A N N A L E S ACADEM1AE RHENO-TRAIECT1NAE Ann. ciDiacccmffl---ciaiocccmiv. -.a a-.'j A A p / ' A N \ A L i: S ACADKMIAK RHENO-TRA1KCTINAE , Ann. ClaiOCCCXXXni CDIDCCCXXXTV. THEODORO GERARDO VAN LIDTH DE JEUDE , RECTORE ACADEMIAE MAGNIPICO, ADAMO SIMONS, SENATUS ORAPHIARIO. 'ft TRAIECTI JD RHENUM, IOANNEM ALTHEEH; A C ADH M I A E T YP OG R A P II U M. Ml)CCCX\\T. HOC ANXALIUM FOLVMINE CONT1NENTUR: Nomina Professorum et Lectorum in Aca- toft demia Rheno-Traiectina. . I. Quaestiones ad cert amen liter arium A. cioiocccxxxiii. propositae. . II. Series lectionum habenddrum. . III. Series disputationum publice et privatim defensarum. . IV. Solennia. . V. THEODORI GERARDI VAN LIDTHDE JEUDE, Oratio. *2 Re- IV Picsponsiones ad quaestioncs propositas LAMBERTI DOEDES Did. fil. ad quaestionem Theologicam. FRANCISCI IANI IACOBJ AI/BERTI IUNIUS, ad quaestionem Theologicam. DlDERld VAN DoKKUM, ad quaestionem Medicam. WALRANDI CORNELTI LUDOVICI CLARISSE , ad c/uae^tionem fjiterariam. A lOHANNI CORNELII GERHARDI BOOT, ad quaestionem L/iterariam, A N N A L E S ACADEM1AE RHENO-TRAIECTJNAE. Ann. cioiocccxxxm cioiocccxxxiv. . i. Inde a die xxvi. ra. Martii A. ciorocccxxxm, usque ad diem xxvi. m. Martii A. CIOIOCCCXXXTV, in Academia Piheno-Traiectina docuerunt MATHESIH ET PHILOSOPHIAM NATURALEM NICOLA us CORNELIUS DE FREMERY, GERARDUS MOLL, JOANNES FRIDERICUS LUDOVICUS SCHRODER, IANUS KOPS, THEODORUS GERARDUS VAN LIDTH DE JEUDE, h. t. A cad. Rector , PETRUS IOANNES ISAACUS DE FREMERY, Prof. Extraord. RlCHARDUS VAN PlEES , CORNELIUS ADRIANUS BERGSMA , Prof. Extraord. VI THEOLOGIAM. IODOCUS HERING-A, E. F. GABRIEL VAN OORDT, honorifice et ex voto suo di/nissus, HERMANNUS BOUMAN, HERMANNUS IOHANNES ROYAARDS. 1 U R I SP R UD E N TIA M. HERMANNUS ARNTZENIUS , IANUS RICHARDUS DE BRUEYS , CORNELIUS ADRIANUS VAN ENSCHUT, ADRIANUS CATHARINUS HOLTIUS , IANUS ACKERSDYCK, Prof. Extraord. MEDICINAM. IANUS BLEULAND , propter aetatem sep- tuagenariam honorifice rude donatus , NICOLAUS CORNELIUS DE FREMERY, BERNARDUS FRANCISCUS SUERMAN, IANUS ISAACUS WOLTERBEEK, IACOBUS LUDOVICUS CONRADUS SCHROEDER VAN DER KOLK. VJI PHILOSOPHIAM THEORETIC AM ET LITERAS HUMANIORES PHILIPPUS GUILIELMUS VAN HEUSDE, ANTONIUS VAN GOUDOEVER, ADAMUS SIMONS, h. t. SenatusAcad. Gra- phiarius , IACOBUS CORNELIUS SWYGHUISEN GROENE- WOUD, LUDOVICUS GERARDUS VJSSCHER, Prof. Extraordinarius. LECTORES SAMUEL NYHOFF, Linguae Graecae ? GERARDUS DORNSEIFFEN, Lit er arum Hu- maniorum , CAROLUS TPIOMPSON, Literarum Anglica- rum, JUSTUS HENRICUS KOCH , Linguae Germa- nicae , GEORGIUS CAROLUS VERENET, Literarum Gallicarum. MAGISTER ACADEMICVS L AMBERTUS DE FRANCE , Artis Gladiator iae. VIII $. II. Ad certamen literarium, singularum disci- plinarum studiosis in Academiis et Athenaeis patriis, propositae sunt hae quaestiones: QUAESTIO ZOOLOGICO-GEOLOGICA. Quaeritur , quales reliquiae fossiles ani-* malium vertebratorum hactenus sint inven- tae , in septentrionalibus Belgii provinciis^ praeter missis illis, quae multae prope Tra- iectumadMosara, in huius loci format tone, adsunt. Indicetur porro, quales sequelae ex illis, quo ad const it utionem geologicam harumProvinciarum , tuto derivaripossint ? QUAESTIO MATHEMATICA. Exponatur theoria generalis curvarum duplicis curvaturae , eaque adhibeatur ad invcniendas proprietates curvae , quae om- nes rectas in superficie cylindri aut coni recti eodem angulo secat. qUAESTIO THEOLOGICA. Disquiratur, utrum e doctrind Ethices Christianae homini et Principi Christiana li- IX liceat , bellum ge re re , nee ne? Quods i I i- citum existimetur , inquiratur , quatcnus de bello gerundo hominum sententias emenda- verit doctrina Religionis Christianae ? QUAESTIO IURIDICA. Ad examen revocentur argument 'a , quae ad leges commendandas afferuntur , quibus sive officinae et agriculturae tuendae caussa , sive ne ccrtarum re rum copia desit , mer- cium cum imp or tat io turn exportatio gra- vatur vel prohibetur. QUAESTIO MEDICA. Quaenam mutationes pathologicae indu- cuntur Arteriis per Ligaluram ? Hinc , ex- posit is variis earn instituendi modis, quid singuli v ale ant , concludatur, QUAESTIO LITERARIA. Tita Periclis , ex ip sis font ibus , maxime Plutarcho , petita. F^iri char act erismus. Quid prof ue runt eius politica consilia civi- tati et imperio Atheniensium? Quid no~ cuerunt ? $. HI. Lcctionum in Academia Rheno-Traiectina, inde a die v. Septembris A. cioiocccxxxm, usque ad ferias aestivas A. cioiccccxxxiv, a Professoribus et Lectoribus habendarum, liaec fuit formula : In FACULTATE MATHESEOS ET PHILOSOPHIAE NATURALIS, docebunt Element a Matheseos, I. F. L. SCHRO- DER , diebus martis, mercurii, iovis et vene- ris, hora IX. Stereomet riant , Trigonometriam Sphae- riccun , adhibitam ad Astronomiam Sphae- ricain et Geographiam Mathematvcam I. F. L. SCHRODER., die veneris atque saturni, hora VIII. Collocutionibus de ratione docendi disci- plinas MathematicasvaczHt I. F, L. SCHRO- DER , hora postea indicanda. Geometriam analyticam R. VAN REES , diebus lunae, mercurii et veneris, hora IX. Calculum differentialem et integralem R. VAN REES, diebus martis, iovis et satur- ni, hora IX. Me- Mechanicam analyticam R. VANREES, dicbus lunae, inartis, iovis ct vcncris, horaX. Physicam experimentalem G. MOLL , die- bus lunac, martis, iovis ct veneris, hora I. Astronomiae primas notitias G.MOLL, diebns lunae, martis, iovis et veneris, ho- ra IX. vel alia , auditoribus magis commoda. Astronomiam theoreticam et practicam G.MOLL, iisdem diebus, hora III. Elementa Hydrotechniae , ad praesentcm conditionem Patriae adplicata, si sufficiens numcrus auditorum adsit, belgico sermonc, exponet G. MOLL , hoi a deinceps indicanda. Chemiam generalem et applicatam N. C. DE FREMERY, diebus lunae, martis, mer- curii , iovis et veneris , hora XII. Chemiam artibus adhibit am P. J. I. DE FREMERY, diebus martis hora pomeridia- na VI-VIII. lis, qui instituendis operationibus chemicis operam dare cupiunt, praeerit P.J.I. DE FREMERY, die saturni, hora IX ad XI. Botanicam et Physiologiam plantarum I.KOPS, diebus lunae, martis, iovis et ve- neris , hora X. Botanicam Historiam plantarum Tne&i- cinalium et oeconomicarum C. A. BERGS- MA , diebus lunae et veneris , hora IX. 2 Ana- Anatomiain plantarum C. A. BERGS- MA, diebus et horis Auditoribus commodis. Excursionibus botanicis singulis hebdo- madibus praeerit C. A. BERGSMA. Historiam naturalem Mamjnalium , A vium , R? pi ilium et Piscium exponet TH> G. VAN LIDT DB JEUDE , diebus lunae et mar- tis, hora XL Caeterorum autem anima- Hum,) vertebris carentium, historiam, du- ce V. Cl. I. van der Hoeven, die mercurii , eadem hora. Anatomiain comparatam tradere perget TH. G. VANLIDTHDEJEUDE, diesaturai, hora I. Miner alogiam et Geologiam N. C. DE FREMERY, diebus iovis et veneris , hora XL Oeconomiam ruralem I. KOPS, diebus lunae , mercurii et iovis , hora I. saturni , ho- ra XII. vel aliis diebus aut horis, auditoribus commodis. Disputandi exercitationibus , die saturni ho- ra I , alternatim praeerunt Professores in Fa- cilitate Matheseos et Philosophiae Naturalis, singuli in partibus sibi demandatis. In FACULTATE THEOLOGICA, Encyclopaedia theologicam , eel. Cla- ris- risse epitomen secutus, exponerc pcrgct H. BOUMAN , diebus iovis ct veneris , hora IX. Theologian Naturalem tradct H. BOU- MAN , diebus lunae ct martis , hora X. Patristicam , interprctandis Selectis Pa- trurn Apostolicorujn, duce Chrestomatia sua Patristica (Trai. ad Rhen. 1831.), ex- ponct H.I.ROYAARDS, die martis, hora II. Ilistorlam Ecclesiae Christianas a Mu- hammede ad nostra usque tempora, tradet H.I.ROYAARDS, diebus lunae et martis, hora XL ct die mercurii, hora H. Historiae dogmatum Christianorum par- tern , quam superiori anno , morbo impeditus , absolvcre non potuit, horis opportunis, in- eunte cursu Academico, ad fmem perducet H. I. ROYAARDS. lus Ecclesiasticum hodiernum Belgicum interprctabitur H.I.ROYAARDS, die lunae, hora II. Disquisitiontbus , probation! academicae praeviis, vacabit H.I.ROYAARDS, die io- vis , hora II. Hermeneuticam Feteris ac Novi Foederis gencralem cxponet H. BOUMAN, diebus iovis ct veneris, horaX. Exegeticas in C. S. lectioncs habcbit H. BOUMAN, intcrpretaturus cum lesaiae va- tU XIV ticinia quaedam , difficiliora Euangeliorum lo- ca, diebus lunae, martis et mercurii , horalX. Theologiam dogmaticam docebit I. HE- RINGA, E. F. diebus lunae, martis, iovis et veneris , hora XII. Collocutionibus de Theologia populari vacabit I. HERINGA, E.F. die iovis, horis vespertinis a VII. ad IX. Disquisitioni bus , cum provectioribus in- stituendis, probationi ecclesiasticae praeviis, vacabit I. HERINGA, E.F. die mercurii, ho- ra XII. Doctrinam morum Christianam ita doce- bit , ut in exponendis Officiis Christianis et Ascetica pergat H. I. ROYAARDS , diebus lunae, martis et mercurii, hora I. Praecepta homiletica tradet I. HERIN- GA , E. F. diebus lunae et iovis , hora VIII. Exercitationes oratorias sacras modera- bitur I. HERINGA, E.F. die raercurii, ho- ra X, Officia doctorum et antistitum in Ecclesia Christiana exponet I. HE RINGA, E. F. die- bus martis et veneris , hora VIII. Puerorum doctrinae Christianae erudien- dorum exercitationem instituet I. HERIN- GA, E.F. die veneris, hora XI. Commilitonibus , orationes habentibus ?- eras* XV eras, praesides aderunt I.HER1NGA, E. F. die inartis, hora I. H. BOD MAN, die lu- nae, hor* I. ct H.I.ROYAARDS, die ve- neris , hor& I. Publicis disputandi excrcitationibus prae- erunt alternatim , die mcrcurii , hora I. I. HE- RINGA,E.F. II.BOUMAN ct H.I.ROY- AARDS, privatis item H.I.ROYAARDS, peculiar! hora. G. VAN OORDT , ctsi suo rogatu honorifice a Rege dimissus est, libentissime tamca sua officia ct consilia , quoad eius fieri possit , of- iert commilitonibus. Orationes sacras haben- tibus praeses aderit, diebus et horis, et sibi ct commilitonibus opportunis. In FACDLTATE IURIDICA, docebunt Institutiones H. ARNTZENIUS, diebus martis , mercurii , iovis et veneris , hora IX. Pandectas , W estenbergio duce , H. ARNTZENIUS , diebus martis, mercurii, io- vis et veneris, hora X. lus Belgicum , ad ductum linearum lur. Civ. Holland, descriptarum a CL N. S mal- ic nburg, I. Pi. DEBRUEYS, diebus lunae, martis, mercurii, iovis ct veneris, hora I. Encyclopaedia iuris I. R. DE BRUEYS , die- XVI diebus lunae, hora X, mercurii et veneris, hora XL Elementa oeconomiae politicae I. R. DE BRUEYS, diebus lunae , martis et iovis , ho- ra XL I us naturae C. A. VAN ENSCHUT, die- bus mercurii , iovis et veneris , hora X , duce Haus. I us publicum et gentium C. A. VAN EN- SCHUT, diebus mercurii et veneris, hora XI, et iovis , hora VI 1L lus Criminale universum et Belgicum C. A. VAN ENSCHUT, diebus mercurii, io- vis et veneris , hora IX. luris Romani Historiam secundum sua Lineamenta (quae prostant apud Academiae Typographimi) A. C. HOLTIUS, diebus mar- tis, mercurii, iovis et veneris, hora XII. Historiam gentium recentiorum politi* cam tradct I. ACKERSDYCK, diebus mar- tis , mercurii , iovis et veneris , hora I. Reriimpublicarum imprimis patriae no- titiam tradet I. ACKERSDYCK, diebus mar- tis , mercurii et iovis , hora XII. Disputandi exercitationibus , alternis heb- domadibus, praeerunt Profcssores in facultate luridica. In XVII In FACULTATE MEDICA , doccbunt 'Anatomiam I. L. C. SCHROEDER VAN DER KOLK , quatcr per dierura hebdomadem , hora IV. Physiologiam I. L. C. SCHROEDER VAN DER KOLK, dicbus lunac, martis, mercurii ct iovis, bora VIII. matutina. Anatomiam Pathologicam , bis per dierum hebdomadem, I. L. C. SCHROEDER VAN DER KOLK, 'bora Auditoribus commodl Dissectlonibus cadaver urn Anatomicis , opportuno anni tempore instituendis , praeerit quotidie L L. C. SCHROEDER VAN DER KOLK. Pathologiam exponet B. F. SUERMAN, ter per dierum hebdomadem , hora IX. Doctrinam de cognoscendis et curandis hominum morbls I. L WOLTERBEEK , qua- ter, hora XII. Therapiam generalem , et apparatum me- dicaminum, exponet 1. 1. WOITERBEEK, quater, hora I. Phar madam , vernaculo sermone , N. C. DE FREMERY, diebus lunae et martis, hora II. Examen aegrotantium et Semeioticam , I.I. WOLTERBEEK, in Nosocomio acade- rnico, hora X. ** //z- XVIII Institutionibus Clinicis morborum inter~ norum vacabit I.I. WOLTERBEEK, singu- lis diebus, in Nosocomio Academico. Praxin chirurgicam tradet B. F. SUER- MAN, quater per dierurn hebdomadem, ho- ra VIII. Operationes chirurgicas demonstrabit B. F. SUERMAN , tempore hyemali , quater per dierum hebdomadem , hora V. Institutionibus in arte chirurgica, quo- vis die , vacabit B. F. SUERMAN. Theoriam artis obstetriciae 1. I. WOL- TERBEEK, diemartis, iovis et veneris, ho- ra IX. Institutionibus obstetriciis , imprimis practicis , in Nosocomio habendis vacabit I.I.WOLTERBEEK. Politiam medicam tradet N. C. DE,FRE- MERY, diebus mercurii etsaturni, hora VIII. Disputandi exercitationibus , alternis heb- domadibus, Professores in Facultate Medica praeerunt. I. BLEULAND , licet proprer aetatem ho- norifice rude donatus , commilitonibus , qui ex- plicationein accuratiorem speciminum Anato- micorum et Pathologicorum in Museo prae- sentium desiderabunt , sua officia, quantum valetudo permittet, oflfert. In XIX In FACULTATE PHILOSOPHIAE THEO- RETIGAE ET LITERARUM HU- MA1MIORUM, docebunt Logicamy atquc Anthropologiam I. F. L. SCHRODER, die lunae atque saturni, ho- ra IX. Doctrinam Morum I. F.L.SCHRODER, diebus iovis et vcneris , hora II. Literas Latinas A. VAN GOUDOEVER, diebus raartis, iovis, veneris et saturni, ho- ra XL interpretando cum Ciceronis libros de oratore, turn Virgilii Aeneidos L. IX. Antiquitatein Romanam A. VAN GOUD- OEVER, diebus martis, mercurii, iovis et veneris, horaX. Exercitationes Paedagogicas moderabitur A. VAN GOUDOEVER, die mercurii hora I. et die saturni hora XII. Literas Graecas tradet PH. G. VAN HEUS- DE, interpretaturus cum vitamAntoniiPlu- tarcheam, diebus lunae el veneris, hora L turn Selecta si ristophanis , Xenophontis et Platonis loca , diebus martis et iovis, hora II. Literas Hebraicas I. C. SWYGHUISEN GROENEWOUD , cum interpretanda Gram- matica , turn eius lit ct Syjitaxeos usu in legendis quibusdam V. F. capitibus historicis XX monstrando, diebus lunae et veaeris, hora II, martis et iovis, hora I. Literas AraUcas I. C. SWYGHUISEN GROENE WOUD , diebus mercurii et satur- ni, hora VIII. Antiquitatem Hebraicam I. C. SWYG- HUISEN GROENE WOUD, diebus lunae, martis , iovis et veneris , hora VIII. Caeterum , si qui sint inter commilitones , qui in lectione V. F. cursoria aut Literis Ara- maeis se exercere gestiant , eorum pariter de- sideriis , quoad poterit , satisfaciet libentissi- me , I. C. SWYGHUISEN GROENE WOUD. Historiam gentium, praesertim recent io- rum, PH. G. VAN HEUSDE , diebus lunae, martis, iovis et veneris, hora XII. Historiam philosophiae , PH. G. VAN HEUSDE , diebus mercurii , hora XI. et XII. Antiquitatem Graecam, loca in primis, quae ad interior a Graecorum sacra perti- nent, PH. G. VAN HEUSDE, die martis, hora I. Praecepta styli bene HolL, A.SIMONS, diebus martis, mercurii, iovis et veneris, hora VIII. Literas Holl. et Eloquentiam, A. SI- MONS, diebus martis, mercurii, iovis et ve- neris, hor& X. Poe- XXI Poetarum principum Holl. select a loca , A.SIMONS, diebus martis ct vcneris, ho- ra IV. Disputandi exercitationibus scrmone ver- naculo habendis, praecrit altcrnis hebdoma- dibus , die iovis bora IV , A. SIMONS. Historiam Patriae vernaculo sermons , L.G. VISSCHER, diebus lunae, hora XL martis , iovis et saturni , hora X. Disputandi exercitationibus praeerunt , al- ternis hebdornadibus, die saturni hora I. al- ternatim Pn.G. VAN HEUSDE ct A. VAN GOUDOEVEU. G. DORN SEIFFEN, Lit. Human. Lec- tor, diebus lunae et iovis, hora V., Gram- maticam Graecam exponet. lisdem diebus , hora VI. , aut alia , auditoribus magis commo- da, de rhythmica ratione, tarn in Grae- corum, quarn Latinoruin poetarum car- minibus aget. I. H. KOCH, Linguae Germanicae gram- maticam et historiam literariam interpretabi- tur, hora auditoribus commoda. XXII Literas Francicas tradet G. C. VERE- NET, diebus lunae et io\is, hora V. Liter as Anglicas tradet C. THOMPSON, diebus lunae et iovis, hora IV. L. DE FRANCE , Academicus gladiatoriae artis Magister , quotidie aptum et elegantem gladii usum docebit. Bibliotheca Academica, diebus lunae , martis, iovis et veneris, ab hora /. inll $ diebus mer cur ii et saturni ab hora I. in Iff et feriarum tempore singulis diebus iovis , ab hora J. in II. unicuique patebit. Mu- seum quoque zob'logicum, tarn huius Aca- demiae , quam privatum in aedibus Pro- fessoris HistoriaeNaturalis, cuique roganti patebit. $. IV. Summos honores in singulis Facultatibus, hoc anno Acadernico , inde a die xxvi Mar- tii A. CTOIQCCCXXXIII, ad diem xxv Mar- tii A. cioiocccxxxiv, hoc ordine consecuti sunt: Anno XXIII Anno cioiocccxxxm. Die xxix in. Martii, HERMANNUS HY- MANS, TilajiuS) privatira defense specimine Obstetrico - medico , de placenta praevia, Medicinae Doctor creatus cst cum laude. Die xxix m. Martii, IANUS PETRUS BAR- KER, Harlemensis, privatim defensa disser- tatione Medica , de radice Iwarangusae , Medicinae Doctor creatus est cum laude. Die xxx m. Martii, ISAACUS FI.ORUS MUYSKEN, Rheno - Traiectinus , privatim defensis quaestionibus Medicis , Medicinae Doctor creatus est cum laude. Die xvn m. Aprilis, PAULUS HENRICUS HOLLEMAN , Eindhoviensis , Medicinae Doc- tor, renuntiatus est Artis obstetriciae Doctor magna cum laude. Die xix m.ApriliS) IANUS ANNE ELIZA HINLOPEN, Rheno-Traiectinus , defensa pri- vatim dissertationc , sistente quaestiones e Codice civili Francico, creatus est luris Romani et Hodierni Doctor. XXIV Die xx m. Aprilis , PAULUS HENIIICUS HOLLEMAN, Eindho viensis , Medicinae et Artis Obstetriciae Doctor , creatus est Chi- rurgiae Doctor inagna cum laude. Die xxn 772. A prills, IOHANNES PETRUS GERARDUS VAN CASTEEI,, Rheno-Traiec- tinus , publice defensis quaestionibus iuris civilis Romani et Hodierni , creatus est Iu- ris Piornani et Hodierni Doctor magna cum laude* Die xxn 77z. Aprilis, PETRUS OTTO CON- RADUS VORSSELMAN DE EfiER , F~CtlburgO- Gelrus, defenso publice specimine de frac- tionibus continais , creatus est Mathescos Magister et Philosophiae Naturalis Doctor magna cum laude. Die xxiv 77z. Aprilis , GYSBERTUS LUCHT- MANS, Fada-Gelrus, Medicinae Doctor , renuntiatus est Artis Chirurgicae Doctor cum laude. Die xxvi m. Aprilis , FRANCISCUS Gui- TJIELMUS RIVA , Dorstensis, defensa publice dissertatione Medica, de Cholera Asiatica, creatus est Medicinae Doctor magna cum laude. XXV Die i Mali) GuiUEi,MUS CAROLUS AE- MILIUS DE GEER, Rheno-Traiectinus > dc- fcnsa publicc dissertatione , de caussis , e quibus testamentunt impugnari possit , crcatus est Doctor Juris Romani et liodierni magna cum laude. Die i 77i. Mail, HENRICUS IANUS VAN SETTEN VAN DER MEER, Culemburgensis , dcfenso privatim specimine luridico, de ven- ditionis rescissione ex caussa laesionis, luris Roraani ct liodierni Doctor creatus est cum laude. Die n 771. Maii, IANUS LAMBERTUS VAN LIDTH DE JEUDE , Tila-Gelrus , dcfensa privatim dissertatione luridica, de domicilio^ luris Romani ct Hodicrni Doctor creatus est cum laude. Die vn m. Mail, JOHANNES BERNARDUS VER~\VAYEN , Rheno- Traiectinus , defenso publice specimine Literario, in Euripidis Hecubam, crcatus est Philosophiac theoreti- cae Magister et Litcrarum Humaniorum Doctor magna cum laude. Die xv 77z. Maii, THEODORUS ADRIANUS VAN SCHERMBEEK , Rheno-Traiectinus , de- XXVI fenso publice spccirnine Medico obstetricio, depraecipuis Dynamismi in partu aberra^ tionibus , creatus est Medicinae Doctor mag- na cum laude. Die xvii m. Mail, BERNARDUS RIEN- STRA, Snecanus, defensa publice disputatio- ne Historico-Theologica , dejontibus, e qui- bus Historiae Ecclesiasticae opus hausit Eusebius Pamphili / et de ratione , qua Us usus eat, creatus est Theologiae Doctor magna cum laude. Die xvii m. Mali , LEONARDUS PROES, Amstelodamensis , defensa publice disputa- tione Theologica, de oratione Antiochiae habita (Act. Ap. XIII: 16-21.) Paulo Apo- stolo tribuenda, creatus est Theologiae Doc- tor magna cum laude. Die m m. Iunii, I ANUS BARTHOLOMAEUS SNELLEN, Rotter o dajnensis , defenso priva- tim specimmeMedico-chirurgico, de Sphacelo pedum pro caussis diverse , creatus est Me- dicinae Doctor cum laude. Die iv 77z. lunii , IANUS BARTHOLOMAEUS SNELLEN , Rotterodamensis , Medicinae Doctor, Artis cliirurgicae Doctor creatus est cum laude. XXVII Die v rn. lunii, IANUS BARTHOLOMAEUS SNELLEN , Rotterodamensis , Medicinae et Artis chirurgicae Doctor , Artis obstctri- ciac Doctor creatus cst cum laude. Die xix m. lunii , JOHANNES CHRTSTIA- NUS PALTHE WESENHAGEN, Paramariboa- Surinamensis , dcfcnsa privatim disscrtatione luridica, de inscriptione Hypothecaria y luris Roman! ct Hodierni Doctor cst renun- tiatus cum laude. Die xxv m. lunii , GEORGIUS DE MEI- NERTZHAGEN , Surinamensis , defenso pri- vatim specimine [uridico, sistente quaestio- nes iuris civilis^ creatus est iuris Romani et Hodierni Doctor. Die xxvn m. Septemb. , PHILIPPUS SMITS , ex Oosterhout , privatim defenso specimine Medico, de Nephritide , observatione illus- trata, creatus est Medicinae Doctor. Die ii m. Octob., ANNE FRANCISCUS IONGSTRA, Frisius, defensa publice dis- scrtatione, sistente praecipua argumenta, quibus varias de fundamento civitatis et imperil civilis sententias defenderunt et impugnarunt scriptores, renuntiatus est Ju- ris Romani et Hodierni Doctor cum laude. XXVIII Die xxx m. Octob., ADRIANUS HENRICUS VADERS , Schidarno-Batavus , defense pri- vatim specimine Medico forensi, de docima- sia pulmonali et respiratoria, renuntialus est Medicinac Doctor .magna cum laude. Die v rn. Novemb. , ALBERTUS DE IONGH, Noviomagensis , defensa publice disquisitio- ne, de Herodotl philosophia, Philosophiae theoreticae Magister et Literarum Humanio- rum Doctor creatus est ma^na cum laude. Die xvin m. Novemb. , GERARDUS TAN DEN STEEN, Rheno-Traiectinus , defensis privatim quaestionibus Medicis , Medicinae Doctor est creatus. Die xxvn m. Novemb., CORNELIUS STAR NUMAN, e vico Sapmeer Groninganus , defensa publice parte altera diatribes, in Nlcolai Machiavelli opusculum, D el Prin- cipe , inscriptum, Juris Romani et Hodier- ni Doctor creatus est magna cum Laude. Defensa eodem die prima parte eiusdem diatribes, praeside Clar. VAN HEUSDE, ho- noris caussa, idem renunciatus est Philoso- phiae theoreticae Magister et Literarum Hu- maniorum Doctor. XXIX Die xiii m. Decemb., RUTGERUS IOHAN- NES CORNELIUS METELERJCAMP , Delphen- sis, dcfensa privatim disserlatione, de Com- pensatione, luris Romani ct Hodierni Doc- tor est renuntiatus. Die xvi m. Decemb. , HENRICUS IGNATIUS HUBERTUS WOLFF , Amstelodamensis , de- fensa privatim dissertatione Medica , de semi- nibus santonici , inprimis illorum extracto aethereo, Medicinae Doctor cst renuntiatus. Die xvin m. Decemb. , CAROLUS a\NTO- Nius ROMBACH, e pago Molenaarsgraafy dcfenso privatira specimine Physiologico , de Embryonis nut r it ion e ante placentam for- matam, Medicinae Doctor est renuntiatus magnet cum laude. Die xix m. Dece?nb t , CAROLUS ANTONIUS ROMBACH , e pago Molenaarsgraaf, Medi- cinae Doctor 5 Artis obstetriciae Doctor crea- tus est cum laude. Die xx 77z. Decemb., IANUS PEELEN, e pago Otterlo Gelrus, defenso privatira spe- cimine Medico , sistente observations , de morbo maculoso flaemorrhagico Werlhofii y cum adnexa epicrisi , Medicinae Doctor est creatus ciun laude. XXX Die xxi m. Decemb. , IANUS PEE:LEN , e pago Otterlo Gelrus , Medicinae Doctor, creatus est Artis obstetriciae Doctor cwm laude. Anno CIDIOCCCXXXIV. Die xtx 77z. Martii, ANTONIUS VERNEDE, Medioburgo-Zelandus , defensa publice dis- putatione, c?^ ^dedilitio Edicto et redhibi tione et quanti minoris, luris Romani et Hodierni Doctor est remmtiatus cum laude* . V. Anno cioiocccxxxiv. Die vni m. lanuarii. Refert ad Sena- turn Rector, Yirum Clarissimum , ADAMUM SIMONS, Amstelodami morantem, ex impro- viso vita decessisse. Luget Senatus tristem obitum Clarissimi Collegae, de re literaria Belgica meritissimi. Placuit vero Senatui, probantibus deinde Curatoribus Amplissimis , defuncto Graphiario sufficere Yirum Clar. H. ARNTZENIUM. XXXI Die xix m. Martii. Cum Scnatu commu- nicant Curatores Amplissimi , in locum def uncti A. SIMONS, Phil, theor. ct Litt. Hum. Profes- sorem ord. creatura essc, V. Cl. L. G. Vis- SCIIER, iara ante huic ordini adiunctum. Quum in proximum annum Academicum, a die inde xxvi Martii, e Regis decreto mu- nus Piectoris Magnifici V. Cl. H. I. ROYAARDS ; Graphiarii vero Senatus in concessu Curatorum mandatum esset V. Cl. I. L. C. SCHROEDER vANDERKo^Kj die xxi Martii, in Senatu ritu solenni horum Virorum facta est inaugu- ratio. Quibus peractis Cl. Tn.G. VANLIDTH DE JEUDE , magistratu Academico se abdica- turus , orationem habuit : de vita et merit is A DAM i SIMONS. Enarratis deinde, quae hoc anno Academiae laeta vel tristia evenissent , in certamine literario victoribus, LAMBERTO DOEDES, Didericifilio, Lit. et Theol. Candi- dato in Academia Rheno-Traiectina ; DICE- RICO VAN DOCKUM, in eadem Academia Me- dicinae studioso ; et WALRANDO CORNEI.IO LUDOVICO CLARISSE, Lit. Cand. in Academia Lugduno-Batava , praemia tradidit : eiusdem- que honoris meriti fidem scriptura consignavit FRANCISCO IANO IACOBO ALBERTO IUNIO, Litt. ct Theol. Cand. in Academia Lugduno- Batava , ct IOA NNI CORNET/TO GERARDO BOOT, XXXII in eadem Academia Lit. et luris Cand. ; qui- bus sola sortis invidia aururn negavit. Qui porro ad honores victoriac proximos acces- serant, in facilitate Theologica, GUILIELMO VAN OORDE , in Athenaeo illustri Amsteloda- mensi; et in facultate Literaria, HENRICO VAN BEI.KUM: , Lit. Hum. Cand. et Theologiae studioso in nostra Academia Rheno-Traiectina, honorifica huius rei testimonia praebuit. s Pu- blica vero laudis commendatione ornavit AN- TONIUM BARKER , Lit. et luris studiosum in Athenaeo Amstelodamensi. Denique , datum sibi successorem , V. Cl. H. I. PIOYAARDS Academiae Rectorem pro- clamavit. TH. G. VAN LIDTH DE JEUDE ORATIO DE IIS, QUAE TRISTIA ET LAETA ACADEMIAE PER ANNUM PRAE- TERITUM ACCIDERDNT, HABITA DIE XXVI. M. MARTII A. MDGGCXXXIV. CUM ACADEMIAE REGUNDAE MUIOJS SOLENITI RITU PONERET. J H. ORATIO. ACADEMIAB RHENO-TRAJECTINAE Cu- RATORES, VlRI NOBILISSIMI , AMPiLISSIMl! Qui CURATORUM COLLEGIO AB ACTIS ES , VIR ARTIUM ET DOCTRINARUM PROFESSORES, VIRI CLARISSIMI! LECTORES ERUDITISSIMI! Qui IN REGNO BELGICO , IN REGIONE RHENO-TRAJECTINA ET IN HAC IJRBE, RE- BUS PUBLICIS ADMINISTRANDIS, VEIj Jus- TITIAE TUENDAE PRAEESTIS, VlRI GRA- VISSIMI, SPECTATISSIMI ! DIVINORUM ORACULORUM INTERPRETES, VlRI DOCTISSIMI, PLURIMUM YENERANDl! 4 Tw.G. VAN LIDTH DE JEUDE QUARUMVIS DISCIPI*INARt3M DoCTORES, VlRI CONStTLTISSIMI, PERITISSIMl! HUJUS AcADEMIAE ClVES , JUVENES OR- NATISSIMI ! QUOTQUOT PRAETEREA ADESTIS , ClVES , HOSPITES , AUDITORES HONORATISSIMI , HUMANISSIMI ! Varios esse, qui animum mihi commo- veant, aflectus, magistratu academico abitu- ro, festoque hoc die, coram amplissima hac condone, verba facturo, omncs facile intelli- gent, quibus ante me, eadem opportunitate, dicendi , laetaque et tristia , quae Academiae accidepnt, commemorandi impositum fuit officium. Suavi equidcm sensu perfundi me fateor, gravissimo simulate difficillimo mu- nere me abdicantem , faustoque hujus anni academici exitu gaudentem; acerbo vero si- mul tristitiae sensu afficior , quum grayissi- mas reputem, quibus Academia nostra, hoc anno, afflicta est, calamitates. ,3(1112 O R A T I 0. HT 5 Est profecto quod laetemur, sa'vum csse Augustissimuin Regera, salvos cssc Amplissi- mos Acadcmiae Curatores, eorumque auspi- ciis hanc nostram Musarum sedcm, hoc ctiam anno, laete floruisse et Civium numero fuissc auctara. Lactamur vos, Viri Clarissimi! vcl optata constantcr usos cssc, vcl rccupcrata frui sanitate. Dolcmus vero , nonnullos Col- Icgarum, infirmiore valetudine etiamnunc, quo minus huic solennitati intersint, impedi- ri; sperantcs fore, ut et illi sanitati resti- tuantur propedicra, et vos cuncti, Viri Am- plissimi et Clarissimi ! diu fclices vivatis , corpore et animo vigentes, cum Patriac turn Acadcmiae profuturi. O utinam ex voto cvcnissent, quac, hoc ipso praeccdentis anrii die natali, niihi op- tata fucrunt: ut Academiae commoda cele- brans , nullius mortem deplorandam Jiabe- rem! utinam vestram coronam perlustrans , Ornatissimi Juvenes ! neminem vcstrum desi- dcrarem ; utinam omnibus nostrac Acade- miae alumnis , qui gravioribus laborarunt morbis, de rcstituta sanitate congratulari mihi licuisset ! Scd ita DEO non placuit. Lugemus juvenes optimos: 6 TH. G. VAN IIDTH DE JEUDE Joanncm Jacobum Rister, Fredericum Augustinum Bisdom, Henricum Wassink, Georgium von Glahn, Petrura Casparura Keytel et Joannem Samuelem S w a a n , qui laudibili ardore et diligentia sive in Theo- logiam, sive in Medicinam, sive in Literas incnmbentes , in medio studiorum cursu, suis praeceptoribus , amicis , parentibus erepti , immatura morte occubuerunt. Luget prae- terea Suermannus dilectissimam filiam , quae, uti parentum amor erat atque deli- ciae, ita ob virlutem animique dotes pluri- mis fuit cara atque amata. Renovatum do- leo luctum parentum , gravissima hac clade afflictorum , quodque Religio Christiana affer- re potest solatium, iis perpetuo affbre ex animo opto. Irritum eheu ! irritum fuit votum , ab ami- cissimo Simons, prioris anni solennibus factum. Frustra quippe in gravissimo vestro ordine, Viri Glarissimi ! oculis meis ilium re- quiro, qui vobiscum, ante hos paucos men- ses, hujus Academiae decus erat atque orna- mentum ! Frustra equidem candidam cjus O R A T I 0. $ gratulationem opperiar, quura munus, quo ilJe proximus ante me functus est, succes- sor! meo tradidero ; nee vos A. A. H. H ! dulcissimam ejus simulque fervidam oratio- nem unquam posthac audietis, neque disci- puli, qui ilium tanti facere solebant, ex ejus ore praecepta excipient, tain vcritatis quam sapientiae plena! De iis autem , quos magni aestimavimus , quosque inopinata morte nobis ereptos de- ploramus, privatim colloqui, uti doloris nos- tri levamen praebet atque solatium , ita in eorum laudem, qui nobiscum muneris vitae- que societate conjunct! erant, publice dicerc gravissimum merito habetur officium. Me igitur Collegam de Collega , vita defuncto , etiamsi Academiae leges verba facere non ju- berent,(0 ut amicus tamen de amico loque- rer, grata me cogeret optimi viri memoria. Argumentum profecto ex ea, quam profiteer, disciplina depromtum, si hac opportunitate tractare licuisset , multo mihi optatior foret dicendi materies. At vero disciplinae nostrae amor officii cogitation! cedat oportet. Et licet probe sciam, virum, in cloquenlia et li- 8 TH. G. VAN LIDTIL&E JEUDE teris humanioribus praeclarum , digne lauda- re, virium mearum longe superare tenuita- tem, paulo plcnius tamen, de vita Collegae nobis erepti dicendo, vobis A. A. H. H.! qui ejus fuistis fautores, cultores, discipuli atque amici , neque importunum , ncque ingratum me facturum confido; eoque magis vestram in audiendo indulgentiam mihi dicenti affore existimo, quo minus eloquentis oratoris lau- des affectem. Natus Amstelodami A. 1769, parentes ha- buit turn honestate , turn pictate insigncs. W Pater munere Argentarii fungebatur; quum autem videret, filium, a prima inde pueritia, tot jam cxsererc ingenii animique dotes, non ad paterna negotia, sed ad litcrarum studia destinandum eum cxistimavit ;. et eo quidem consilio , ut deinceps Theologiae ope- ram daret, tandemque sacro munere fungens, Oracula Divina interpretando, hominibus viam monstraret Coelestia bona adipiscendi, vi- lioribus hujus vitae bonis longe profecto an- teponenda! Ad quod munus ut rite infor- maretur adolesccns, in Gymnasium Amstelo- damense ad antiquas literas disccndas dela- tus, praeceptores habuit turn alios egregios O R A T I O. 9 viros, turn imprimis Rich cum van Om- meren, virum unum in paucis doctrina at- que cruditione insigncm. Egrcgius hie juvcntutis dux, ut plcrosquc ad artium ct literarum studia inforrnavit ju- vencs, qui postca in variis doctrinarum ge- neribus inclarucrunt , ita tenerum quoque , sed pulchri jam vcnustiquc scnsu aestuan- tem, Simonidis nostri animum ad litera- rum elcgantiam atque humanitatem primus instituit. Quo pracstantissimo viro duce cum alios auctores , turn praecipuc Latinorurn cxi- mios poctas, Virgilium, Tibullum, II o- ratium ct legit, et in intimam eorum fa- miliaritatem sc insinuavit. Ab hoc igitur in- dc tcmporc, quern a Natura acccpcrat, ado- Icscens aluit, et per totam dcinccps^tani expressit verac Poeseos amorem. Ex Richei disciplina in Athenaeum Am- stelodamense traductus, studiosorum numero adscriplus fuit , annum decimurn sextum agens. Ibi ct Wyttenbachium audivit, Graccas Latinasque Literas, et Walravenum, Li- tcras Orientalcs, et Swindenum, Philo- sophiam doccntem. Qui quidem in sua quis- que disciplina praestantissimi viri ? quantam 10 TH. G. VAN LIDTH DE JEUDE suis praeceptis vim habere debuerint in tan- tae indolis, tarn bene jam excultae, juve- nem, vos profecto intelligetis , qui illonim sive amicitia, sive doctrina aliquando usi fuistis. Postquam per biennium Amstelodami Pro- fessor um scholis sedulo interfuerat, Leidam se contulit, studiorum eursum perfecturus. Neque in ilia Musarum sede severiores unice cogitavit doctrinas. Literarum enim , quae ab elegantia nomen habent, suavitatem, du- cibus PiicheovanOmmeren et Wyt- tenbachio, ita degustaverat, ut avide hie quoque has literas tradentem audiret cum summum Pmhnkenium, turn acutissimum Lusacium. Pariter etiam eum delectabant totuinque fere tcnebant Henrici Alberti Schultensii de Orientalibus Literis lee- tiones. Quern quidem virum adeo colebat et venerabatur, ut, per totam deinceps \i- tam, de illo dicere et narrare quum coepis- set, diccndi vix invenire posse finem videre- tur. Hujus autem laudatissimi praeceptoris veneratio, pariter atque studiorum commu- nio plurhnum valuit, turn ad amicitiae vin- cula, quibus jam antea junctus fuerat Si- O R A T I O. 11 mo n ides nostcr, commilitonibus suis Cla- rissc, Ten Brink, Serrurier, aliis- que eximiis juvenibus, arctius constringenda , turn etiam ad meritissimos viros Wilraet, van der Palm et Kantelaar, qui aca- demicum stadium jam egrcssi crant , ei de- vinciendos. Nullus vero amicorum majorern in ipsius studia vim habuit, quarn Antonius van der Woordt, Flessinga-Zelandus , inge- niosissimus juvenis , qui praematura morte literis fuit ereptus. Egregia quippe indole ad Poesin ambo praediti, et antiquorum poe~ tarum continua lectione ad omne, quod vere elegans et pulchrum esset, toti informati, in vernacula imprimis Poesi tractanda atque excolenda, semct invicem incendere, et ad pulcherrima quaeque carmina canenda- ju- vare coeperunt. Quis enim est, qui utrius- que carminibus, tune fusis, baud teneatur? Quis non ex ipso quasi Naturae fonte ilia fluxisse latebitur? ( 3 ) In praestantissimis au- tcm S i m o n i d i s nostri carminibus non- nulla eorum habenda esse, quae illo tempo- ris spatio fecerit, nemini vestrum A. A. H.H. ! mirum videbitur, reputanti, quantum ad Poe- 12 TH. G. VAN LIDTH DE JEUDE sin praescrtim valeat juventutis ardor, ami- citiae calore incitatus. Nee tamen huic juvenili ardori ita indul- sit, ut prudentem maturioris aetatis mode- rationem contcmneret. Imo vero, quoscun- que pariebat ingenii foetus , hos , cum alio- rura , verae Poeseos peritorum , turn maxime Kant el a arii sui, unius in paucis seve- rissirai judicis, arbitrio dijudicandos offe- rebat. Sed A. A. H. H. ! deliciis nostri amici con- templandis , me a proposito abduci sentio ; ad ipsam ejus vitam adurabrandam redeun- dum. Quinquennium illud, quod Leidae degit, quemadmodum literarum elegantiae et Poesi, ita severioribus quoque et gravioribns dedit studiis, in quibus celeberrimum Pestelium Jus Naturae , et Viros Clarissimos H o 1 1 e- beek, Broes, Boers et Ravium Fi- lium, Theologiam tradentes , duces habuit atque magistros. Quorum virorum praeceptis et disciplina quum satis ad gravissimi, quo se ornare cu- piebat, muneris professionem paratus esse videretur, anno praecedentis seculi nonage- R A T I 0. 13 simo secundo, in patria urbc, solcnni cxa- minis ritu , in Sacrae Theologiae Candidates receptus fuit. Neque diu stationis cxpers mansit. Mense cnim Aprili insequentis an- ni Sacri Oratoris muneri initiatus fuit , in amocnissimo pago , huic urbi vicino , de fuursche. Sic igitur voti compos factus, ilia pro- fessionc felicissiraum se sentiebat , quam , Dti semper tanquam exoptatissimam sibi ante oculos posuerat, ita, propter animi probi- tatem dotesque ingenii, si quisquam alius, ornare poterat. Quodsi eniin cjus ingenium spectes, in eo tanta erat dicendi facultas, linguaeque volubilitas, ut in orationibus, pro Coetu Christiano habendis , ad subito dicen- dum ab initio assuefactus , hanc rationem , cum ipse postea praeclare semper sequere- tur, turn etiam futures oratores egregie do- ceret. Sin animi reputes dotes, veritatis probitatisque araore flagrans, acer erat Di- Tinae nostrae Religionis vindex, fidelis ejus interpres , ct pius maxime cultor. Hanc ingenii acicm orationisque celeritatem, hunc animuiu apertum et candidum , pietatis reli- gionisquc unice amantem, nos ipsimet mirati 14 TH. G. VAN LIDTH DE JEUDE faimus, qui, sive in arnicorum circulis fes- tive disserentem, seu de literarura artium- que loco quodam publice dicentem, sive etiam in Coetu Christianorum concionantem cum audivimus. Non mirum idcirco , eura, muneri suo et aptum et prorsus addictum , anno 1795 , amieorum, in rebus civilibus illo tempore plurimum valentium, consiliis, ad aliud vitae genus, splendidum magis et illustre, se tra- duci noluisse. Quo magis autem statione sua se felicem sentiret, turn domicilii sedisque fecit amoe- nitas,( 4 ) turn nuptiarum , quas iniit, beati- tudo. Exeunte enim eodem anno, quo fere ineunte munus obierat, uxorera duxit Jo- hannam Mariam Keer, quae, per qua- draginta annos, optimi mariti fidelissima et dilectissima conjux fait, nunc autem moes- tissima vidua , una cum conjuge vitae suavi- tatem sibi ablatam luget ! Postquani amoenissimo loco de F'uursche sex annos degerat , a Thamensium Coetu vocatus fuit, [quorum pagus, quamvis natu- rae locique amoenitatibus praesenti domicilio longc inferior, ei tamen, imprimis propter O R A T I 0. 15 natalis urbis vicinitatcm , adco arrisit, ut oblatam sibi novam stationcm acciperet. Nee profecto hujus acceptae unquam eum poenituit. Nam scptcndecim annos, per quos in Thamensium pago degit, postca semper, ut yitac suae cum felicissimos , turn Poeseo Literarumque studiis fructuosissimos , prae- dicare solebat. ( 5 ) Ibi enim majora sua et praestantissima fudit carinina, quibus J5/o- quentiae laudes , Hominis dignitatem et Alexandrum, Russorum Imperatorem , Ce- lebravit; turn etiam Odam illam, Popular!- bus dedicatam , nemini vestrum incognitam , in qua, prouti in omnibus suis scriptis, fla- grantem Patriae amorem expressit. ( 6 ) Quum per biennium inter Thamenses vi- xisset, cum aliis bene meritis viris, publice vocatus fuit ad Scholarum, in quibus priraa cognitionis literarumque elementa pueri do- centur, normam et rationem cum emendan- dam , turn stabiliendam. (7) Quae emendata ratio quum constitueretur , ipse quoque illa~ rum Scholarum Praefectus fuit nominatus. Quo quidem munere ad mortem usque, per tertiam adeo seculi partem, functus est. Anno tandem hujus seculi decimo sexto, 16 Tn. G. VAN LIDTH DE JEUDE ex Summi Piegis decreto, ad hanc nostram Acaclemiam vocatus, ut Literas Belgicas et Patriae traderet Historiam, novara hanc provinciam grato animo accepit, aeceptam- que solenni Oratione adiit, vernaculo ser- mone habita, de vero Poeta;(^} quod ar- guraentum ct ingenio \iri convenientissiraum , nee a muneris adeundi ratione alienum erat. Ipso autern hoc munere fungens , qualem dis- cipulis doctorem, qualem literarum amanti- bus ducem se praebuerit, ut pluribus expo- nam, vix a me postulatis A. A. H. H. ! qui, studiis Zoologicis et Physiologicis totus ad- dictus, de \ 7 iro literatissimo judicium si ferrem, temerarius mihi ipsi viderer. Neque tamen hanc ejus vitae gravissimam, et ad Acaderniam nostram maxime pertinentem, aetatem silentio praeterire mihi licebit. Pau- cis igitur, quid praestiterit , videamus. Patriae Historiam non tantum in scholis suis exposuit , sed nonnullos ejus etiam lo- cos principes ac difficillimos , elegantissimis et publice habitis orationibus , illustravit (9) et Ho of tii, ex nostris Historicis facile prin- cipis; quern cum Vondelio maxime in de- liciis semper habuit, novam editionem, una O R A X I 0. 17 cum Viris Clarissimis Sicgcnbcck ct van Capelle adornavit. ( 10 ) Practcr consuetas, quas Literis Belgicis tradendis destinabat, scholas, singulis fere annis novas aperuit, in gratiam studiosae juventutis; in quibus aut de Germanarum gentium Mythologicij aut de harum gentium Traditionibus^ aut dc Coloniarum nostrarum r at lone 9 aut de Aesthetica, aut de Historic, Poeseos^ aliis- ve arguments, mira cum orationis suavitate rerumque cognitionc, cum disseruisse, omnes ejus discipuli uno ore consentiunt. Nee mi- rum. Antiquorum enim lectione a pueris inde enutritus, recentioris aevi, non tantum patrios penc omnes, sed exterorum quoque, imprimis Germanorum, principes scriptores lectitavcrat. Hanc ejus doctrinam, eruditione, facetiis ac lepore conditam atquc cxhilaratam , uti discipuli in scholis ejus mirabantur , ita Quaestiones illae , de Literis Patriis ^ qua- rum disputationem primus instituerat, eo Praeside defensae, publice probare solebant. Tali igitur Viro et honores literarios ob- tigisse plurimos, I 11 ) ct principum in nostra Patria virorum patuisse amicitiam, quis est 2 18 TH, G. VAN LIDTH BE JEUDE qui rairetur? Fuit quippe aeque sincerus ainicus,(") ac fidclissimum conjugem se prae- buit et amantissimum patrem. Quantopere enim literariis natu maximi Filii Petri lau- dibus delectabatur ! ( l3 ) quantopere gaudebat, suum Gerardum ad ampliora vocatum esse stadia ! ( l4 ) quantum domestica Filii D i d e- rici felicitate laetabatur! in cujus familia, una cum carissima Conjuge, hibernarum etiam feriarum tempus transigebat , quum eheu ! morte inopinata, Uxori, Liberis, Amicis, Academiae, Patriae ereptus fuit. Lugemus Virum, tanto ingenio tantaque probitate insignem, qui a suis tantopere lu- getur, et eujus desiderium nostra Academia, imo tota Patria diu sentiet! Sed hoc nobis solatium sit, e Religione Christiana, quam tanto ardore ipse praedicavit, petitum, in Coelestes eum traductum esse Sedes, ubi ab hujws vitae aerumnis in perpetuum liberatus, maxima fruatur beatitudine ! Ereptus nobis est praestantissimus Si- mons, sed monumenta sui ingenii, uti in O R A T I O. 19 scriptis, ita in amicorum et discipulorum maxime animis reliquit. Haud enim irrita fuisse praecepta , quae , sivc in Scholis , scu in familiari vitae consuctudine dare solcbat, grata, qua alumni nostri dcfunctum prose- quuntur praeceptorcm , memoria egregie pro- bat. Probat etiam insignis in patrias literas amor, cujus plurima, variis opportunitatibus , dedcrunt specimina. Quae reputantes, habemus profecto, quod tibi, Clarissime Visscher! qui, ex Augus- tissimi Regis decreto, in defuncti Collegae locum successisti, ex animo gratulemur. Non novum tibi est, quod obiisti munus, et vero jam plures discipuli tuis praeceptis usi sunt. Eundem igitur, in caeteris tui nmneris par- tibus explcndis, discipulorum experiare in studia amorem, quern in Patria Historia tra- denda te jam expertum esse censemus. At- que in Patriis Literis explicandis et nostrae juventuti commcndandis ita tua disciplina versetur, ut tarn in Patriae et Academiae nostrae gloriam, quam in studiosorum com- moda, quam maxime fieri possit, ilia va- leat. Ad vos jam mea se convcrtit oratio, 2* 20 TH. G. VAJ* LIDTH DE JEUDE optimi Juvenes! qui, prouti in vestra studia ardore , sic etiam morum humanitate , sub meo magistratu , nobis omnibus vos com- mendastis. Hujus rei documenta habemus cgregias illas in variis doctrinarum generibus commentationes , quas alumni nostri con- scripserunt et ita propugnarunt , ut suo me- rito summos honores illos consecutos esse inter omnes constet. Documenta porro fue- runt disputandi illae exercitationes , in qui- bus, et ad verum indagandi, et ad bene dicendi scribendique facultatem , diligenter in- gcnia vestra acuistis. Testantur etiam, quan- tum in artium et literarum studiis profeceri- tis, honores in Leidensi Academia reportati, turn ab ornatissimo juvene, Gerardo Reg- nero Fockens, Math, et Lilt. Hum. Cand. , qui antea jam lata praemia hac tertia vic- toria illustravit, et sic merito, Observatoris nomine, Astronomiae Professori adjutor datus est; turn a praestantissimo juvene Joanne Adolpho Carolo van Heusde, Litt. Hum. Cand. , cui honorem ilium contigisse , cum amantissimo ejus patre, Academiae nos- trae ornamento, vehementer laetamur! Tes- tantur denique insignia illorum juvenura me- O R A T 1 0. '21 rita, quos in co sum, ut regiis iudustriac praemiis orncra. Et vero non ardcntcm tantum in literas amorem, sed gratum etiam in viros, dc vobis bene mcritos, animum aperuistis. In- signiter hoc piobavit fcstus illc dies, quo vcstros in Militia Duces clegantissimis a Co- horte donatos vidimus muneribus, in memo- riam officiorum, quae vobis militantibus prae- stiterant, oblatis. Ilia enim opportunitate praestantissimus vir juvenis Cornelius Star N urn an, qui postea, pro doctrinae praestantia, summos tarn in Literis Humanioribus, quam in Juris- prudentia, eodemdie, honores consecutus cst, vestro tune nomine, pro amplissima"] audito- rum corona, tarn ingenuos animorum sensus tantaque humanitatis specimina exhibuit, ut, diserta ejus oratione, in practeritorum illo- rum dierum memoriam gratis revocaremur animis. Et prouti postea priinarius mililum Praefectus DcsTombes parte spoliorum, ab hoste relatorum, Cohort! donanda , exi- mie manifestavit , quanta Cohortis vestrae^ apud summos Militum Duces, laus fuerit at- quc existimatio, ita quoque icsto illo die 22 TH.G. VAN LIDTH DE JEUDE luculenter hoc apparuit. Laetis profecto ani- mis Numannum audivimus , quanti Ducum vestrorum dicta atque monita feceritis, com- memorantem ; sed non minor! cum gaudio eum testificantem audivimus , eundem , in li- terarum studiis, a vobis omnibus jure ex- spectari ardorem , eandemque morum hones- tatem, quae Militiae vestrae ornamenta fue- runt. Haec igitur, tanquam a vobis omni- bus et dicta et probata, in posterum quo- que vestris moribus confirmetis , ut nobis , Praeceptoribus vestris, earn observantiam at- que illud obsequium praebeatis, quae stu- diorum non minus, quam Militiae ornamenta sunt habenda. Et sic quidem A. A. H. H. ! prospera , quae Academiae nostrae obtigere, jam multa me- moravimus. In iis autem recensendis nequa- quam praetereunda , quae, ad suos usus rite adhibita, studiorum utilitati praeclare inser- viunt, Doctrinarum Adminicula. Sunt ea, hoc etiam anno, aucta et amplificata. Aucta est Academiae Bibliotheca multis ac rariori- auuai O R A T 1 O 23 bus scriptis, quac ad Patriae nostrac histo- riam pertinent. Acquirendi opportunilatcm dedit Bibliothecae , turn Coningianae, turn Wynianae venditio publica. Dono accepi- mus a viro plurimum venorando Leonardo Joanne Frederico Janssen libellum, inscription: Grafheuvelen der oude Germa- nen$ turn Biblia Junii i5g3., cui haec prae- missa inscriptio est: e Bibliotheca D L : Hill, pastoris quondam in Ecclesia Anglicana, quae Christo Roterodami colllgitur : huic inscriptae sunt variae lectiones et prae- cipue in fine adjectae sunt criticae obser- vationesy inanu auctoris scriptae. Cae- terum in Bibliothecam nostram translati sunt communique usui destinati libri cum Nobi- Hum Trajectinorum Collegii, turn oecono rnicae, quae hie sedem liabet, Societalis ; quorum hi Bibliothecae dono dali sunt. Ca- talogus Bibliothecae ad Litt. SC perductus est. Locupletissimus Physicorum Instrumentorum apparatus, uti vigili cura Mollii nostri quot- annis augetur, ita et hoc denuo anno quam- plurimis no vis iisque pretiosissimis Instrumen- tis Opticis imprimis auctus fuit. Laborato- rium Chcmicum usui scholarum Chemicarum 24 TH. G. VAN LIDTH DE JEUDE thcoreticarum ct practicarum turn ct Phar- inaceuticarum bene inservire pergit. Museum Mineralogicum insignitcr locuple- tatum fuit specirainibus ultra sexcentis egre- giis , ad historiam naturalem Vesuvii et cir- cumjacentis regianis vulcanicae pertinentibus, Specimina haec, petente Viro Cl. Nicola o Cornelio de Fr emery, collecta et mag- na cum humanitate Museo oblata snnt a Cla- rissimo Neapolitano Geologo Monticellio, continentque plurimas novas species, quas primus illis in regionibus et detexit, et ac- curate descripsit vir doctissimus. Hortus Academicus in eodem, quo prae- cedenti anno, statu floret, cura Cl. Kopsii, cujus indefessi laborcs, ad Museum, suppel- lectilis rusticae exempla, aut Instrumenta quae dicuntur ruralia, contincns, ex Am* stelodamensium in nostram urbem transfe- rendum, felicem tandem eventum habuerunt; quum Augustissimo Regi placuerit, novo hoc benevolentiae indicio Cives Piheno-Trajectinos iifficere. De hoc autem Ilegis beneficio eo ubentius mentionem facimus, quoniara hocce \fu$eum, quamvis ad Academiam nostram baud prorsus pertinens, ejus tamen civibus, O R A T I O. 25 Oeconomiac Rurali operam navantibus , aequc ac Scholae nostrac Vctcrinariac alumnis, aliis- quc sivc rci rusticac curiosis, sive agricolis utilissimum fieri posse censemus. De Museo Anatomico-pathologico quamvis nihii nobiscum communicatum fuerit, id ta- men cornmemorare liccbit , omnia specimina, quae in illo Museo adsunt, nitide servari, usuique studiorum egregie inservire. Zoologiae atquc Anatoraiac Comparatae stu- diis inserviens Museum nova hoc etiam anno cepit incrementa. Vertebratorum enim, quafi dicuntur , Animaliura numerus auctus fuit non- nullis Mammalium ct Amphibiorum , imprimis vero plurimis Avium speciminibus, quae, ex Brasilia rcportata , nostrac Acadcmiae dono dedit Vir Nobilissimus Martini, in Ameri- cae Septentrionalis Foederatis Regionibus Au- gustissimi Regis nostri Legatus ; cujus muni- ficentiam grato animo commemorantes , ma- ximas simul agimus gratias Viro Amplissimo Paulo Adriano Beclaerts van Oos- tcrwijk, in hac urbe Magistratui, quo im- primis auctore hoc donum Academiae nos- trae contigit. Institutio Medico - practica in Nosocomio 26 TH. G. VAN LIDTH DB JEUDE Academico, turn ex adventantibus quotidie aegrotantibus , qui Medicinae Professores adi- re, eorumque consilia petere solent, turn ex illis, qui Nosocomio assumuntur atque alun- tur, eodem tramite fieri solet, quo annis su- perioribus; unde fructuosam quotidie exhibet Medicinae studiosis morbos observandi, at- que curationem suscipiendi occasionem. Non minore cura partus negotium, atque puerpe- rarum morbos observandi opportunitas om- nibus illis exhiberi solet, qui Artem Obste- triciam factitare velint. *' Tot igitur tantaque sunt, quae Academia nostra suis alumnis, imprimis Medicinae stu- diosis praebet subsidia, ad quorum diligen- tem usum magis ctiam , ni . fallor , incitabun- tur , in Museo Anatomico Bleulandino quotidie contemplantes summi aliquando in Europa Medici, Boerhavii pictam effigiem, quam Clarissimus Dylius, Academiae Rheno- Trajectinae, in qua salutiferam artem ipse quondam docuerat, testamento legavit. Et sic tandem A. A. H. H. ! ad jucundissi- raam mei officii partem pervenio; ut prae- : o R A T i o. 27 ciaros, qui bane solcnnitatem illustrant, ju- venes, Regis Augustissimi nomine, victoriae praemiis atque honoribus orncm. Audiatis igitur Judicia, quae de certaminis exitu sin- guli tulcre Ordines, bisce concepta verbis. ORDO THEOLOGORUM hanc proposuerat quaestionem : Disquiratur, utrum e doctrina Etfiices Christianae ho~ mini ct Principi Christiana liceat bellum gerere, necne? Quod si licitum existi- metur, inquirat ur , quatenus de bello ge- rundo hominum sententias emendaverit doctrina Religionis Christianae? Ad quam quaestionera quinque accepit dissertationes Ordo, quarura nulla ipsi plane contenmenda videretur. Quae enim in iis prima erat , symbolum adscriptum habens Tertullianeum: Fobiscum militamus caet. levi quidem opera gravissimum argumentum attigit potius, quam debite pertractavit , et alteri imprimis quaestionis parti plane de- fuisse censenda est. Eadem vero ea orna- tur latinitatis bonitate et praestantia, ut hinc 28 TH. G. VAN LJDTH DE JEUDE justam aliquam commendationem auctor ac- cipere censendus sit. Huic quodammodo praeferenda esse visa est alter a commentatio, Arnobii dicto in- signita : Si omnes ornnino , qui homines se esse caet. Est nimirum haec quoque jejuna potius, quam copiosa scriptio, nee ea ex limpidis doctrinae sacrae et exterae fontibus hausta , ac , propter negligenter tractatam historicara argument! partem, reprehendenda. Verumtaraen auctor, a modestia, nee infelici latine scribendi conatu laudandus, si minus facultatem rite explicandae materiae, certe voluntatem, laudabili admodum ratione, de- raonstravit; ut, si quando ad studii conten- tionem exercitationis raaturitas quaedam ac- cesserit, inelioris frugis aliquid a scriptoris industria sperare liceat. Longe magis tamen Ordini placuit tertia commentatio, Conservatoris nostri dicto or- nata: Maxapioi ol elpwowoioi K. r.A. Matth. V: 9. Quin haec, si sola fuisset allata, Theologorum suffragiis praemium tulisset. ^jus nimirura auctor, fontium delectu insti- uto, probabili stilo nee inconcinno ordine isus, tarn recte universe et tarn copiose gra- O R A T I O. 29 vissimum argumentum explicuit, ut non tan- turn magnara industriam proderet, sed va- riam etiam doctrinarn, earaque, ut in juvene, valdc cgregiam. Quare laudatissimum esse hunc ipsius conatmn, ccnsuit Facultas. Quo magis doluit ilia, valde diffusara rerumque rcpctitionc Icctu molcstiorcm cssc commenta- tionem; quac ncc totam quaestionem cora- plcxa esset, ct subinde ad Ethiccs Christia- nae singula praeccpta magis, quam ad ejus- dem principia ct initia attendissc videretur. Sequitur jam nobis memoranda cximia coramentatio quarta, symbolum habens dic- tum Grotianum: E dilectione nata sunt pia bella. Quacum continuo mentio conjungcnda vidctur quintae dissertationis, non minus pracstabilis illius, quae tessera dignoscitur Tzschirneri voce: Hierin nun finde Ich einen Beweis von der tiefen Weisheit Jesu. u. s. w. Utrique enim com- munitcr scriptori laudem accurate, docte, copiose explicitae quaestionis tribuendam es- se, Theologi censucrunt. Quamquam de di- versis belli gerendi formis et consiliis neuter distincte cgit; et aliac dotes huic scriptori, aliae illi , majorem in modum , propriae sunt. 30 TH. G- VAN LIDTH BE JEUDE Veluti ille, cujus disputationem priori exci- tavimus loco, cuique Grotianum dictum placuit, pleruraque puro, concinno, presso, acuto, quod secutus est, dicendi gcnere lec- torem tenet, sibique conciliat, et, quod im- primis attendendum est , per allata luculen- tiora historiae testimonia reliquis antecellit quatuor scriptoribus. Sed integrior etiam praestantissimo juveni haec laus fuisset, si totam scriptionis materiem tarn subtiliter ex- plicuisset, quam ille fecit egregius auctor, cujus disputationem , postremo a nobis me- moratam, Tzschirneri effatum ornat dis- tinguitque. Hie enim, felicissimo plerumque successu, quaecunque, hue spectantia, sive universa seu singularia, ponit aut docet Ethi- ca Christiana, haec animo complecti, et, facem etiam praeferente historia, scriptione explicare conatus est. Quod si puriore et concinniore oratione latina consignata fuisset ultima haec disputatio, nonnullisque caruisset digressionibus , ingeniosis quidem illis, sed cum praesenti consilio non conjunctissimis , nova sine dubio praestantiae dos illi acces- sisset. Ut nunc sese res habebat, cum bi- nae illae disputationes , quas quartam et quin- O R A T I O. 31 tarn dkimus, cum Grotii, turn Tzschir- neri effato notatae, ct magnas sccum in vi- cem communes haberent laudes, et suas sibi privas singulae , non dcficiente taracn cor- rectionis aliqua materia, ncutram alteri prae- ferre dccrcvit Ordo, verum utramque aureo praemio dignam renuntiarc; ca lege, ut al- terutri id auctori tribueretur, cui sortium fortuna favisset. Quod ubi unanimis Ordinis suffrages decretum erat; resignatac scidulae prodiderunt, et legitime institutae disquisitio- nes demonstrarunt , quartae commentationis Grotiano dicto : E delectione , caet. no- tatae, auctorem esse Lambertum Doedes, Diderici filium, Litt. et Theol. Cand. in Academia Rheno-Trajectina. secundum quern sortes ceciderunt; quin- tae autem disputationis , Tzschirneri dic- tum adscriptum habentis, auctorem esse Franciscum Janum Jacobum Albertum Junius, Litt. et Theol. Cand. in Academia Lugduno-Batavaj cui igitur idem, ac victori, honor tributus cst. 32 TH. G. VAN LIDTH DE JEUDE Tandem proximum victoriae honorem offerre dccrevit Ordo laudatissimo scriptori tertiae > quam recensuimus, dictoque: Maxapioi j&.r.A. ornatam esse significavimus , cominentationis. Hunc esse apparuit, confirmante legitime in- stituta probatione, Guilielmum van Oorde, in Illustri Athenaeo Amstelodamensi Theol. Stud. , Remonstrantium Seminarii alumnum. Vos igitur simul accedite, praestantissimi Doedes etJunius! Neutri vestrum pri- mi sunt honores , quos ex hoc certarnine jam reportatis. Ambo quippe saepius jam in arenam degressi, victores ex ilia discessistis. Tuis ergo, ornatissime Doedes! antea re- portatis honoribus hoc aurum novum adjun- gat splendorem. Tibi vero, ornatissime Ju- n i u s ! cui itcrum sors minus favit , hanc Chartam, auri instar jure habendam, acre perennius monumentum trado. Tu quoque, ornatissime van Oorde! hue escendas. Audivisti, quod Theologorum Or- do de tua commentatione tulit , judicium , tcque in eo fuisse, ut reportares praemium. O R A T I 0. 33 Cujus honoris documentura hanc tibi Chartam irado, tua merita omnibus praedicantem. JURECONSULTORUM ad propositam quacstionem : Ad examen re- vocentur argumenta , qaae ad leges com- mendandas afferuntur , quibus sive officinae et agriculturae tuendae caussa, sive^ ne certarum rerum copia desit ? mercium turn importatio tumexportatio gravatur velpro- hibetur, unum accepit responsum, insignitum symbolo : La verite finit par tre dcoutde. Ordo in hac scriptione desiderat stilum bcne latinum ; quamvis enirn hujus intuitu , aliquid argument! tractandi indoli condonan- dum sit, tamen auctor praeter necessitatcm a scrmonis latini regulis passim recessit. Quod spectat rationem, qua auctor rem ip- sam tractavit, quaedam attulit argumenta, quae turn ad commendandas , turn ad oppug- nandas leges, quibus mercium importatio et exportatio gravatur vel prohibclur, afferun- tur ; attamen multum abest , ut haec , ea , qua par erat, diligentia ad examen revoca- vcritj plura etiam, quae ; ob pcculiarcm, in 3 34 TH. G. VAN LIDTH DE JEUDE qua civitas versari possit, conditionem , ad hujus generis leges defcndendas , turn ab uti- litate , turn etiam ab aequitate , peti possunt argumenta , prorsus omisit. Denique plures scriptores, qui hoc argumentum plenius trac- tarunt, quique igitur consulendi fuissent, vel non novit, vel saltern non consuluit. Quo- circa Ordo , etsi aliquas diligentiae laudes auctori tributas velit, tamen judicavit, euiu argumentum non, uti oportuit, tractasse, nee proinde praemium propositum ipsi assignare potuit. ORDO MEDICORUM ad quaestionem , superiore anno propositam : Quaenam mutationes Pathologicae indu^ cuntur arteriis per ligaturam ? Ilinc , expositis variis earn instituendi modis , quid singuli valeant^ concludatur , unam accepit responsionem , Ovidii verbis in- scriptam: Parve^ nee invideo , caet. Hujus commentationis auctor probabili ordine ar- gumentum disposuit. Primum ab ipsius na- turae, in sanandis arteriarum Ilaemorrhagiis ? salutari processu fundamentum sumsit ratio- O R A T I O. 35 nalis Therapeutices. Deinde, qua via inces- serunt optimi chirurgi, bene exposuit. Tan- dem, ex disputatis modeste quacdam corolla- ria practica deduxit, in quibus tamen desi- rantur ea, quae maturiori demum studio ac- quiruntur. Cum vero in univcrsa argument! cxpositione multa inveniantur judicii atque industriae auctoris documenta, Ordo Medi- corum hanc commentationem praemio dig- nam judicavit. Fracto adncxae schedulae sigillo, nomcn prodiit Diderici van Dockum, Med. in hac Academia Studiosi , qui ad scnaculum vocatus, hujus responsionis auctorem abundc se declaravit. Tu igitur , ornatissime van Dockum! acccdas, ut praemio, quod nieruisti, orneris. Non habuisti, qui tecum contenderent, cer- taminis socios, sed majori adeo laudi hoc tibi praemium erit, quia, quod nemo alius suscepit, tu solus suscipere non dubitasti. 36 TH. G. VAN LIDTH i)E JETUDE ORDO PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET LITTER ARUM HUMANIORUM ad quaestionem : P^ita Periclis ex ipsis fon- tibus, maxime Plutarcho, petita. F'iri char act erismus. Quid profuerunt ejus politica consilia civitati et imperio Athe niensium ? quid nocuerunt ? novem tulit responsa, his singula verbis inscripta: pri- mum: Tb aTpoQvpug eTutvew JC.T.A.; secun- dum: XaAf Trbv wftpUKoy OVTC& %. r. A. ; tertium: Valeat res ludicra , caet. ; quartum : 0^y- ovv o CLvqp %. T. A. ; quintum : IIoAv re ,r.A. ; sextum : 'Eoiits TavTq .... )c. r. A. 5 septimum : Pericles ille et auctoritate caet. y octavum: *Eows TavTy.... atyfteioiG #.T.A. 5 nonum : C'est envain, que Vorateur etc. Acccssit decima commen- tatio , hoc symbolo : 'AAA^ KC&I l7ri%eipouv- rt K r.A. ; sed, quura post defmitum tempus , d. 23. m. Januarii, Ordini traditum sit, certaminis particcps esse non potuit. Pri- mum nee minus secundum specimen Ordini placuit. Commendabat se utrumque diligenti rerum disquisitione, antiquitatis Atticae cog- O IV A T I O. 37 nitione, judicio atque ingenii acuminc, sed, quamvis primum cum aliis laudibus , turn doctrinae copia et varictatc alteri excelleret, secundura vincere illud visum cst rerum apta dispositionc , turn vitae Periclis cnarratio- ne, quac in altero per annos digesta est. Quamobrcm in dispari utriusquc scriptionis rationc cum parcm utriquc praestantiam tribuereraus , utri praemium destinaretur , sorti relinqucndum statuimus. Auctorem se prodidit primi opusculi Walrandus Cornelius Ludovicus Clarisse, . Phil. Theor. et Litt. Hum. Cand. atque in Academia Lugduuo-Batava Stud. secundi Joannes Cornelius Gerardus Boot, Phil. Theor. Litt. Hum. et Juris Cand. in Academia Lugduno-Bataya , quorum illi sors propitia fuit. E caeteris commentationibus secundos tri- buimus bonores auctori disputationis tertiae. Praestare haec utrique illi videbatur cum cri- 38 TH. G. VAN LIDTH DE JEUDE tica fontium indagatione, turn disquisilionis diligentia de Atheniensium vtyepoviu; cedebat vero multum rei literariae cognitione atque orationis latinae bonitate. Auctorem se ejus probavit Henricus v 7 an Belkum, in Academia Rheno-Trajeetina Litt. Hum. Cand. ct Theoi. Stud. Nec vero suis destituimus laudibus aucto- rem disquisitionis quartae , qui , vita impri- mis Periclis ordiric, perspicuitate et ele- gantia enarranda, perquam nobis placuiU Hujus auctorem se prodidit Antonius Backer, Litt. Hum. et Juris Stud, in Illustri Athenaeo Amstelodamensi. Quae praeter has quatuor nobis meraoratae sunt scrip tiones, aliae aliis praestare nobis visae sunt, omnes studium auctoris volunta- temque nobis probarunt, nee tamen, judicio nostro, prcpositam quaesdonem explicuerunt satis. Vos quoque simul escendatis, praestantis- $imi Clarisse et Boot! Aureum, quod O R A T 1 0. 3<> sors tibi , ornalissime C 1 a r i s s c ! deslinavit , pracmium , non tantum tibi ipsi , sed patri quoque, tui amanlissimo , gratulamur. Perge hac via, quam ingressus cs, ut tuis meritis paternas iiuitere laudes et Lcidcnscm Aca- dcmiam ornarc pergas. Te quoque, orna- tissime Boot! illius Academiae ornamentum cssc , non tantum haec Charta probat , quam auii loco tibi trado, scd antca jam, in hac ipsa Academia, relati honores cgrcgie do- cuerunt. Vos denique accedatis , ornatissimi van Belkum et Backer! Laudes vestras Ordo literarius judicio suo celebravit. Quocirca , licet victoria e palmam alii vobis praeripue- rint , secundis tamen , quos haec iristrumenta vobis praebent, suminopere laetamini hono- ribus. Vidctis cgregii juvenes! suas cuique, qui ingcnii vires intendat, constare laudes. Agile idcirco , novura vobis denuo certamen ape- rient praelCgendae jam Quaestiones, a sin- gulis Ordinibus propositac. 40 TH. G. VAN LIDTH DE JEUDE qUAESTIO THEOLOGICA. Laudetur el a vituperations defendatur institutum? quo, in reformatis Patriae nostrae coetibus^ doctrina Christiana, du- ce Catechesi Palatina , exponitur. QUAESTIO IVRIDICA. Exponatur et ad exa?nen revocetur lo- cus Codicis civilis de causa obligationis. MEDICA. Quid disputaverunt veteres et recentio- res obstetricatores de placenta in utero incarcerata , ej usque origine et caussis ? Quaenam est ejus vera diagnosis? Quae tandem optima curandi ratio? QUAESTIO LITERARIA. Flavii Josephi vita. Quatenus per vitae opportunitates ad conscribendam Histo- riam atque Antiquitatem Hebraicam ido~ R A T I 0. 41 neus fuit ? Quid pronunciandum de Us , quae hujus scriptoris auctoritati obstare dicuntur? qUAESTIO BOTANICO-OECONOMICA. Quaeritur hist or ia Solani tubcrosi Linn. , huj usque plantae descriptio botanica, cul- turae modus et varius usus oeconomicus. QUAESTIO PHYSICA. Ex us praecipue , quae nostro tempore de effectu luminis detecta sunt, dijudice- tur quaestio, utrum theoria emissionis an undulationis luminis verosimilior sit ha- benda. His igitur pcractis, unum superest, ut Successor! dignissimo Rectionis munus at- quc insignia tradara. Te igitur, Vir Clarissimc! HERMANNS JOANNE ROYAARDS! ex Augustissimi Regis dccreto, in proximum annum, Aca- 42 TH.G.V.LIDTHDEJEUDE ORATIO. demiae Rectorem renuncio et proclamo. Accedas ergo et jure tuo, quam tibi relin- quo , occupes sedem. Salve Magnifice Rector! Gratissima tibi sint muneris tui officia, eoque tarn feliciter fungere, ut, post annum hunc Magistratum depositurus, te etiam Rectore, Academiam nostram laete floruisse, grato animo, profi- teri possis ! Ita faxit Deus Optimus Maximus! A N N T A T A. (1) Vid. Scaluit van Z. M. den Koning van den 2 Aug. JSd5. N'\ J4. Art. 25. 2. (2) ParCntes fuere PETRUS SIMONS, et BRIGITTA COR- NELIA VAN DEN STAM. (3) In primo scilicet Cavminum fascicule, titulo": Gedichten van ADAM Sixoirs, Amstelodami apud J. ten Brink, anno 1805. edito, plurima reperiun- tur, quae illo tempore facta, hanc sententiam probare possint. In hoc autem fasciculo etiam reperitur egre- gium carmen in praeraaturam mortem amici sui ANTO- HII VAN DER WOORDT , cujus Poemata postea demam Am- stelodami apud C. L. Schleyer anno 1829 edita rant. (4) Hujus loci amoenitatem egregie depinxit in car- mine, ejusdem nomine inscripto et CARPIO suo dicato, quod in fasciculo modo mcraorato reperitur pag. 85. 44 ANNOTATA. (5) Quanta delectatione ibi degerit, egregio ipse carmine expressit, quod pago Thamen inscriptuin est, et legitur in altero Carminuin fascicule, cui tilulus: Verstrooide Gedichten van ADAM SIMOJTS, edito Am- stelodami apud J. van der Hey, anno 1822. Et novimus omnes, quanta cum festinatione postea, dura nobiscum vivebat, quam primum Feriarum tempus ad- venisset , semper ad Thamenses suos properaret, ubi ab officii munerisque laboribus quiescens corporis et ani- mi reficeret vires. (6) De Lof der Welsprekendheid , Amsterdam 1809, herdrukt in de Verstrooide Gedichten. De waarde van den Mensch. Amsterdam 1814. , Keizer aller Russen , in drie Zan- gen, door ADAM SIMONS. 's Gravenhage , bij J. Al- ia rt 1815. Waar achter gevoegd is: Ode aan mijne Landgenooten. (7) De hoc argumento legenda sunt, quae inve- niuntur in primo Carminum fasciculo, pag. 75. titulo : J)e Verlichting, aan J. H. VAN DER PALM. (8) Redevoering van ADAM SIMONS over den war en flichter, gehouden den 25 Maart 1816 enz. Utrecht, bij 0. J. vanPaddenburg en J. vanSchoonhoven. (9) In lucem prodiere sequentes ejus oration es : Herinnoriny aan hot Tijdvak van FREBERIK HENDKIK , ANNOTATA. 43 bijzonder met betrekking tot de Nederduitsche PoSzij ; ccne voorlezing door ADAM SIMONS. Vid. Mnemosyne, door Mr. H. W. TYDEMAN en N. G. TAN KAMPEN. Dord- recht, 1820. IX.Stuk, 291 seqq. Over den aanleg nan VONDEL on zijne Pozij met die van CATS en HOOFT vergeleken; eene voorlezing van A. SIMONS. Vid. Mnemosyne , door H. W. en B.F. TYDEMAN. Dordrecht, 1822. I.Deel, pag. 153 seqq. Ilet Kasteel van Antwerpen, door A. SIMONS. Te Utrecht, bij J. Altheer, 1831. (10) HOOFT'S Nederlandsche Historien, met aantcc- keningen van de Hoogleeraren SIEGENBEEK, SIMONS en VAN CAPELLEN, 8 Deelen, 18201824. (11) Plurimas, in Patria nostra, Societates Litera- rias in sociorum numerum ilium recepisse, ej usque meritis debuisse plurimum, omnibus notum est. (12) Uti omnes, qui ejus familiaritate usi sunt, sincerum maxime et apertum amicum eum cognovere, .ita. mihi quoque, qui, dum Rectoris aut Graphiarii munere alternis vicibus fungebamur, arctioribus vin- culis cum eo conjungi coeperam, Candida illius et sincera amicitia patuit. (13) Virum consultissimum PETRCM SIMONS, qui, plu- ribus jam de Historia Patriae in lucem editis operi- bus, summam doctrinae laudem sibi comparavit, dig- 4(5 A N N T A T A. nissimum se Patris sui in hisce quoque literis Disci- pulum praebuisse, omnes consentiunt. Huic autem doctissirao viro publice, hoc opportunitate , gratias agimus, pro singular! benevoleutia , qua plurima, quibus in hac oratione, ad Patris vitam adumbran- dam, usi sunius, nobiscum communicavit. (14-) Natu minimus films, GERARDUS SIMONS, propter egregiam in rebus Physicis doctrinam, primo in hujus Academiae speculis Astronomicis Observatoris munere functus, postea ad ampliora stadia vocatus fuit. Hunc autem quanta earitate Pater complecteretur , ipsius verba testantur, quae leguntur pag, M orationis, quam : De imitations Naturae in omni arte sedulo adhibenda, cum Magistratum Academicum deponeret, publice habuit, d. 26. m. Martii, A. 1833. Praeter hanc autem orationem, quae ultima ab eo, cum omnium applausu, publice dicta fuit, etiamnunc memoranda supersunt, quae variis temporibus in lu- cem prodiere, sequentia ejus opera: Net Huisselijk leven. Amsterdam 1823. Voorlezing over de Poezij, bijzonder in Nederland y te vinden in de: Voorlezingen , yehouden in het Lees -Museum te Utrecht, door J. GEEL en A. SIMONS. Te Utrecht, bij J. Altheer, 1830. ANNOTATA. 47 Verzamelde Pozij van A. SIMONS. Te Utrecht, bij J. Althcer, 1834. Plurima praeterea scripsit, quae edita sunt in Ephemeridibus, quarum tituli: Vaderlandsche Bibliotheek , et : Jtoelizaal der Geleerde Wereld. Gujus posterioris in ordinera redigendae curam, post obi turn Yiri Cl. Y. VAN HAMELSYELD (inde ab anno 1812 18U) in se susccperat. LAMBERTI DOEDES, DID. FIL. THEOL. CAND. E VICO INGEN, COMMENTATIO, QUA RESPONDETUR A D QUAESTIONEM THEOLOG1CAM, IN CERTAMINE LITERARIO ANNO MDCCCXXXm PROPOSITAM A PLURIMUM VENERANDO THEOLOGO- RUM ORDINE IN ACADEMIA RHENO-TRAJECTINA: Disquiratur , utrum e doctrind Ethic es Chris tia nae homini et Principi Christiana liceat , bel- y, lum gcrcre , nee ne? Quod si lid turn existime* w tur , inquiratur^ quatenus de bcllo gerundo M homlnum sententias etnenaavorit doctrina Re- Hgionis Christianae ? " QUAE,PARI PRAEMIO, QUO FRANCISCI JANI JACO- BI ALBERTI JUNIUS AD EANDEM QUAESTIONEM RESPONSIO , AESTDIATA , SORTIBUS JACTIS , NUftDIUM REPORTAYIT AUREU3I t D. xxi M. MAKTI1 A. MDCCCXXXIV. PRAEFATIO. v^uaestio a vobis proposita , vm clarissimi f cuique studioso , qui et civitati nostrae hoc tern- pore bene cupit et, nulla impeditus re, patriae, mine temporis periclitanti , vires suas , nee non vi- tam , consecraverit , magni moment! non esse con potcst. Omnibus patuit , ante tricnnium , vixdum vocem, qua noster Rex dilectissimus a civibus opem imploraverit armatam , auditam fuisse, quin omnes boni, qtiae possent, arma arriperent. Neque id temporis literarum studio- sorum plurimi , amore erga patriam commoti, de armis gerundis dubitarunt. Verum nonnul- li rem perpendentes , paulisper sane haesitarunt, quod nescirent an bellum Christianis liceat , neqtie hac de re sibi satis persuasum haberent. Mihi adhuc in mentem veniunt quot disputationes inter A 2 JU- 4 PRAEFATIO. juvenes amicae. Quid, dicebant, num convenit bellari religionis Christianae indoli? Nonne me- rito tot patres veteris ecclesiae aliique religionem ^ nostram laudibus celebrassent summis , quippe bello interdicentem , an non injustius plurimi, qui philosophi esse gloriantur (i) earn , ac si rem detestetur milftarem , repudiassent. " Alii vcro: qul divina ppsset ccnseri quae w religio civitatis civiuraque singulorum saluti adversetur ? " Ita disputatum. Tandem ve- ro intelligentes , religionem Christianam minime spectare posse, ut civitatis salus pereat, et ni- si hoc tempore bellum gereretur, non longe ab- fore , ut civitas periret , arma Christianis baud recusanda putarunt; immo ducti am ore animoque grato erga patriam , cui parentes , cognates , ami- cos , educationem .> academiam , magistros et quam plurima debuerant , turn illi, atqueego, cupide arma cepimus. Hincigitur, clarissimi viri, quaestione proposita gavisus sum et magna cum animi volup- tate in ea tractanda versatus; ita et haec com- mcntatio enata, quam accipiatis cutn benevolentia in- (i) Qtiales fuerunt Tindal , Toland , Coliin , Wiston^ Shaf- tesbttry , Tronchard , Jiayle , Voltaire , Rousseau , Diderot aiiique. Quorum scr : pia citavic' P e tr u s Verstap in Dis- put. Nulluin in Ethica Christiana praeceptum esse , quo et tittguti , relit}. Vid. opp. a cumoribtis Lcgati Stolpiati d< ? fe tettriua Curiitiatta , T* IV. p. 96. seqq. PRAEFATIO. 5 indulgentiaque, oro, precor. Quae si Facuitatt maxime venerandae non plane displiceat, laetissi- mo ero animo, turn ob fructum, quern res tractata mihi largita fait, cum ob honorern summura, quo vestra comprobatio me afficeret. Priusquam autem pergam , liceat mihi pauca dice- re de responsionis argumcnto. Responsio facile distribuitur in duas partes pro duabus quaestionis partibus. Ad primam partem : Disquiratur , utrum e doctrind Ethices Christianae homini et Principi Christiano liceat, bellum gerere, nee ne?" re pro viribus considerata , affirmative quod dicitur , respon- dendum aestimavi. Ut alios antem et meae sen- tentiae asscntientes haberem , et adversantes con- vincerem, minime supervacuum habui, postquani meam enunciassem sententiam , in alios , maxime in eos , qui bellum ex religionis Christianae prae- ceptis ac indole illicitum habeant, meam defen- dere , atque ostendere , eorum sententias falsis niti argumentis, Quam refutationem a Facultatis stim- me venerandae consilio minime alienam esse, col- lexi e ratione, qua quaestio sese habet, ut, <#/- quisitione instituta, non exstaret dubium. Quum alterA quaestionis parte quaeritur : Quod- si licitum existinetur, inquiratur, quatcnus de bel- lo 6 PRAEFATIO. lo gerundo hominum sententias emendaverint doc- trina Religionis Christianae? " hac ingressus sum via , qua exposuerim hominum sententias de bello gerundo, scilicet de causes , ob quas bella gerun da, de belli gerundi ratione ac de bello finiendo. In singulis hisce rationem habui sententiarum , cum , quas gentes, antequam Christo nomen dede- rant, habuerint, turn quas his meliores docuerit Religio Christiana, tandem vero, quas amplexi sint populi Christiani, quippe quae meliores fue- rint pro cognitione religionis Christianae ac fide ei habita* PARS P Rl M A. DISQUIRITUR, UTRUM E DOCTRINA ETHICfiS CHRISTIANAE HOMINI ET PRINGIPi CHRISTIANO LICEAT BELLUM GERERE, NEC NE. SECTIO PRIOR. IN QUA DEMONSTRARE CONATUR AUCTOR , HOMINI ET PRINCIPI CHRISTIANO NON OMNE BELLUM ILLICITUM ESSE. Quacstio exponitur. ISaepius accidie, ut gens alia ab alid dissentiat, et in ilia conditione neutra permanere velit. Decer- tandi genus turn est duplex , vel per disceptatio- nem, v. c. per judicia, vel per vim ec anna. Genus hocce alterum bcllum dicitur. Bellari autera utrum liceat nee ne, ex Ethices principiis, dijudt- cari potest. Nam aguntur bella ab horoinibus , qui ratio- $ COMMENTATIO rationis sunt participes ac libertate gaudent morali- Quisque, qui haec consideret , facile efficit, non armortim vi , sed ratione decertandum esse in re- bus , dc quibus lis est, et idcirco beilare non uni- verse justum dici posse (i). Sic quispiam populus certe injuste agit , qui ducitur injustis causis bel- li gerundi , quippe qui armis petat illud , quod suum non sit , ad haec motus , verbi gratia , vindicra, praedae profunda cupidine, regionis auc- toritatisque augendae atque amplificandae deside- rio. Nee minus injuste agit ilia gens, quae, quamvis prima decertandi ratione uti licet, con- fugiat ad arma. Meum non est defendere quem- cunque bellum gerentem, tantummodo Christia- num , justis de causis bellantem. Hie profecto , omnibus humani generis sociis amore conjunctus, justitiam colit, nulli injuriam infert; itaque si unquam Christiano bellum liceat , tantummodo bellum gerere potest , quum extrinsecus vis , vel icjuria, illata sit. Quaestio igitur proposita facile hac ratione defini- tur: utrum,quum alia ; gens ab alia discrepet et hanc illam- (0 Conff. omnino Cic. , de OJfie. I. n. Grotius, $9 jure Belli AC pads, Lib. II. c. 22. . I >5 , 8- Briefe uber den Kritg, Berlin 1778. p. I n. Ewald, Oerhg en Vrede^ .vers. belg. 1814. p. 23, Inprimis vero Tzschirner, nier den Krieg) Ein phihsophiicher Versuch.^ Leipzig 1815. p. 5 27, et Draseke, v/Vr Lecrredtntn over den Krijg , vers. belg. 1820. p. 6 ;o. THEOLOGICA. 9 illamve rein, quae est hujus gentis , sive clandesti- na opera, sive palam vi et armis,petat, homini, in hac civitate vitam agenti , et principi , qui huic civitati praccst , utrique Christiano , anna quippe talia, quibus hostes saepius occumbant, in istam gentem capere liceat , nee ne. Quae res mihi diju- dicanda est ex Ethices Chrisiianae doctrina (i). Non discrtum de bello praeceptum a Christo , nequc ab dpostoiis , datum exslat. Eorum agendi ra- tio iwn plane inter dicer e vidctur , ne bcl- Ittm gcrat Christ anus (2). Christus in nnmdum venit Paaixdav TOV faov conditurus, niinime regnum terrestre, quod om- nino (1) Grotius, non orania bella justa esse posse intelligens, quaestionem de bello ex indole Christianae doctrinae dijudi- candara hoc modo enunciat: An lellare nnquam justum cst. Vid. ejus liber de I. B. et P. Lib. I. c. a. etTzschirner, Opusc Acad. Lipsiae 1829. p. 128, Orationi hoc de arguaien- to inscripsit: De lello Chris tianis non interdicto. (2) NonnullijVeierisCodicisauctoritate moti, bellum universe a Deo non improbari demonstrate voluerunt. ,,.Nam, dicebnnt e. ., Deus ipse bella jussit." (Num. XXV. 17, 18. XXXI. 2,3. XXXIII. 5056. Deutr. I. 42. III. 2. Jos. I. 6. VIII. j , j a . IX. 6. X. a, 8. i Sam. XXX. 7. Jud. 111. 9, 10. VI. 34. XI. 29. XV. 14.) Unde bellare , re per se consideraca, lice- re efiecerum. Vid. Gerhard i, Loci Theolcgi , Gencvae 1639. Tom. VI. p. 801811. Male cutem id exinde colligi contcndit Carve, /Ibhandlung uber die Verbindung der Mo- ral io C O M M E N T A T I nino inter Judaeos palam confiteri debuit, falsa spe eorum regni, a Messia restituendi, ductos. Idcirco sese non armis defendi voluit Christus. E/ ix , ait , TOU KOGIAQU TCVTOU yv $ &% (Trajecti apud Paddenburg, 1776.) VII. p. 160270. et Gerhardi, 1. 1. p. 805809. (6) Luc. Ill, 14. collata sectione 8. vid. Grotius, *d h. I. 12 COMMENTATIO ce, quid faciendum esset, ut xapTrovs u%!ov$ rfa (45- rvolq proferrent, interrogatus , minime iis bel- lum interdixit , sed sdpendiis contentos esse, et ab hominibus vexandis iniusteque in eos agendo abstinere jussit. Ofiicia militaria ex hujus sen- tentia non repugnare videntur resipiscentiae ac pietati. Paulus certe non militum praesidio ad- versus vim usus fuisset , si talem opem habuisset illicitam. Attamen dedit operam, ut a vi munire- tur (i). De re militari , exempla atque compa- rationes duxerunt Jesus et Paulus, qui certe res turpes ad honestarum exsmpla actionum aut com- parationem non adhibuissent (2). lino auctor epis- tolae ad tlebraeos celebravit Gideonem , Bara- cum , Sampsonem , Jepthen , Davidem , praeclaros heroes , eorumque animi fortitudinem attribuit &!- ffrsi 5 antea (3) descriptae Christianisque commen- datae, Qtiid- 0) Act. XXIII. 23. 31, 3. ad quern locum cf. Grotius, Annot. ad MattU. V. 40. p. 197 ec ds J. B. et p., lib. I. c. JI. 7 li. (2) Luc. XIV. 31, 32. 2 Tim. IV. 2. cf. omnino Henrici Gonstantini Cras, dispvtatio qua demonstratur , nullum in Ethica Christiana preeceptum esse , quo et singvli cives in commodis suis sequendis , ot principes in republics seeun- dum politices regulas administranda , impcdianturf quae dis- putatio praemio ornaia invenitur in Opp a curatoribus StoN piani Legati edicis As morttm doctrlna Christiana T. IV. ibique p. 67 Vid. et Gerhard! , I. 1. p. 818, 819. Cs) C. XI. 3234. cflf. Mojheim, 1. 1. p. 2?i. et Cra? in disput. laud. p. 41- T H E O L O G I C A, 13 Quidquid ex hisce effici posset, certeomni agen- di ratione Jesu et Apostolorum magis confirmatur, quam infringitur , eoruni sententia, qui non omne bellum ab iis illicitum fuisse habitum credant. Vel sic tamen ex Ethices Christianae doctrina certiora argumenta aiFerre conabor. SEGMENTUM PRIMUM. AN UNQUAM HOMINI CHRISTIANO BELLUM GERERE HCET ? $ $ Homo Christianus sui defensor armatus. i in bello arma gerit , versatur in eo , ut et semetipse, et parcntes, cognatos, amicos et civita- tern principemque , immo alias civitates armis dc- fendat. De hac varia hominis conditione videa- rous; primum igitur consideremus Christianum se- met ipsum armis in bello defendentem. Omnes felices esse cupimus et in hac , et in altera vita, et, si quis minus curet beatitudinem futuram , certe felicitati studet terrestri. Hoc fe- licitatis stadium , a Deo nobis inditum , a religione Christiana baud improbatur, cui permagna vis in- sita I 4 COMMENTATIO sita est ad beatam hominum vitam constituendam omnique cura ac virium contentione id agendum, ut ad summam salutis perfectionem adscendamus. Quaecunque sunt vera, ait Paulus (i), quae- cunque honesta, quaecunque justa, quaecunque para , quaecunque jucunda , quaecunque lauda- bilia, si qua virtus, et si qua laus est, haec agitetis. " Jam id, quod nostrae saluti studea- mus, ponitur in praecepto: Ames alterum uti temet ipse. " Ubivis a Jesu Apostolisque haec 4>/A#u7/# ponitur; nam sine ea nulla vis erit poe- narum minis aut praemiorum promissionibus 2). Itaque corporis vires alere , bonam tueri vale- tudinem (3) , res ad hanc vitam sustentandam necessarias utilesque , in nostrum aliorumque usum curare (4), et multo magis vitam nostram conservare debemus ; vita necessaria est , non tantum ut terrestri felicitate frui possemus, sed etiam ut hie nosmet ipsi in vitam aeternam praeparemus. Vita est donum creatoris nostri ac Patris optimi. Tantum vivi aliis, parentibus, cognatis , amicis , patriae hac in terra prodesse possumus. Arcet autem religio nostra omnem ig na- 0) Philipp. IV. 8. coil. Matth. V. 48. (a) Conf. omnino van Tricht, PC rhande ling , p. 197. in Opp, Societatis Haganae anni 1819. (3) Quod c docetur i Tim* V. 23. (4) Eph. IV. 28. i Thess. IV. ii, 12. a Thess. IU. 8^0,12. ef. Cras, in disp. laud., p. 4 1~. THEOLOGICA. 15 naviam atque pigritiam (i), incitatque adeo ho- mines ut ratione, nonnisi justa, ea, quibus felices reddi possent , diligenter ac continuo sibi acquirant. Itaque quisquis ea , quae nocent aut nocitura sunt, non declinet depellatque , neque se suaquc contra ea defendat, minime consentaneum suae saluti augen- dae agit, neque religionis Christianae doctrinae obedire dici potest. Mine efficitur minime officiis repugnare, contra vero omnino convenire, quod homines nocemes a nobis dimoveamus ab iisque nos tueamur, ac defendamus. Caritas autem postu- lat a levioribus ad seriora remedia confugere ("2). Homini igitur, qui nos adoriatur , imo nos in- terfectos velit optetque , et ob nostram , et ob aggressoris vitam conservandam , effugere, si pos- simus, oportet (3). Sin minus, hostem inermem reddere conemur, quo facto nostrae saluti pro- spiciamus, ac impediamus, quo minus male agat aggressor (4). Quodsi autem vim a nostro capi- te non propulsare possimus , nisi agressoris vita erepta, quid turn faciendum (5)? Raro is reperi- tur (O Quod colligi potest ex Philipp. IV. 4. i Thes*. IV. ii r 12. i Tim. VI. 8. aliisque locis. (a) Conf. Matth. 18. 15 i? (3) Jesus ec Apostoli hac in re nobis sunt exeraplai Job. XI. 53 54 Maith. X. 23. Act. XX. i. (4) Vid, Grotius, de J. B. et P., lib. II. c. I. f. 4, -. (5) Male vertit vulgata versio Pauli verba (Rom. XII. 19.) /u>) cavTcC? fK^ 2 Tim. III. 3. (5) 2 Petr. I. 5, 6. Vid. Omnino ad h. 1. E. Kist, De hoofdinkottd van da Zedeleer det Christendoms , II. p. 26* conf. praeterea Eph. I. 15. VI. 24. Coll. III. 14. i Tim. V. 8. Tit. II. 9, lo. i Petr. V. 5. T H E L O G I C A. 21 aliter fieri opbrtet (i), quin alterius salutcai prae alterius curemus. Itaque parentum , cogna- torum, amicorum , civium , erga quos .praeterea ob plurima beneficia atque cotmnoda , q-uae no- bis ex eorum societate nascuntur, grato animo esse debemus , horum omnium salusnobis imprimis promovenda, augenda, amplificanda, atque mala, quae hisce imminent, si possimus, cohibenda, de- pellenda, arcenda. Quos igitur cum hostis injuste adoriatur, cos tueri debemus ac defendere, et quum vita familiae , amicorum , civium non con- servari possit, nisi agressori vita eripiatur , nan est quod dubites , quin eum interimere liceat. Qua quidem de re ut nobis pcrsuasum sit , rein accuratius consideremus. Utrumque et hosteni et amicum diligere jussus, debes utrique bene en- pere; huic autem , cui pluribus vinculis conjunc- tus es , cinque pluribus obligatus amoris officiis , prae altero, cui non tot vinculis tu conjun- geris , qui et praeterea non justkiam colit. Haec jam vidimus. Itaque si hostem factis ad- juves , ut iste facilius amicum tuum vitA pri- varet; officium deseris tuum. Ilium enim relin- quis , qui tibi prae hosti diligendus est, Qui autem domi remaneat, ne putet munere fun* gi suo. Minime fungitur. Nullo amore ilium suum (i) i Joh. III. j8. coil. Philipp. II. 4, t Gal. V. i^b. ccnf. omnino Ueinhard, Proevt , p. 84. scqq. -2 COMMENTATIO suum amicum amplecti exinde patet, quod amor factis ipsis , non verbis , w l$yq %a} ahyQstp cerni- tur (0. Praeterea simulac ab hosti facinus com- mitti sinas , quamvis injuriae obsistere possis , hosti sane, quamvis animo non velis, majorem afFers opem , quam alteri. Hunc igitur amicum mi- nus turn diligis 5 quam hostem injustum , atque offi- ciis erga amicum non satisfacis. Justitiam colere decet Christianum (2), Uterque in vitae discri- mine versatur , quorum isle injuria gaudet , hie vero innocens est. Qtium igitur te jus- turn ac aequum praestare velis , non conatus in- justos , sed rem innocentis , adjuves. Debemus es- se (pihdyaQoi (3). Ita in hac rerum conditione te tuos cognatos ac cives defendere oportere 9 sponte intelligis. Quae cum ita sint, facile efficiendum est, quid inbello agere Christianum decet, quum ejus cogna- ti , amici , cives , hostibus auctoribus , in vitae sint periculo. Nullus turn dubitat , quin vitamhorum ma- joris faciat, quam hostium 5 ac magis suos conservet. Talem igitur opem cognatis, amicis, civibus afFer- re debet , quali eos revera defendat. Quum igitur hos- 0) i job. in. is. (a) i Cor. XIII. 6. Ephes. V. 79. 2 Thess. III. 6, 13* Reinhard, Moral. III. p. 53, 93. (3) a Tim. III. 3. De $A^cA$^ conf. Gal. VI. 13. 2 Petr. I, 7. THEOLOGICA. 23 hostimn anna letalia sint 5 nullum profecto usumtibi praestarent talia arma , quibus vim a cognatis, ami- cis , civibus non arcere possis , et , nisi letalia adhu beas , parces hostibus , et sines , ut isti amicos tuos vita privent. Quo facto revera eum relinquis, quern magis amare debes, et adjuvas istum , quern factis adjuvare, quern diligere prae tuis jus- tis ac innocentibus, Christianorum amori justitiae- que haud congruum est (i). Mortem pro aliis obire,minime Christianis inter- dictum est; contra vero, amori nostrae vitae om* nino cedendum est, quum, vita* longitis conser- vata:, nostro deessemus officio. Simimum prac- ceptum Ethices Christianae constat in amore erga Deum et homines. Quando igitur hoc ofiicium deserere velis ob nimium vitae amorem , huic' cupi- ditati non obedias; eg yap av Qshy T^V ^v%yv avrou GUGXl , Cff. oranino Fichte, nber den Btgriff. d. w. K. , p. 73. et lectio 33. et Draseke, 1. 1. p. 73. (a) Epist. ad Rom. XIII. 1-6. cf. Tit. II'. i. et i Petr. IF. 13. THEOLOGICA. 33 restiterit, culpae suae poenas daturus sit (i). Porro addit Apostolus : Si igitur mali quid com- miseris, metuendum tibi est , quod non frus- tra ille gestat gladium. Dei enim est minister ad scelestos severe puniendos " (2). Aposto- lus hoc loco spectare videt'ir eos, qui civitatis quietem turbaverant (3). Has turbas scilicet Ju- daeo - Christian! hie et illic concitaverant (4) , a quibus turbis faciendis deterrere conatur Paulus , quod magistratus, a Deo constitutus ob malefac- torum scelera, non frustra gladium gestat. Qui autem (pope? f^i^xipxv > habet jus vitae ac nc cis (5). Recte igitur ex hoc loco efficitur, ma- gistratui eos, qui turbas aliaque facinora in civi- tate faciant , si necessitas urget , capitis poenis plectendos esse (6). Cum igitur magistratus istos ju- (1) S n Ct. 2. (2) Sect. 4. conf. j a s p i s in versione Latina. (5) Cff. Tholuck ad h. 1. et J asp is in nota a, (4) Vidd. Flatt et Ruckert in introd. ad hanc capitis apocopen. Nee in Creta Christian! omnes sese obedientes praestiterant (Tit. 3. i 3.)* nque ideoque Christia- nis faverent ac eos defenderent. Itaque monet Apos- tolus : pro iis precemini , quo facto tuti ab in- juria et persecutione vivatis , dummodo pie- tati ac honestati studeatis " (5). Tantum igi- tur, quod nostro proposito prodesset , deduci po- test, probos ab injuria ac persecutione tutos de- bere esse. Cujus igitur id consequens est: si magistratus eos defendere debeat a pravis ho- minibus, non aliter fieri posse, quin ille etiam eos defendat ab exteris hostibus. Haec O) Orandum est, ut tuti vivamus a barbarorum invasio- ne et a latronibus. " Ita Grotius, ad h, 1., cui assentittnt Witsius, in Exercitatitnibtis ad Orat. Dcmin., p. 144. et Jaspis, in versione Latina ad h. 1. (2) Conf. Heyd enreich, ad h. 1. (3) Rom. XIII. i. (4) E contexta oratione tale fuisse precura consilium vide- tur. Conf. Flatt, ad h. 1. (5) Cff. cl. van der Palm, in Bibl. ad h. 1. atque Flatt. C a 36 CO M M E N T A T I O Haec loca igitur suadent, ut, bdlum gcrere principi Christiano non licitum , minim e habeamus. Res aurem certius arguitur, cum officia principis Christiani ex ethices Christianae indole efficiamus, et, bdlum gerere hisce nonnunquam non repug- nare , sed maxime convenire, demonstrare eone* mur. & Princeps Christianus interdum officiis suis non satisfacere potest , nisi bdlum gerat. Princeps, qui ad Ethices Christianae effata ani- mum flectat, ille universae civitatis ac singulorum civium salutem auget jusldque ratione amplificat, atque omnibus viribus , ut hanc efficiat , studet; omnia , civitati salutifera , religionem , literas , ar- tes, mercaturam, agriculturam , et, quae plura, curat ac fovet ; jura omnium defendit , et , quae noceant, depellit avertitque; bonos praemiis, ma- los poenis afficit; pacem et tranquillitatem ubique conservat , neque bellum appetit , nee ansam huic- ce praebet , nee minus foedera , quae cum aliis" gentibus pepigit, violat aut rumpit. Ubique ille cernitur pater patriae, non servorum dominus, et ejus populus est felix ac prosper. Turn coluntur agri, (i) Rom. X111. 14. i Petr. II. 13, 74. THEOLOGICA. & agri , vernant horti , pascuntur laetae pecudcs., aedificantur villae, exstruuntur oppida, instauran- tur collapsa, ornantur ct augentur exstructa, cres- cunt opes, aluntur voluptates, vigent leges, flo- .ret reipublicae disciplina, fervet religio, valet aequitas , pollet humanitas , calent artes opificum ., uberior est quaestus pauperum, splendidior opu- lentia divitum , cfflorescunt honestissimarum disci- plinarum studia , eruditur juventus , tranquillo fruuntur otio senes, bonis auspiciis nubunt vir- gines, florent boni , minus peccant mail (i). Quanta ut efiiciantur bona, contcndit princeps Chris- tianus continue (2). Quamvis haec oflicia exsequi debet rex Chris- tianus erga civitatem , cui praeest ; profecto ta- men, erga alias civitates oflicia sua negligere, mi- nime eum decet. Uti homo quisque omnes amare , omnibus bene cupere , omnium salmi, quantum in ejus potestate sit, studere debet; ita et princeps aliarum civitatem salutem adjuvare oportet. Uti autem homo Christianus eum, cui pluribus con- junctus est vinculis, prae reliquis feiicem reddere niti- (i) Erasmus, ad bellura detescandum adhibuit hanc po- puli, pace et rege Christiano gaudentis ac felicis , descrip- tionein , quam autem huic viro debere lubenter agtiosco. Conf. Adagia. Chil. IV. Cent. I. ad btllnm dulse intx- pertii." (a) Conf. Ps. LXXII. Vidd. Reinh., Mor. II . , ^36. p. 3tQ. seqq. et P es tcl., 1. 1. II. p. 865. scqq. 38 C O M M E N T A T I O nititur; ita ille princeps maxime omnium gen- tes socias ac optlmas qdasque 9 veruntamen suam prae hisce curat. Praeterea vero 5 homo quis- qtie Christianas malos de impietate fugienda mo- net, ac inimicorum odium in amicitiam mutare studet; nee minus princeps aliis gentibus injustis opem affert, qua injustitiae ac odio indulgeant; sed multo magis, cum suae genti ab istis mala pa- rentur, monet eas, ne in malitiis suis perseve- rent (i). Quodsi autem nullo modo cogi possint, ne perniciem afferant; num princeps Christianus sinet pessima quaeque ab hostibus perpetrari: armenta abigi , proteri segetes , trucidari agricolas ; rapi virgines puerosque ; divelli liberos a paren- tium complexu; fana ac domos exspoliari; cae- dem , incendia fieri ; armis 9 cadaveribus , cruore atque luctu omnia compleri (2); num haec et ejusmodi clam palamque perpetrari ille sinet? Conveniet sane principi mala depellere ac ocissi- me civitati illam pacem, qua nil suae genti dul- cius aut salutarius , omni datjl operd, recupe- rare. Principis Christiani officiis, qui civitatis commoda curare , augere, amplificare debet, con- trarium est , quod haec perfringi 9 pessumdari, prosterni permittat; contrarium profecto illius offi- ciis, qui aliorum vitam conservare, producere, eos (i) Conf. Garve, Ablian dcluvg , p. 141. seqq. (a) Ita Salustius, in belle Catal.^ c. 41. T H E O L O G 1 C A. 39 cos beare debet , quod his vitam adimi , abrumpi , vario cruciatu auferri sinat. Carior est principi Christiano salus sui populi , quam aliarum gen* tium , carior fidelium ac bonorum felicitas , quam flagitiosorum ac injustorum, carior denique vita civium , quam hostium. Conamina igitur princi- pis illius demonstrent id, quod intimo sentire ani* mo cum oportet. Itaque dum casus oritur, ut aliarum gentium conatus hostiles , nonnisi copiis ct armis , arcere possit ; ad haec confugere non ab ejus officiis alienum est. Contra vero , nisi armorum vi hostibus resistat, suo oflicio deest; quoniam turn hostes maleficos aeque ac suos cives innocentes , ne dicam prae iis , diligat. Forte quis dicat , non esse, quod suos cives armis munire , ac eos mortem oppetere, jubere ei liceat. Respondeo tamen: princeps Christianus profccto non tot civium vitae penculum adire jtibebit, quot in discrimine versati fuissent; non tanta mala snis civibus ipse afFeret , quanta allata fuissent , si hostes isti libere egissent. ille et suos ad rem , his ipsis licitam, permovet, ad rem honestam in- citat, scilicet ad vitam ponendam pro fratribus, pro illis , quibuscum arctius coiijuricti sint , quam cum hostibus istis injustis (i). A civibus ma- jora mala depellere, eos ad rem honestam permo- vere omnino decet principem , haec a religione Christianfi jussum. CO Conferas ea, quaa supra, $. 4 ct s dictt sunt. CON- 40 C O M M E N T A T I O CONCLUSIO. Videamus ad finem hujus sectionis 9 quid nos concludere possimus. Hand raro dicitur, bel* lare malum necessarium esse , ideoque lioere. Aliam autem ingressi sumus viam. Quodsi ve- rum esset, nos fato inexorabili regeremur, ac tolleretur libertas nostra moralis* Verum contendi- inus bdlare idcirco homini ac principi Christiano non evitandum ? neque his illicitum aestimandum esse, quod saepius, nisi armis captis, homo Christianas erga semetipsum , erga cognatos , ami* cos, cives , erga civitatem 9 principem , erga alios, atque princeps erga suam gentem sua officia plane negligeret, et uterque revera hostium injustorum rebus prospiceret : qualem agendi rationem nus- quam in doctrina Ethicea Christianae jussam re- perimus. Contra vero , ilia nostrae obligationi , ab ilia rellgione praescriptae , valde contraria est. Quidquid igicur huic morali necessitati adversetur , fugiendum. Ilinc illam animi mollitiem , clemen- tiam , mansuetudinem , ne dicam ignaviam 5 quibus, quominus officiis satisfaciamus , impediamur, quis- que fugiat Christianus (i). His dictis , minime omne bellum gerere licitum habemus. Hue non ducit disquisitio ; cum pateat, jus- (i) Conf. Pest el, 1. i. II. p. 496, 499. T 1-1 E O L G I C A. 41 justumesse tale bellum , quo jura ac bona vera, qua- lia religio , animi libertas , res ad vitam necessariae ac ejusmodi defendantur , quum , nisi armis captis , in oflicio manere nequeamus (i). Itaque liccre potest , bella gerere, ct ea , quae vulgo audiunt defenso* ria (2), et aggressoria. Nam homines sibi invi- cem nocent, turn armis, cum alia 1 rationc. Sac- pius clandestine opera 1 hosres nobis majora affe* runt incommoda, quam armorum usu; quos co- natus hostiles si neglexeris, salus populi perict. Quae .cum ita sint , gens , quamvis prima susceperit arma , quale bellum etiam aggressorium appellari solet , revera sese defendere in pravaalterius mo- limina dici potest (3). Non est meum , ut indicem , quodnam bellum gerere liceat. Satis constat , justis de causis bellum gerere Christiano homini ac prin- cipi omnino licere ; quod ad nostram quaestionem explicandam sufRcit. Consentiat ergo Christianusju- dae Machabeo, quijuvenes de bello , in Antiochum Epiphanem gerundo , hac monuit ratione : 9 (AOt eiq TTfOit TOV TTOhSfti'ja'&l V TOlq ^VS(7t (i) Conf. omnino DrSseke, I. I. p. 70 73. (a) De voce dcfcnsorius conf. Brissonius, in Lexico ad vocem bellum. (3) Conf. Pest el, I. p. a?2. Vidd. ct Grotius,de J. L. ct P, lib. II. c. i. .1,4. .8. Montesquieu, Es trit det loix , I. 405. ct Ficht e, 1. 1. p. i 18. COMMENTATIO jftuv* OTI xptfwov wag &7rofav~v iv rp TTO- j ? sTrtie'iv 7r} r& xaxa TOV eQvoug ${4,uv xai ruv K?!M. 'fig 5J av % Qe^^oe. lv cvpav$ 9 QVTG* SECTIO POSTERIOR. SENTENTIAM CONTRARIAM QUI 5ECUTI SUNT , FALSIS EAM PROBARUNT ARGUMENTIS. S- 9- Nonnnulli Christianorum bellum illicit urn csse Codicis sacri auctoritate demonstrare co* nati sunt. Multi Christiani, primis post C. N. saecu- lis, fervidiori pietatis studio admoti ac falsa virtutis specie decepti , praecepta religionis Chris- tianae ad severitatem , ab indole hujus religionis atque naturl humand abhorrentem , interpretati sunt. Hinc Stoicorum austeritatem commendarunt et vitam, quae longius ab hominum consuetudine vitae et communis ratione recedat 9 aestimarunt sanc- tiorem. Ita vita monachica, coelibatus et similia fa- ci- (i) Mac cab. , lib. I. c. 3. 58 60 T H E O L O G I C A. 43 cile sensim paulatirnque exstiterunt (i). Ecclesiara omnibus perfectam numeris esse debere, non- nulli sibi finxerunt , earn voluerunt condere , ac scntentiis de chiliasmo , qui dicitur , faverunt (2). Nee mirum igitur, quod bellum, his contrarium , detestati sint (3). Hanc sententiam scripturae sacrae effatis confinnare studuerunt. Prinuis Chris- tianorum , quern scio, qui ad bellum dctestandum praeceptum : nc malo rest staffs (4) , attulerh , fuit Justinus Martyr (5). Deinceps A t h e n a g o- r a s verba : si feriaris , ne rursus ferias , ad literam interpretatus est (6), Ori genes ob praeceptum : Ne occidito , bellum muntisque militare illicitum aestimavit; quad vero Christianis negavit ,id Judaeis ac Paganis concessit (7) , et , ab his in Tyrannum defend! eumque e civitate armis ejici , minime condem- navit ille , (8) qui ita non sibi constare videtur. C y- pri- (1) Cff. Barbeirac, de la morale des Pires tie rEglise, prdf. p. 28 et chap. 5 , 28, 40. etGieselcr, K. C.I. p. 325. (2) Cf. Baumgarcen Crusius, Dogmengtsc hichte , I. p. 1 80, 209. II. p. 1303. (3) Vid. Tzschirner, Of use. Ac ad. , p. 129. (4) Matth. V. 29- Q5) Vid. Dial, cum Thyphoue, c. 8. et Apol. 2. c. 7. (6) Leg. c. 30. cf. Staudlin, Geseh. dcr Sittenlthre>\\. p. soi. (7) Advers. Cels. VII. 3. 9. (8) Advert. Cels. I. i , a. ad quern locum conflf. Critici. Vid. praeterea Advert. Cels. III. 5, 8. VIII. 10, 6, et Comi*. in Mstth. XXVI. ubi bella dicit justa, E*?rorf ^o/.*' 44 COMMENTATIO p r i a n u s num omnem defensionem ac vim in laesiones injuriasque detestatus fuerit, non certe definiri potest. Eum autem , qui nobis vitam eri- pere conatur, interimere sibi negasse videtur ob hoinicidium prohibitum (i). Vehementer oppugna- vit militiam Tertullianus. Testentur haec dic- ta : Licebit in gladio conversari, Domino pronun- tiante gladio periturum , qui gladio fuerit usus ? Et proelio operabitur films pads , cui ne litiga- re convenit? et vincula et carcerem et tormen- ta et supplicia administrabit, nee suarum ultor injuriarum? Et jam stationes aut aliis magis faciet , quam Christo ? Et , quos interdiu exor- cismis fugavit,noctibus defensabit, incumbens et ? , requiescens super pilum , quo perfossum est la- tus Christi; 'vexillum quoque portabit aemulum Christi? Mortuus cremabitur ex disciplina cas- trensi Christianus , cui cremare non licuit , cui 5, Christus merita ignis indulsit (2) ?" E quo Ter- tul- (1) Epist. 56,60. conf. Staudlin,!. 1. II. p. 368* InEpfst. z. homicidium , ait, cum admittunt singuli, crimen est; vir- tus vocatur, cum publice geritur. Impunitatem sceleribus acquirit non innocentiae ratio , sed saevitiae magnitude." (2) -Df corona miJitis, c. 2. In libro de patientia , c. a. ille ne gravissimas quidem injurias arcendas concessit. Vid. etiam Advers. Marc. 4. Neque tamen semper sibi constare vi- detur; quod deducitur ex libris de co r mil. c. u, 12. de Ido- latria 19. et Apolog. c. 27, 24. conf. Grotius />. Can. XLIII. 56, 57., quae loca citavit Sta*tid- 1 in, 1.1. II. p. 427. (3)Cf. S Uud,in,M.n.p. : -.=. 4$ C O M M E N T A T I O peri re, ne noceat (i)."Etiam Basilius Mag- nus bello interdixit; tantum vero vxsp <70$p0 a propheta descriptam purartmt (2^). Hi , chiliastae recentioris aevi , studiis ducti fanaticis, hie et illic in civitatibus turbas concitarunt , et Pouritelaw roy foou armorum vi , quorum usum , ad illam citissi- me in terra constituendam , sibi concesserant , eri- gere conati sunt (3). Subito vero oppress! sunt , et noniiulli piorum 9 qui inter eos erant , sese conjunxerunt coetui , quern condidit in nostra pa- tria Menno Simons. Huic jam antea quidam Anabaptistartim sese adjunxerant (4). Hicce atque ejus sectatores , Mennonitae, vitam piam sanc- tamque agere studuerunt, sed , quod bellum huic mi- (1) C. 2 et ii. (2) CfF Bullingerus* A&vers. Anob. in praefat. et pag. 19, c6, 192197. Brandt, Historic der Reformatic, I. p. 104. atque Yp'ey, Gesch. van tie Christelijke Kerk in 1335. (4) Vid. Schyn, Historic der Mennonieten , p. 155. et Uilvoeriger Vcrhand,* p, 50134. Menno obiit anno 156.. THEOLOGICA. 49 minime convenire putabant, milittam improbarunt , eamque sententiam inprimis confirmarunt Christia- nae religionis Ethices praeceptis de amore erga omnes praestando (i). Itaquc sese non defende* re, sed inermes praestare, pii probique habue- runt (a). Deinde , in multas panes discissi , diversis de bello sententiis faverunt. Plurimi bellum pla- ne improbarunt, et Christianum , quippe qui sese non conferat admagistratum , ut hicce jus ejusdefen- dat, acinjuriam avertat , sumro^extulerunt laude (3). Alii autem mitiorem propugnarunt sententiam (4). Alii bellum concesserunt defensorium (5)* Eorum ta- men, qui hodie nomine Tchio-Raptistarum supersunt, plurimi officia facere militaria baud recusant , saltern in bello defensorio (6> Unitariorum plurimi fue- runt, qui et alias et has sententias Anabaptista- rum (i) E. g. Matth. V. 38 '45. et Rom. XII. 18, 19. (a) CfT. Libellus.cui nomen, Oude y/amingen,Gron. 1755. J. Beets, Eenige hoofdloeringen des gcloofs der Mennonieten , Hoorn, 1765. p. 3941. et Walch, Neueste Religion- Gefch. IX. n. si". (3) Hi Vlamingi vetercs puriores dicebantur. Cf Walch, 1. 1. V:II. p. 343- (4) Tales fuerunt, qui Conjunct! Water landi , Frisii ac Fla- mingi , dicuctur. Cff. Walch, 1. 1. VIII. 459 465 > et L. van Emdrc, Historisch bcrigt van al de Gtzindheden in ons Pa- derland, p. C34 sqq (5) Ita cogitarunt Teleio ~Baptistae , qui Armlnianornm far* tibut favisse dicuntur. Walch, VII. p. 469. , (6^ Cf Tzschirner, Op. Acad. p. 131, in nota. DOKD. D 5Q COMMENTATIO rum , quorum progenies non raro habentur , secuti sunt (i). Hi, qui etdeinceps Sociniani dicti sunt, in bello reprehendendum dixerunt , quod milites vim vi repellant , et hostibus interdum mortem afFerant ; nam ex eorum sentential plane interdictum est homi- cidiuin; amor erga hostes , Christianis commendatus , huic agendi rationi maxime repugnat ; et Christia- nis taritum coelestia, non terrestria, sunt sectanda. Ita ratiocinati sunt (a). Dein FaustusSocinus, e Transsylvania in Poloniam profectus , eos ab his- ce sententiis reducere conatus est, et plurimos reduxit (3). Quaker!, ecclesiam perfectam con dituri , multorum veteris ecclesiae Christianorum sententias de bello secuti sunt (4). Quidam quo- que hostes Deo depellendos fore putarunt, dummo. do princeps, uti Hiskia, Josaphat, aliique uno in Deo, (1) Cf. Gerhardus, /. th. p. 822 (2) Ita Laelius Socinus in libello: Euangelici Phothi- nianis sese adjungere debent , et Smaltzius contra Front- zium. iJisjf.Vl. fie rebus civilibus* quos citavic Gerhardus, '. tk. p. 812. Loca e sacro codice, quae attulerunt, stint : Gen. IX. 9. Matth. V. 44. Coloss. Ill 4. Hebr. XIII. 14. (3) Anno 1579. Vid. Catechismus Rakoyiensis CfF. Sandius, Biblioth. Antitrin. p. 41, et Przipkovius, Vita Fausti Socini , p. 24. (4) Vid. Roberti Bercelaiji, Theohgiae vere Chrissia- nae apologia , p. 262265. Illi sententiara confirmare stueeut locis, Jes. If. 4. LXV. 25. Micha IV. 3* Matth. X. 23. XXVI. 52. Joh. XVIII. 36. Rom. XII. 19. 2 Cor. X. 4. Gal. V. 24. Jnc. IV i. THEOLOGICA. 51 Deo,non adeo in armis, omnem fiduciam ac spem collocarent (i). Perlongum tempus hi Christian* , praesertim in Pensylvaniae regione, neque decesse- runt , neque deterred potuerunt de sua sententia. Enimvero postremo tempore, in bello inter America- nos et Anglos gesso , non pauci patriam defense- runt armis , qui bdlantes , reliqui autem pacific* , dicuntur (2). Praeter hosce coetus nonnulli Christian! senten- tiam de omni bjello fugiendo amplexi sum, quales f uerunt ValentinusWeigelius (3), Johan- nes Ferus (4), Ludovicus Vives (5). His (1) Cf. van Emdre, 1. I. p. 346 sqq. (2) Sc. Fighting Quakers et Free Quakers. Cf. Brissot de Warwille, Reise durch die Fereinigten Staaten von Nord- Amerika, p. 4125 413. Hernhuthani raagistratui legitimo omnino parent et officiis funguntur militaribus. Cf. Comes de Zinzen dorf in Confessione ad Sueciae regent , anno 1735 , missa , in art. XVF. Cff. Y p e y , Kerkel. Gefch. denude Eeuw,lX. ? i?3 et Walch, 1. 1. III. p. i, 43. Nee antea Luthe- r u s bellum detestatus est. Vidd. Confess. August, art. XVI. et Ejusepistola de bello contra rttsticos.(Qpp. XIX. p. 272.) Ejus sententia de bello contra Turcas invenitur in Seckendorff* Historia Lutheranismi , I. p. 177. II. 107. (5) In Exfl. Ettang. Dominic. XXII. fost trinit. p. 329. Cf. Cerhardus, 7. th. p. 823. (4) Cff. R. Barcelayi, Apol. p. 262, ubi ejus sententia exponitur , et J. Peri, AnnaJes in Eccles. IV. et Comm. in Matth. VII. et Luc. XXII. (5) Ita ille in libello:^ Veritate Fidel, Opp> IF. p. 442, 443, et in Introduction* ad Sapientiam , N. 395. ibid. II. p. 8(5. vid. praeterea Off. I. 139*334, 3?o. If. p. 55,34^ 447- D a 5 & COMMENTATIO His minime annumerandus est Erasmus (i) ; qui profecto belli saevitias ac crudelitates condem- navit laudavitque pacem et concordiam (2) ; omne autem bellum minime injustum habuit bellum , ait , habeat et suas leges , non omnino damnan- dura , si justii de causa suscipiatur (3)." Hodicrno die exstiterunt in nostra patria , qui offi- cio fungi militari recusarunt. Hi praecepto, quo Deum prae omnibus , ac alterum , uti nosmet ipsum , delige- re jubemur , sententiam confirmant suam , nee non inter argumenta afFerunt : ne occidito , Benedicatis maledicentibus , Kecondas gladium in vagina 9 ac ejusmodi dicta (4). In Russia exstitit quae- dam Fanaticorum Secta inter Christianos , quae et jusjurandum et bellum improbat. Haec secta dici- tur (0 Oerhardus (/. th. p. 823) et Tzschirner (Opasc. Acad. p. 131.) Eras mum bellum omne detestatum fuisse, collexerunt ex ejus libello: Pacts Querela undique gentium ejectae ac frefligatae. Basiliae m. Dec. 1517. (Of p. IV. p. 486}. Erasmus autem, bella saevissima ,quot quamaque brevi antetempore,immoa Papa,gesta erant,maxime indignans, hunc scripsit libsllum, in quo autem Cp. 34 37 quodsi bellum inquit , vitari non potest, ita geratur" reliq. (2) Ejiis Adagia (Colon. 161?.) p. 894 889, ad prover- bium ,, tlulce bellum inexpertis" (3) CflT. Paraphr. in Luc. III. et XXH. (4) Vid. S toff el Muller in libello : De Wet van God lief te hebien boven al , en onze naasten als ons zelvcn* (Dordr. apud j. de Vos ,) p. 7 et 15. iii in vids Pohbroek et Zwiindreeht praeciptia habent domicllia. . T H E O L O G I C A/ 53 tur nomine Ducho&ortzy (i). In Amtricac scptcn. trionalis civitatibus , quas conjunctas audiunt , anno hujus saeculi decimo quinto , ac in Anglia paulo post societas (2) quaedam cst conftituta, quae salutare spectat consilium ubique pacem efficiendi perpctuam. Haec societas omnia bella , immo defensoria , condem- nat tollitque , adhibitis nonnullis Novi Foederis lo- cis e.g. Angelorum dicto : fV) yfo /p^,Jesu mo- nitis : Nt malo resistatis 9 Diligatis inimicos , aliis- que ejusmodi effatis (3). $ 10. Kefutantur Christianorum sentential , qui nostram sententiam Sacri Codicis auctoritate , ac in- dole religionis Christianas , oppugnant. Plurima locorum , quae vulgo adhibere sclent , nihil valere , quisque , paulo accuratius legens , sponte intelligitr^Nonnulla autem omnino eorum senten- tiam confirmare videntur. Quae classica loca, quantam vim habeaht, dijudicemus. I. Provocant ad jusfum , Noacho ejusque posteris de ho- (l) Vid. Vater, Synchronisti;che Talcllen , p. 99. (a) Peace - Society dicta. (5) Vid. libellus,cui titulus : Beschouwing der bf%insclen* waarop het voeren van den ovrlog is gegrond; ut't /itt EH- gtlsch. (ZutpU. W. C. Wansleben, iJJay.) p. 7, 12. 54 COMMENTAT1O homicidio datura 9 atque ad Mosis praeceptum (i) Quod attinetad illud jussum , Noacho datum , consi- deranda sunt inprimis tempora,quaediluvio anteces- serant,ubi alius alium impune trucidare solitus fue- rat. Quod licet datum esset , vel sic tamen laudatur Abrahamus , qui postea bellum gesserit (2). Praecepto Mosaico omnino interdicitur homicidum , minime vero quaecunque caedes ; legislator tantum- modo caedem destinatam ac privatam 9 quae in inno centem perpetratur , spectavit. Nam neque supplicia capitalia sustulit (3) , neque eum , qui in furem sese armis defendat , ac maleficum interficiat , poenis dignumaestimavit(4) 5 neque bellando interdixit (5). Itaque his jussis minime bellum interdictum fuis se , neque caedem , quae vulgo in bello fit , con- demnatam intelligimus, II. Plurimi sententiam de bello , Christianis non interdicto 9 impugnant argumento , quod dedu- cunt ex nonnullisl ocis vaticiniorum (6) , in quibus vates v. c. de gladiis in ligones , de lanceis in fakes contusis , loquitur. Hisce locis cecinerunt vates a ', tan- quam poetae, quorum dicta non ad literam acci- pien- (1) Gen. VIII, 5 , 6. Exod. XX. 13. coll. Matth. V. 21. (2) Gen. XIV. 14, 19, ao. Cs) Exod. XXI. 14. seqq. Num. XXXV. 16. (4) Exod. XXII. 2. (5) V. c. Num. XXI. 23. seqq. XXXI. 6. (6) E. g. Jes. II. 4 . Xf. 6 , 9, LXV. 25. Joel. III. 10. Mich. IV. j .4. THEOLOGICA. 55 continent proverbialiter dictum, et signifi- cant : patienter ferre (8) ; ad vTptyov subaudiendum est (4) Cff. Seller, 1.1. p. 172, 193 et T ho luck, 1. 1. p. 166 seqq. (5) Cff. Deut. XIX. fli. (6) Ita versio septuagenaria vertit vocem JNfih (Exod. II. 13.) per u, $ i x v et (a Sam. IV. n.) per T o v *j p o 5. Itaque utraqu-i vox graeca hoc loco idem significat. Cff. ]J rets chn ei- der, in Lex. ad vocerr.: srovjjpo$ atque Coccejus et Winer, in Lex. ad vocem JJBh. (7) Cff. Coccejus et Winer, in Lex. ad h. v. nee non Rlichaelis, in Snpplem. ad Lx. Hel/r. p. 784 seqq. (8) Ita occurrtt haec loquendi formula Thren. 111. 30, ubi verba ^J? ^n^D^? {HJ pcrparallelismumhis y3$\ n2l.n3 respon- dent, et hoc dictum interpretantur. Cf. et Seiler, 1.1. p. 195. Via, omnino Coccejus, in Comw. ad h. /.j 5S COMMENTATIO est paMov (0, et conjunctio #;a# praecedenti ^ plane oppositum est (2). Res ipsa ad vitam priva- tarn , ad hominem privatum pertinet , quod impri- mis colligitur ex exemplis , sect. 40 42 , allatis. Sensus igittir hue redit. Ne par pari referas ; imo potius illatas injurias patienter referas, quam cogites private de vindicta. " Porro praecipit Christus de injuriis, quae in vita communi fieri solent. Primum praeceptum : KM ry-ipxTiov maxime convenit primis Christianorum temporibus, quorum j ura judices gen- tilium (3) ran us defenderent, dum magis religionis suae sociis , quam Christianis, faverent. Haec patien- tia ac mansuetudo , quae verbis : %%} c Grant- matik. dss N. T. Sprach -Idioms s a , ed. p. 197. (a) Vid. Winer, Gramtn. p. 731 in nota. (S) Verbum xpivsfftiai significat contendere , Jitigare, in jas vocare. Vidd. Bretschneider, in Lex. et CI. He- ringa, ad h. I. (4) Dictio: offnq $ ac.'yyapsvffsi 3 spectat ad Persarum mo- res , qui a regis cursoribus ad currendum vel ferendum quid cogi solebant. Cf. omnino Wolfius, in Carts ad h. 1. Itaque dictum: HOI offns Svo tantumraodo exempli instar considerandum est. Cs) i Tim. V. 8. AdtotamhujusMauhaeicapidspericopen cff. T H E O L O G I C A. 59 Hisce verbis ita interpretatis , minimc bellum abro- gatur, verum improbatur ultio ac vindicta pri- vata, animique mansuetudo commendatur. Et om- nino quemque Cliristianum et militem dedecet ul- tio; justitia ac lenitas maxime decent, et injuriae niinime in bello justo ulciscendae sunt, neque bel- la ipsa ideo gerunda , ut hostibus cadem mala , quac nobis attulerint, afferentur. IV. Nostrae sententiae adversarii aliudafFerunt ar- guroentum ductum ex Matth. V. 43, 44. Cum autem recte observatur, qualis amor hie docetur, minime eorum sententiam hoc loco confirmari intelligimus. Jesus auditoribus in mentem revocat praeceptum , quod Moses de popularibus nam ita vox Khyvict; h. 1. est accipienda diligendis dederat (i), sed male ab Judaeorum illius temporis doctoribus in- terpretatum est, ex quo effecerint: pic fasts rov i%Qpov " Huic malae interpretationi Jesus op- ponit monitum , quod sectione 44. legitur , et dis* cipulis utilissimum foret , qui lenitate ac clemen- lift benevolentiAque erga inimicos magnum praesta- rent usum doctrinae religionis propagationi. Enim- vero 5 quamvis nos jubemur, ut injurias illatas rui- cflf.Grotius, Wolfius(in Curis ),Kuin o el etcl. Herin- g a, ad h. 1. Nostram senrentiam confirmant G e r h a r d u s , in /. th. p. 829., Grotius, de J. S. et P. , lib. I. c. If. . 8. a 8. , Reinhard, Moral, II. p. 373., Tzschirner, Op. Ac. p. 134., aliique. CO Lcvir. XIX. 17, 18. 60 C O M M E N T A T I O minime ulciscamur, multo magis inimicis benefi- ciamus, ac.pro iis supplicemus; non aucem obli- gamur ad illos major! benevolentia ac amore am- plectendos, quam nostros amicos; multo minus mandavit Christus , mails inimicorum conatibus esse succurrendum suffulciendumque. Mis omnino succurrit ille, qui malelicum, quoad potest, non prohibeat. Quid? Num ille , qui ne impediat qui- dem , qubminus inimicus male agat, inimicum dili- gere est dicendus (0? O crudelitas parcens (2)! V. Quod ad Matth. XXVI. 52. (3) attinet, Jesus pro su sapiential ac justitia 4 nionuit, ut Petrus gladium reconderet. In magistrates ministros Pe- trus , animi fervore abreptus, gladium detexerat, atque intempestivo tempore defendere conatus fue- rat Jesum , cujus regnutn non talibus armis erat tuendum (4). Ab hac defensione nulla salus spec- tanda ei erat; contra vero ipse justas dare debuisset poe* (i) Vdd. omnino cl. Heringa, 1. 1. ad 1. 1. atque Kist, Zcdel. des Christendoms in eenige Leerrcihnen, II. p. 62. Cff. G r o t i u s et K u i n o e 1 , ad 1. I. nee nou Grotius, de J. JB. et />., Lib. II. c. 2. g. 8, 913. (a) Haec verba inveniuntur apud Augus tinum, in JEpist. LIV. etad Maced. Tholuck,l.l.p. 325. ait: eine heilige Liebe des Christen bleibt aber immer Liebe, auch wo sie strafend erscheint. " (3) Cff. Seer. 53, 54- Marc - XIV - 47- Luc. XXH. 51, 52. ubi intelligenda sunt vcrba : sZrs sat; rovrov t et Joji. XVIII. jo, n. (4) Jok. XVIII. 35b, 36. THEOLOGICA. 61 poenas a magistrate Recte addidit Jesus : quis- que,qiri gladium stringit , gladio interibit." Quod proverbialiter dictum est (i), et discrimini con- venit, in quo Petrus forsitan, nisi Malchi vul- nere a Domino nostro sanato, versatus fuis- set (2). Illud proverbium re comprobari solct, uti e, g. in proeliis Cs) VI. Quae de amore docentur i Cor. XIII. 7. (jj <2ysnj) *fo vTrwsvsi 9 bello repugnare non- nulli putant. Nam isti 9 dicunt , qui helium ge- runt , minima omnia tolerant." Quando hunc locum conferamtis cum Pauli dicto (4) : ix rous IxteXTQuf 9 w& xoti ccvT x. T. A. patet, sensus illius loci hue re- dire : Nihil est Christiana tarn moles turn , quod non lubcnter tolerare is vellet ; quibtts tokratis fratrum dilcctissimorum aeternae saluti posset pro- dene. Et revera sapienter id monuit Apostolus Co- rinihios , qui aliis injurias retulisse magis , quam ipsi aliorum causa eas tolerasse videntur (5). Ita- (i) Cff. Wolfius, Grotius e t Kuinoel, ad h. 1. Ca) Cff. Grotius, de J. B. et P., Lib. I. c. 2. . 3. ?. et Gerhardus, in /. ///. p 829. Cs) Cf. cl. van der Palm, in nods ad Matth. XXVI. 52. C4) 2 Tim. II. 9. coll. Rom. V. 3 , 4 i Tim. VI. u. i Cor. IV. <;. , Cor. VI. 4- (5) Cf. i Cor. IV. passim. Vid. omnino Pareau, in Com- r>-.snt,de i Cor. XIII. , ad h. 1. p. 262. seq. Alii autem secuii sunt a liam scntentiam t quae minus frtveat semtmiae contrnriac. Cff Rrct- 62 COMMENTATIO Itaque hoc loco non docemur , nostrorum salutem , sive terrestrem , sive aeternatn , hostium causa ne- gligere ac omittere, sed monemur, ut fratrum causd nostram salutem parvi faciamus. Ita miles Christianus probe quaeque dirissima patitur 9 ut de- fendat innocentes (i). Haec loca igitur , quae inprimis ad bellum omne detestandum afferri solent , rite interpretata , minime nos hujus sententiae convincere possunt; reliqua autem nihil demonstrare , cuique sponte sua 4 patet. Contraria sententia propterea tot sacrae scripturae locis confirmari solita fuit, quod recta interpretatio , ad Codicem S. rite intelligendum tarn necessaria, non adhibita fuerit (2). In literis sacris interpretandis, nostfae sententiae adversarii maxime neglexerunt: multa doccri in S. C. , quae non proprie , sed tro- pice dicta (3) , quae propter allegorias non ad liter am interpretanda sunt (4) ; muha , quibus universe et simpliciter res quidem reprchendantur ^ quaeque tamen aut ejusmodi sunt^ ut non ipsae res 5 verum abusus tantum ac vitia , its vulgo ad~ hae- Bretsclineider, iZ,ca:.adv. viropevUi Grotius,Flatt, alii. 0) Cf. Pareau, p. 216, 217. (2) Cf. omnino Cras, in disp. laud., p. 1767. pissim. (3) Cf. Ernes ti, Inst. Intcrpr. N. F. P. I. . I. c. a. . 2. seq. Sect. II. c. 4. (4) Cf. Ernesti, 1. 1. P. I. S. I. c. I. . 9. Sect. Il.c. . 4. I 8. seqq, THEOLOGICA. 63 haerentia^ inter dicantur, out vartas ob causa* cert a cum definitionc intelligendae sunt , quales v. c. sunt res , quae ad certa tempora ac persona* re- ftrri debent (i). Alia autem causa, ob quam adversarii tot sa- crae scripturae efTatis sententiam suam probare stu- duerunt, est ea, quod indoli religionis Christianae omne bellum repugnare arbitrati sint. Bella, ajunt , ab injuriis originem ducunt; ubi bella oriuntur, ibi amor deest; ille, qui dissidiis ac hominum caedibus gaudet, Deum tamen homines- que amare gloriatur, mendax est. Quisque pro- fecto , human! generis amantissimus , horrore affici- tur gelidoque tremore, ut primum belli saevitias sibi ponat ob oculos. In certamine immanis cer- nitur crudelitas ipsa ac vindicta; nullus amor aut dementia; nullibi jus. Ubivis perfossi vulneri- bus ; sanguine facto campus natat ; gemitus ac la- mentatio ad aethera scandunt; circumtonat bellona; morte cadunt subiti. Eheu eorum , qui cecide- runt , cognatos , liberorum parentes , marum uxo- res, juvenum puellas! tot carissima capita spe falluntur, luctuque implentur ac moerore! Mon- strum sane horrendum ingens est bellum , cujus parens est ipsum peccatum. " Ita loquuntur. Hi vero, qui, saepius animo ab omni rixa alieno, le- (i) Cff. Ernrsti, 1. 1. P. ! S, I. c. a. $. 16. seqq. Sct. If. c. i. . ia. eqq. et Seller, 1. I. . 282. p. 589. seqq. 64 C.O M M E N T A T I O leni ac placido , et baud ignavo ducri , rem rite , quaeso, perpenciant distinguantque , quae distin- guenda. Non bellum omne defendimus , tantum- modo Christianuin , justis de causis bellum geren- tern ; multo minus rationem belli gerundi qualem- cunque, ant omnia cujusvis militis gesta. Profecto damns, nisi ulla injuria fieret, nullum affore bel lum ; ilium autem , qui injuriam affert,non eundem aeque judicent , ac eum ? qui arcet. Sese aliosque ab injuriis tutos reddere armorum ope, nisi aliun- de salutem exspectes, tantummodo probavimus. Verum enimvero negamus, nullum amorem in bel- 10 posse adesse, Certe iste , qui belli primarius auctor est, amore caret; contra vero ejus adver- sarius Christianus , amore aliorum , eorumque innocentium commotus , suam vitam ob fratres parvi facit , arma invitus capit eaque gerit, non ob caedem perpetrandam , verum ob maleficos de* pellendos, quos ut primum inermes reddiderit ac .suos incolumes r ,atituerit , lubenter iis vitam con- cedit, eosquv. , nonnisi necessitate nrgente mora- 11 (i), interiidt, ut ab iis tueretur eos, quos magis , quam illos injustos diligere, hand, vetitum est a religionc Christiana. Quod autem attinet ad illos pravos animi afFectds, miles revera Christianus fugit istos motus , et nemo sapiens rem ipsam dainnat propter cupiditates , quibus non^ nul- . (i Vid. supra p, 40. THEOLOGICA. 6$ nulli , nondum Christ! praeceptis obedientes , ad rem illam ducuntur , neque propter scelera ac ma- la, quae hinc bellum comitamur (i). Auctoritat vcteris ecclcsiat in nostrd re nutta cst. Plurimi eorum , quos supra audivimus , provo- cant ad trium primorum seculorum Christianos, ex quorum sententia bellum quodvis interdictum esset (2). Enimvero huic argumento nu* vis inest. Nonnullae animadversiones ad hanc rem demonstrandam sufficiunt. I. Ethices Christianae doctrina non nisi e Sacri Codicis fonte deduci potest. Contrariam autem sententiam , locis male interpretatis , aut re non rite distincta , confirmatam , a patribus jam supra vidi- mus (3). II. Horum plurimi virtutem, quae sublimior di- citur, amarunt, et, quid magnificentius videtur, maxime sectati sunt (4). III. Patres non semper sibimet ipsi constite- runt. (i) Cff. D r 5 s e k e , tweede Lccrrede. Ewald , 1. 1. p. i 1 7 , 84. Ca) Cf. Gerhard us, /. th. p. 819821. (3) Vid. . pracced. (4) Vid. 5. 9. initio. DOED. 66 COMMENTATIO runt. Itaet OrigenesetTertullianus non semper eandem secuti sunt sententiam (i). IV. Nonnulli propterea bellum detestati sunt, quod militaribus officiis quidam gentilium ritus conjunct! erant. Ita c per gentium Deos , Jovem 5 Martem, jurare cogebantur milites ("2). V. E nonnullorum patrum sententiis ac dictis , tantum hujus illiusve Christian! , minime univer- sae ecclesiae sententia derivari potest. Contra vero VI. testimonia exstant , e quibus ne crimes quidem Christianos bellum iuiprobasse luculenter patet. Clemens Alexandrinus (3) et Scrip tor Constitutionum 9 quae Clement is Romani nomen prae se ferunt (4), neque a sup plicio capitali , neque a bello abhorruerunt. Milites antiquitus a sacri lavacri ritu minime ar- cebantur (5), neque ex ecclesia ejiciebantur (6). Constat , imperatore Marco Aurelio, Christia- nos militasse. Nisi quidam Christiani hoc tempore (a. 174.) munerc militari functi fuissent, turn pro- fecto Tertullianus et Eusebius ne ullam quidem fidem habuissent iis , quae de copia fulmi- na- (i) Cf. f. 9. de horum patrum sententiis. (a) . 9. med. (3) Lib. VII. c. 3. Liber forsitan ad saec. HI. finem re- ferendus est. Cf. Gieseler, K. Gesch. I. p. 2 8<5. nota c. (4) Cf. Ille in Paettag. lib. II. c. 2. (5) Vid. e. g. Constit. Apost. V11I. c. 32. (6) Cf. Act a Apostoh X. 2, se qq. T H E O L O G I C A. 67 natricc memoriae tradita sunt (i). Nonnulli inter martytes enumerati sunt , quamvis militaribus funo ti fuissent officiis (2). Ne dicam de Christianis, qui Constantio Chloro, ej usque filio , Con- stantino Magno, imperatoribus , arma gesse- runt , nee non de sacerdotibus , qui in primo Con- cilio Ardatensi (3) jussi sunt , omnes , qui ar- ma projiciunt in pace (4), abstinere de commit nione. 12. qui ponant , bellum^ pace aeternd confectd^ tolli posse. Quandoquidem tectionc priori concessimus, bel- lum gerere minime licere, simulac alia salutis expediendae ratio exstet , et nos alio modo officiis nostris satisfacere possimus ; sponte patet , bellum cuique esse improbandum , qui ad illud , nisi necessitate coactus, confugiat. Itaque, simul ac ho- 0) Cff. Tertull. , Apol. i et s. Eusebius, H. E. IX. 9. de vita Contt. c. 22. S ocra tes , H. E. VII. 'IS. Vid. et Gieseler, A'. G. I. p. 136* nota c. (2) Cff. Cyprianus, Ep. 39. et Basilius, in Orat. de lands c. 40. (3) Vid. hujus cone. can. III. (4) i. e. dnmmodo nulla txstiterit pertcctttio. E 2 68 COMMENTATIO hod'terno tempore bcllum plane toltt posse demon- stratum sit, profecto desistendum esset est a quo- vis militari officio ; quapropter de iis , quibus bel- lum omnino tolli posse visum est , hoc loco agam necesse est C0 Pacem illam , quam aeternam jam antiquo aevo plurimi poetae cecinerant (2), de qua Chiliastae somniaverant , recentiori aetate nonnulli constituere voluerunt. Primi diuturnam sperarunt pacejn et profecto conficere conati sunt Henricus IV, Galliae rex , atque Elisabetha, Angliae regina. Nimiam enim potestatem , quam Austrian im- perium sibi colligebat, valde timentes, perpende- runt, qua ratione ista comprimeretur , atque sen* sim sensimque consilium ceperunt , quo tandem pax diuturna florere posset. Illis propositum fuit, diversas Europae partes in unam coagmentare ci- vitatem, eamque, nisi commode alii ratione effici pos- (i) Ita Erasmus; in Inst. Principis Christiani , cap. IX. (Opp. omnia, Lugd. Bat. 1703. II. P- 607.) bonus prin- ceps, ait, nunquara omnino bellum suscipiat, nisi cum tentads omnibus, nulla ratione vitari potuit. " Cf. TOZE, die allgemeine Christliche Republik in Eupora, nach den Ent- wurfen Hetnrichs If, des Abts yon S. Pierre und atrderer, Gottingae. 1752. Ca) v. c. Jesajn, Vatic, c. II, Theocritus, Idyll. XXIV. 84. Virgilius, But. Eel. IV. 1724* Ovidius, Metam. I. -97100. THEOLOGICA. 69 posset, armis constituere (i). Regis mors , a Ra- vaillaco interfecti, hanc fefellit spem (2). Hugo Grotius deinde Ludovico XIII (3) suasit : exstinctis ubique armis , pax sua , non imperils tantum, sed et ecclesiis, te auctore, redeat, discatque nostra actas arbitrium subire M ejus aetatis, quam vera sinceraque fide Chris- tianam fuisse, Christiani omncs profitemur. " Idem Grotius, ne controversiae in bellum erura- pant : utile esse, contendit, conventus quosdam haberi Christianorum potestatum , ubi per eos , quorum res non interest, aliorum controversiae definiantur , imo et rationes ineantur cogendi par- tes, ut aequis legibus pacem accipiant " (4). -* Postero tempore Abbas de Sane to Petro (5) Cardinalem Polignacum ad pacem Uhrajccti fa- ciendam comitatus , composuit obmultas molestias, hac 0) Cf. La Crete lie, Ilistoire At France pendant la 18 Slide, Tom. VIII. p. 61 63. CO De hoc consilio, quod Galli: La grand ihtscin dt Henri IV," dicunt, vid. Memoirs dt Sully , Tom. IV. p. 83. SCqq. (3) Cf. Grotius, dt J. B. et P. in Inscriptione ad Lad. XIII. nee non Cras, Laudatio Hugo/it's Grotfi, p. 7577. C4) Cf. ille in libro de J. H. tt P. lib. IF. c. 23. . 8. 4. Semper autem bellura evitari posse, minirae posuic Grotius, vid. 1. 1. c. 22. Cs) DC quo cf. omnino Herder, Hrieft z*r Btfonitmng der Humtnitat. II. p. 136140, (nov. edit.) 70 C O M M E N T A T I O hac in re obvias , librum , quo 9 Projet de paix perpctuelk dicto, tribunal spectavit constituen- dum , cui qui assiderent , e diversis regionibus electi, lites regum discernerent Europaeorum. Hujus consilii et principes , et viros doctos illiusae- tatis , certiores fecit , inter quos L e i b n i t z i u s ejus consilium non repudiandum censuit (i). Dein Kantius (2), Fichte(3), Krause(4), Hu- go (5) aliique varia* ratione, pacem constituere aeternam voluerunt. Et omnino ad omne bel- lum evitandum Parisiis (Septembris die 26. anni MDCCCXV.) pactum est foedus inter tres Eu- ropae principes, quibus plures postea accesserunt, quod Sanctum dicitur 9 et pacem reddere vult , ae- (1) Cf. Leibn. in Observations snr It Projet de Paix per" petnellc. (Opp. omnia , Tom. V. p. 5660.) Ubi et raemorat ante Abbatem alios quandam rationem, qua ad pacem diinur- nam perveniatur, indicasse (ibid p. 57). Ita etiam Ernst von Hessen-Reinfelds in libello, Der so wahrhafte , als ganz aufrichtig tind discret gesinntc Catholische , quem citat Tzschirner, uber den Krieg , p. 79. (2) Vid. Znm ewigen Frieden , 1795. Van Hemert, coram Sods fate, cut nomen : Felix Me rids, orationem habuit, de- monstraturus: illam pacem a philosophia Critica constitui pos- se. Vid. ejus Magazyn, III. p. 39. seqq. (3) Vid. Grundlage des Naturrechts , Th. H. p. 261265. (4) Vid. Entwurf eines Europaischen Staaten- B iindes , in Deutschen Blatter, 4, 13. (5) Vid. Lehrbuche (Its Natnrrechtf , p. 8a. seqq. T II E O L O G I C A. 71 aequilibrio (i), inter omnes civitates constituendo conservandoque (2). Denique pacem aeternam, si unquam ea con- stitui posset, judice Tzschirnero, his tantum tri- bus modis consequi possumus : 1. pax ilia speranda est, simulac commoda va- riarum gentium sibi baud amplius repugnent; ne- cesse igitur esset, aut omnes populi in. unum conjungerentur imperiuui , aut omnia vincula inter varias gentes disrumperentur ; 2. altera 4 ratione perveniendum ad illam est, quando omnes gentes cuidam auctoritati sublimio- ri , lites dijudicanti , obedire velint , stye ecclesiae judici (3), sive tribunal! e legatis, a diversis po- pulis missis, composite; 3. tandem vero , cum justitia atque pax rna- joris censeantur quam privata commoda; sive res- publicae , aequilibrio inter varias civitates exorto , studere justitiae ac pacem conservare velint, sive om- (1) De aequilibrio hocce cf. Tzschirner, . d. K. p. 91. seqq. (2) Vicl. Marteirs, Supplem. au Rccueil ties principaux Traitts, Tom. VI. p. 656. Illud foedus summis extulic laudi- bus cl. van Voorst, inOratione: DC commodis atque ttno- lumontis reliq. p. 14, 15 > quae exsrat in Ann. Acad. Ln 28?. altera ed. (4) Vid. dphorismen zur Philtsofhit dts Rochts, B. I. p. T H E O L O G 1 C A. 73 ingenii cogitatum , cui accedt posset , quod tamen nunquam attingi; etTzschirner, omni ra- tione,qua pax ilia, omnibus sane desideranda , un- quam oriri posset, perscrutata (i), concludit (2): nullo modo fieri posse , ut bellum , dummo- do homines in hac rerum conditione versentur, plane e societate humana tollatur.. Quo duce, in varias illas rationes breviter inquirere mihi li- ceat. i. Duplici tantum ratione commoda diversarum gentium inter se collidere possunt; and scilicet, im~ perio uno e variis civitatibus constituendo , alterd vero , vinculis inter hasce rumpendis. Quod ad primam attinet , nunquam populi omnes sponte sud convenient in unum imperium. Diversa eorum indoles , mores , diversa instituta , nee minus libertas , cui singuli student, qtiamque nullo pretio amittere vel- lent, praebent tot impedimenta , quominus suopte omnes e dissitissimis regionibus uni civitati sese subjicerent. Ouodsi igitur armis hoc imperium con- stituendum putes , opus est fortissimo belli duce , cui omnia prospere succedant , ut totum terraeorbem , immo remotissimas regiones superet omnes. Huicim- mani operi perficiendo , invitis populis , qui ea non fa- cile sinerent, ingentiopus potestate esset , nee non sa- pi- CO Vid. ille 1. 1. ubi (p. 6172.) primam rationera, (p. 7288.) alterant et (p. 88 91,) tertiam examinavit. (2) Ibid. p. 98. 74 COMMENT AT 10 pientlssimo viro , qualis semper praeesse oporteret , ut quies ubivis servaretur. Historia gentium , Ma- cetfonum , Komanorum , Francorum aliorumque nos certos reddit de eventu ac exitu talium im- periorum. Verum enim vero tali pace,, cui ser- vandae perpetua arma essent necessaria, ipsa eri- pitur generi huraano libertas pace homini carior. Altera vero ratio multis laborat difficultatibus. Co- mitas et vitae socialis studium huraano generi altius indita sunt , nee non cognitionis ac scientiae cupiditas. Hinc varia inter gente's vincula : religio , KOMTS'HX, , amicitia, rerum peregrinarum egestas , mercatura, artes , disciplinae. Natura raro gentes montibus ac maribus ita a se invicem separavit , ut fere nullam con- trahant societatem cum aliis , uti e. g. Japones ab incolis terrae continentis. Quisque igitur, qui in aeternum ilia aliaque hominum studia ac voluntates comprimere velit illaque vincula discindere, mutet ille hominis ac terrae ipsam naturam necesse est. 2. Alterum pacis aeternae conficiendae subsidium in eo habetur, quod gentes obediant judiciis, sive ecclesiae ipsi , sive tribunal! , quod ex legatis undique missis compositum est. Saepius jam medio aevo ec- clesiae auctoritate regum ac gentium lites compositae sunt , atque nonnullis gentibus species affuit talium tribunalium, v. c. Graecis, Helvetiis. Haecscimus; verum , ut rem contingamus propositam , omnis gens suapte haec veneretur judicia necesse est. Ut gentes ecclesiae obediant , KohiTsiot, debet reli- THEOLOGICA. 75 gioni subesse, singulae genres Christo noraen dare ac in religione unanimes ac Concordes esse , clerici tamen , qui lites solvant , non cupiditatibus pravis in- dulgere neque errare in judicando; sed quanam po- testate turn suffulciat ecclesia suam auctoritatem , nisi vietarmis? Nam secus ejus interdicta ac jussa , teste medio aevo , parvi forent valoris in remotissitnas re- giones. Pari ratione est judicandum fa\\\o tribunali , cujus judex quisque,quod verum estjustumque,in- telligat , et ipsi judices in judicando consentiant , et po- puli singuli, quod verum justumque, eadem mente ac animo percipiant ac amplectantur. Talis concor- dia in percipiendo , cogitando 9 judicando , in sentien- do ac volendo raro obtinet inter unius domus ac faini- liae socios , qui majori amoris gradu copulati ; rarius inter ejusdem regionis cives, quibus multa prop- ter necessitatem , consuetudinem , familiaritatem inter se communia ; rarissime sane inter plures civitates , quibus plura diversa, quibus magna dissimilitude; nunquam plane inter omnes ubivis terrarum homi- nes, quorum tot sensus, quot capita. 3. Tertium tandem reliquuin est, quod sive politica , quae dicitur , sive moralis conditio prin- cipes ac gentes suadeant de bello fugiendo. Ut autem ilia civitatum ratio politica exsistat; vet omnes aequali gaudeant potestate, neque alia cum alia sese in alias conjungat, vcl sublimior potes- tas ceteras deterreat ab armis , valde necesse est. Ex quo consilio turn accurate variarum gentium vires de- 76 COMMENTATIO definiri debent et omnes ad istos limites redigu Pro* fecto hoc jaequilibrium constituere minus difficile foret , quam illud ad mundi finem conservare. Non omnes gentes per totum >orbem quacunque in re eosdem progressus facient ; ita vires gentium continuo aut prosperis crescent , aut adversis decrescent , nee minus apud omnes populos mentis animique cul- tus eosdem faciet gradus , apud hunc altiores , apud ilium fere nullos. Ne rursus igitur perpetuo aequili- brium solvatur , necessaria suntvaria consilia politica , turn artes , cum arma , quam necessitatem jam justo plus nos usudocemurhodierno. Plurium sane gentium fo- ret tristissima sors , ut primum talis civitatum ratio adessetper totam orbem. Forte deniquepacem ae- ternam exspectes a morali gentium conditione eaque emendata. Verum ad meliorem morum doctrinae cognitionem paucissima humani generis pars adhuc pervenit , et, quamvis pauci, quod justum , quod verum est, cognoscant 9 minime tamen illud vene- rantur , et , amore ducti , nihil huic contrarium agunt. Plurimi, et principes , et cives , quamvis nomen Christo dederint, minime Christianam religionem tanquam agendi normam quacunque in re secuti sunt. Enimvero, non tanturn hujus illiusve civita tis , sed omnium civitatum principes ; non tantura haec illave gens, sed omnes gentes, meliorem sen- tiendi, volendi , agendi rationem induere debent , ut morali vi pax ilia oriatur. Profecto igitur ad illam constituendam illud justum , quod a caritate est CO- THEOLOGICA. 77 comitatum,e coeloin omnium hominum animos des- cendere oportet, quod a create inde mundo ad ho diernum usque diem in uno tantum homine , in Jesu Christo , Sospitatore nostro ac Domino , conspicuum fuit. Non hac in terra ilium human! generis mo- ralem statum , xaivou? $s cupavovs xxi yyv rb eTrayyehfta KVTOU Tpo&oxups v Iv 0*$ XtXTOlXSt (l) Quae cum ita sint , satis dilucide patet, hac in terra aeternae pacis conficiendae spem esse nullam , saltern hodierno tempore. Quod nonnulli aeternam paxein frustra constimere voluerint optarintque , non hac de re jocandum est aut ludendum (2). Pax ilia est idea , quae nullis circumscripta finibus , atque ae- terna est, ideoque hac in orbe, in coelis, quis dubitat ! non conspicua , quam praesagiendo viri magni , generis humani amantissimi, delectantur , et cujus [desiderium consolatur pios. Revera cele- berrimus Cras de nostro Hug one Lepidum di- (1) a Petr. 111. 13. Cff. Iselin, Gefch. der Menschk. VIII. p. 328, 330. Jerusalem, Poora. Witarh., I. p. 205. Herder, B ri cfc , 1.1. p. 162 178. Bre tschne ider, Llandb. der Dogmatik der Ev. Luth. Kirc he , I. p. 114. Kern per, in Opp. Theol. societ. Teyltr. XVIII. p 60 et D ra- se ke, Vierde leerrede. (2) Voltaire, La paix, ait, imaging far FAbll de 5. Pierre est tine chimere , qui ne snbsistera fas plus ctitre let Princes , qtfcntre let Elephant tt let Rhinoceros, cntre Its Lovpt t let 7 8 COMMENTATIO dicant ac suave somnium , at cogitent duntaxat sora- nium esse Grotii (i)." Provida Dei cur a in bello admit tendo defenditur. . Cuique Christiano constat: Detim noil otiosum esse , neque inertem , Bum omnia fabricatum fuis- se, Suoque nutu ac imperio gerere, consilio sapien- ti ac benigno. Credimus igitur, res humanas non fatal! cohaerere necessitate , verum a Numine summo iis consul! eaque gubernari , nihil , Deo nolente , fieri , et homines ipsos , qui suo judicio utantur ac voluntate , regi ac gubernari. Ut autem in omni regi- mine vis gubernationis tanto dilucidius cernitur, quanto pluribus et majoribus laborat difficultatibus ; ita cum homines in maxima studiorum et sententiarum varietate sint ac discrepantifl , atque gentes contra gentes omni virium contentione conspirent , turn et Deum, qui omnia sapientissimis ac benignissimis legibus regat, adesse ut maxime pateat, necesse est: nihilominus tamenbella haudraro ejus consilio benigno, nee non sapienti, repugnare habita sunt. Quod autem consilium saepius humani ingenii sa- gacitati eifugere , ne mireris. Nos enitn tenuissimo ingenio , exiguam mundi gubernationis partem con- tem- U * Grotii , p. 64. T H E O L G I C A. 79 templamur , carum rerum , quas gentes gesserunt , cognitionem desideramus mcliorem et hac vita com- prebendere mente nequimus ea, quae demum post 0wTA/#y, vel multorum, vel omnium seculorum perspicienda sunt. Attamen hie vel illic in bellis nos Divinam sapientiam ac benignitatem venerari cogimur, ac spes confirmatur , fore ut semel inte* rius rerum rationes intellecturi , Deumque laudibus summis celebraturi simus. Bella igitur humano generi prodesse credimus , quod paucis exponere lubet, ut hisce huic disser- tationis parti finem imponam. Primum igitur oculos vertas in certaminis cam- pum. Htc acuuntur mentis animique vires ; ille bel- li dux , qua praesentia animi agit , ab omni pavore attend 1 copias instruit prudential ac sagacitate in- genii , tranquillo esse animo in periculis discit ipse. En ilium Chrhtianum militantem ! Bona terrestria , vitae voluptates ac dilicias , vitam ipsam rectft con- siderare potest aestimatione ; haec omnia parvi fa- cit ob fratrum salutem ; paucis est contentus , ani- mo ford ac heroico mala et vulnera perfert ; nam in Deo,humanae vitae rectore acvictoriae auctore, fiduciam collocare (i) , et quiete discrimini obviam ire, CO Dignissima,quaelegantur, sunt Korncri carmina: C<- bet ivakrend der Schlacht: f^ater , iah rtife dich Britlicnd nmwolkt tnich der Damp dtr Geschiitze , etc. et So COMMENTATIO ire , ejus est. Hie discit ille animuni ipsum vince- re ac regere, odium et vindictam compescere, ani- mo esse magno et excelso , hostibus parcere , hostibus ignoscere, hostibus benefacere. Non idem magnis mentis in pace locus, non idem nobilissi- mis animi dotibus acuendis. Raro datur a Deo eadem schola, quae pateat tot tantisque ac variis officiis fungendo ; raro est eadem virtuti colendae schola , qua homo tot corporis animique nervos con- tendat. Discedamus ex hoc campo, gentem ipsam contempla- tum. Antea gens divitiis, opibus, luxuabundabat; ubi- que tamen mollities , lubido ; cives , pace longa desi- des , superbi 9 haud raro discordes , Dei negligebant cultum. Nunc conspice totum regionis orbem belli causa mutatum : desidiae locum occupavit labor , lu- bidinis continentia , superbiae ac discordiae aequi- tas et concordia. Sic mores cum fortuna immutan- tur; vires non amplius torpent, ubivis illae sus- citantur: magis ac magis vincula constringuntur inter principem ac populum ; princeps populum , populus principem amore complectkur; singuli sen- tiunt,,quid homo sit, quid terrae hujus divitiae. Jam- et Gsbet. Nach der weise : o Sanctissima. Hor* uns Allmdchtigcrl Hb'r 1 uns Allgutigerl Himtnlischer Fiihrer dsr Schlachten t ete t atqne alia in ejus Leyer und Schwert. THEOLOG1CA. 8t Jamjam tota gens ac princcps ipse in templa ruunt, peccata confitentur, a Deo patriae petunt salutcm , ac delictorum remissionem sibi et hostibus. Sic magnis rebus animi permoventur. Uanc medelam ad- tuJit, Deo moderatore, bellum. Cum autem bellorum eventus observemus , saepius injnstitiam , dementiam , superbiam videmus palmara praeripere innocentiae, prudentiae, probitati; sae- plus intelligimus optima consilia ad feliciorem exitura nihil conferre; contra vero ilia in bello perniciem ip- sis, qui bene'agunt, aliisque afferre , nefaria autem injustorum consilia prosperum habere exitum; etplu- ra alia. Num hinc concludamus, Deum humana ne- gligere ? minime vero. Quodsi nos uniuscujusque vi* tarn terrestrem ac coelestem , aut ab una veluti specula universam historiam , quae cunctum genus humanum complectitur, ettotum seculorum ordinem , contemplari ac perspicere possemus , turn verius de bellorum eventu judicaremus. [am vero nobissatis- fiant nonnulla exempla , e quibus bellorum eventus a Deo sapientissimo ac benignissimo gubernari colli- gere possimus. Bella magnam habuerunt vim in religionem Chris- tianam feliciter accipiendam. Alexander Mace- do Orientern armis petiit , et plurimis victoriis im- perio magnae dsiac partis potitus est. Sic Graecorum linguam , cultum , litteras , et artes plurimi accepe- runt populi. Bella cum id temporis , turn posrea in Judaeos gessa sunt , quorum plurimi per varias regio- DOED. F nes 8a C M M E N T A T I O nes dispersi sunt. Romani armis totum fere orbem terrarum subegerunt uni imperio. Hinc terra os- trae religion! accipiendae exstitit aptior. Per mediam Asiatn variae erraverant genres. Hae in sese invicem arm.a ceperunt ; aliae alias dispulerunt. Ita plures sensim in Europam profectae , quae rursus bella gesserunt. Providentiam autem agnoscamus divinam sapientiamque in hac rerum confusione. Bellis maxime Deus sua exsecutus est consilia, ut homo , ubivis vivendo aptus , fere ubivis adsit. Hac item ratione Europa hominibus est imple- ta , qui terrain colunt , et vitae aurd ac felicitate vescuntur. Illo tempore e bellis, cum cultiori- bus populis gessis, hae ferae gentes artes 9 disci- plinas , religionem eamque Christianam acceperunt. Bella maxime valuerunt, ut. homines magis magis- que sese in civitates copulati sint , ab hostibus sese defensuri. Sensim et aliis quoque , et hac oppor- tunitate , constitutae sunt civitates , ac populi ipsi consueverunt legibus obtemperare. Sic Hispani in nostros proavos implacabile susce- perant odium , crudeliter eos oppresserant 9 et atro- cia quaeque facinora perpetraverant. Hinc bellum exstitit , quod dimidio seculo longius gessum est. /tetaw iniquam saepius experti sunt fcrtunam. Tan- dem vero religionis libertatem adepti sunt; civitas nostra stabilita est ac nostraepatriae felicitas. Hispa- nortim autem vires fractae ; iisque potestas est dem- ta , Batavos, aliosque longius adeo crudeliter vexandi. Quod- THEOLOGICA. 83 Quodsi autem singularia Divinac curae in bello exempla quaeras , perlustres nostrae patriae hisco- riam ; saepissimc Ilia mari ac fluminibus nos In- culentissimc circumtcgit. Nee vero minus recentis- sima aetate maxime memorandac sunt Russiae soli* tudines, ubi non hostium arma, sed pruinae et nives, Francos, postquam tot bella injusta ac cru- delia in Europam gesserant , jussu clivino prostra- vissc videntur. O providam bellorum curam , sapientem et benig- nam , utinam semcl rite te cognoscamus , ac laudibus dignis celebremus Deum , omnium bellorum aucto- rem ac moderatorem 1C 1 )* (i) Qui hoc de argumcnto plura legere velint, conferant: Briefc u. d. A'.'p. 511,4658. Jerusalem >Voorn. Waarh. VL Verhand. I. p. 201. sqq. Ewald, 1. 1. p. 18 d. D r a- seke, Derde Lccrrcde* M. Kemper, Proevc over belli amor ct gloria ,opum et dominii cupiditas. De quibus singulis breviter videarnus. RELIGIO GENTIUM. Quum religionem gentium , e quibus hodierni Europae incolae enati sunt , spectamus , in ea sane multa reperimus belli semina. Scythae antiqui fer- rum , THEOLOGICA. 91 rum, hostium sanguine maculatum ac humumtrans- vcrsum , ct Deum liabuerunt siuirn , et adorariint ( j). Hunc morem deinceps imitati sunt dlani (2). Gcr- mani , bellantibus Deos adcsse et auxiliari , putarunt , atque inter eorum Deos fueruin ipse Mann, qui omnium fortissimus heros fuit,etille Wo dan, quern belli clucem venerabantur. (3). Hunni Mart is gladium , uti et Romani Saliorutn ancilia, eDeorum sedibus dimissum , cogitarunt eoque honore sese prae rcliquis i';entibus donates existimarunt , quod gladium Attilae ipsi commiserunt (4). Antiqui incolae Europac mediae , inprimis septentrionem versus , Scandinavi , Normanni , Saxones , alii , venerati sunt istum Odinum, Deum sangumis luimani avi- dissinuim,et sperarunt fure, utquisque, qui pluri- mos in terra trucidasset hostes , gratissimum potum in TValhalla , i. e. in beata mortorum sede , biberet e craniis galeisque interfectorum , ut mortui vic- torias de fortissimis hostibus ibi reportarent ae- ternas , quam felicitatem iis concederet O d i n u s (5), At (i) Cf. Herod. IV. c. 63. (O vid - T yS e Rot he, Invloed en uitwerkiag van het Christendom op de vorming en den toestand Acr volken van Europa, (versio Belgica. Ultraj. 1799.) IV. p. 392. (3) Vid. Tac. de Mor. Germ c. 7. et H ercl er, Idecn , VI. p. 88. (4") Vid. Jornandes, de rebus Geticts 9 p. 471. (5) CfF. F. Rot he, II. p. 406, 412. III. p. 378, et Cha- teaubriand, 1. 1. p. 149, 170. 9* COMMENTATIO At vero non tantum hi populi , sed ipsi etiam Grae* ci et Roman* religionem ejusmodi amplexi sunt. Mars omnino apud eos summo in honore fuit; Minerva, sapientiae Dea armata dicitur, quam comitantur discordia et sanguinis cupido. Nam populis his summa sapientia in re militari patere visa est (i). Nee mirum. Ipsi illorum Dei , qui hujus illiusve tutelam gesserunt, ex eorum opiriiO' ne certamina inter se egerunt saevissima; adeo ut ipsi Dii iis suit Heroes 9 quales eos depinxit H o- merus, aeque ac Virgilius. Nonne tales de Diis Deabusque sententiae illas gentes ad bellandum incitassent? nonne ubivis, cum has Deorum pugnas attenderent homines , haec vox audita fuisset : Ego homunclo hoc non facerem ? . . . . (2). ODIUM ET VINDICTA. Quo incultiores populi , eo facilius ex odio et vindicta bella nascuntur. .Innrimis ferarum gen- tium immanitati haec propria sunt ; apud quas animi motus vehementissimi saepe non satiantur , nisi hostium sanguine effuso , hostibusve dele- tis. Levissimae laesiones ac injuriae eos exa- cerbant , et vindictae furorem inflammant ; injuria , uni CO Cf Moritz, Mytkohg. Woordenb* in voce Minerva. (a) Vid. Tcrehtius, in . Act. III. Sc. V. vs. 43. THEOLOGICA. 93 uni allata, omnium iram exstimulat implacabilem. Ira mutuis alitur sermonibus 4 et , a proavis here- ditate relicta liberis, in odium vehementissimum , nonnisi armis exstinguendum , accrescit. Profecto bella, internecino isto odio suscepta , maxima a feris gentibus gesta sunt (i) , simul vero a po* pulis, qui in quandam coierunt societatem. Ho* rum religio spirare solet ultionem vindictam- que. Dii ex eorum sententia injurias ulciscuntur; cum vindictam postulet eorum honor. Hinc iis vin- dicta habetur causa sacra , et zyu&Europae septen- trionalis genres olim sacerdotibus divino jure fuit concessa , quapropter saepe hi tantum bellandi jure gavisi sunt (2). Non tantum hi populi, verum etiam , qui cultiores dicuntur , Graeci et Romanics) , cxteras gentes dixerunt barbaras? ita ut discri- men inter peregrinum et hostem iis fere nullum fuerit , utque eos , qui non eosdem adorarent Deos , neque eddem loquerentur lingua, odio habuerint, et in eos nullum humanitatis officium sibi prae- stan- (i) CfT. Garve, Abhandl. p. a8. et Ileyne, (jOpttsc. Ac ad. IV.) de belli t inttrnccinis , p. 465, Robertson, Inleiding tot de Hist, van Karel V. (vers. belg. lloterodami 17; 8.) I. p. 25, et MuntingheJ, 1. 1. III. p. 60 et nota 140. p. 83. sqq. CO CfT. Caesar, de JS. G. V. 23. VI. 13, et Tack, de morib. German, c, 7* 14. (3) Ctf. Iselin, Gesch. der Mtnschheid , II. p. 57, 136 et Reinhard. Prveve , p. 221. 94 COMMENTATIO standnm putarint. Nonne historia teste , vindicta co- git Graccos ad Trojae mtiros ; vehememissimo fertur odio Sparta in omnes Graeciae civitates , et summa quaeque scelera invidia excitat in varias Graeciae civita- tes ? En Romanes et Carthagines ! Odio et invidia com- moti , delent illi Carthaginem aliasque urbes. Quanto fuit odio adversus hostes incensus Hannibal ille , quern puerum , aram tenentem , pater Hamilcar jurare jussit: nunquam in amicitia cum Romanis fore , qui , teste N e p o t e , velut hereditate re- lictum , odium paternum erga Romanes sic confir- mavit, ut priiis animatn, quam id deposuerit (i)? CAEDIS AVIDITAS. Profunda haec humani sanguinis sitis non tan- turn adhaesit Germanis aliisque antiquae Europae inctiltioribus incolis , qui inter prostratos hostes ambulare eorumque sanguinem e craniis bibere,nec non carnem comedere , inter magna oblectamenta habuerunt; sed etiam Graecis et Romanis. Ne dicam de Spartanis* quorum juventus, interfec- tione lielotum saepius delectata, ad caedemque in- stitii'ta est 9 aut de aliis ejus modi (2) , ipsa mors istis gentibus , maxime Romanis 5 in spectaculis fuit. Tes- (0 Nepos, in vita Hannibalis c. i , 2. Cf. Livius, Hist. XXI. c. i. (a) Cff. Hsyne, Opusc. Acad. IV. p. 720. ct T. Rothe, I. p. 138. THEOLOGICA. 95 Tcstcs nobis sunt ludi , quanta voluptatc humanum sanguincm viderint effusum. Interfecturi alii aliis jus- si sunt objici , et victor in aliam dctineri caedem(i). Istis spectaculis cruentis non tantum mares de- lectati sunt, seel et , exuta sexus sui mansuetudine, foeminac (2). Gladiatores, qui in pugnam pro- dibant , nihil habebant , quo tegerentur; con- tra vero ictibus toto corpora expositi. Iminane novimus Caligulac dictum, qui turtrce excla- mavit. Utinam populus Romanus imam haberet cervicem ! " (3) ; qui vitam hominum tarn parvi fecit, ut iste, cum pecudes ad saginam ferarum, quae ludis praeparandae erant , carius constarent , plurimos ex noxiis hominibus, laniandos feris , an- notaverit ipsc (4). Sed ad ludos ipsos rcdeo. Frustra quaeras alterum Claudium, undeviginti millia hominum armantem , qui ad populum delec- tandum ejus jussu in praelio navali occubuerint clamantes : Ave , imperator , morituri te salu- tent (5). Et ipse Titus, qui decus ac dcliciac , (i) Cf. Seneca, Epist. 7. Religio Christiana ludos ex- stinxit ghdiatorios cf. Gieseler, K. G. I. p. 607. (a) Vid. Cic- pro Sexto , c. 59. (3) Cf. Becker, 1.1. VIII. p. 27. Profecto haec spectacula saeviora fuerunt ludis, qui medio aevo ab equitibus acti sunt. Hi scilicet in torneamemis nonnisi cataphracti (xarciCppccxToi'), qui dicuntur , prodierunt, et rarissime ad mortem usque pugnarunt. (4- Vid. Sue ton. in Calig. c. 27, 30. (5) Vidd. Tacit, Ann. XX11. c. 56, 5?. Dio Cass. IX. 673 Suet., in Ner. c. 37. Catil. c 1013. c> too C O M M E N T A T I O rare (i). Alii, sylvis paludibusque relictis, magna armorum vi regiones aflines invasere , et , ubivis cae de incendiisque factis , secum duxerunt magnam captivoruni praedaeque copiam. Saepius tantum isti rapiendo victum quaesivere, et in regiones de* vastatas habitatum decessere, e quibus facilius alias depopulari possent. Potitft ita ali, aliam armis petierunt; nam validiorum omnia esse putarunt. Hac ratione descenderunt in diversas Europae re- giones Gothi , Hunni , Vandali , Saxones , Norman- ni , aliique , ut sedes praedamque quaererent. Pro- rtierunt in provincias Romani imperil , et cum Ro- manis , aeque ac inter se , de dominio dimicarunt. ^ Quo accidit, ut expugnaverint Europae, nee mm Africae septentrionalis , magnam partem. Sic quinto et sexto saeculo genres nonnisi praedatum ac depo- pulaturn bellarunt (2). Hae fuerunt praecipuae de belli gerundi caiisis sententiae , quae inter gentes , nondum Christianas , reperiebantur , quas , maxime a religione Christia- na, apud eas domitas ac fraenatas jam adverta- mus. (i) CfF. Tac., de mor. Germ. c. 14. Hist, IV. c 73. et Florus, II . i . (a)''CS; T. Rothe, L p. 385, S86, 3S<> et Herder', Ideen IV. p. 149. ac Briefs zu tief. d. Hum. II. p. 175. T . . ,gi 01 S. 2- THEOLOGICA. 101 Religionis Christianas doctrina homines melioribus imbuit sententiis de belli gerundi causis. Quisque, qui ad summum hujus doctrhiae con- silium , quod verbis P a u 1 i n i s : eireQavtj v\ %#/?/ rou tisou vi (TUTtjpioi; TTXffiv &vdpu7roi<; , 7rai$VQu praecepto , quod maxime illustrattir praescripto : KMTO, ouv , ova av QS^TS , tv& Troiunv utuv ol avQpuTroi , OUTU xx] vptiq TTOISITS oivTolq (4). Profecto sumina Chris- (i) (Ps. VIII.) Match. VI. 45. XXII. 39. Rom. VII'. 29. Hebr. XII. 28. a Petr. 1. 4. (a) (Gen. III. 19.) Matth. VI. 1 1. Luc. XII, 15. Ephes. IV. 28. i Thess. III. 12. IV. ir. (3) Gal. V. 24. i Petr. II. 1 1. (4) i Thess. IV. 9. Matth. XXII. 29. Marc. .XXT. 2. Jac. II. 8. Mauh. VII. i a. Luc. VI. 31. 106 COMMENTATIO Christianae morum doctrinae praestantia non tantum in eo cernitur , quod praecepta , atictoritate divind confir- mata, plura ac certiora tradat , sed maxime in eo, quod meliora sint ilia, quorum peculiaris indoles sit caritas mutua , quaeque non subtilitatibus scola- rum implicita sint , sed simplicissima, et ad omnium hominumcujuscunque generis captumdata. Universa religio Christiana spirat caritatem : 1} ST/OT/? debet esse $? ay&TTii? evepyouftemi , irhqpuftK vopou est j? est , ea est fff Jac. V. 19. ao. (Exod. XX. i 3.) Matth. V. a i. i Job. III. 10 18. i Cor. VI. 81 o. Ephes. IV. 28. i Thess. IV. 6. (3) Matth. XI. 29. Rom. XIJI. 10. Ephes IV. 31. i Petr.III. 8. - Matth. V. 22. Rom. XIII. 13. Jac. III. 16. Rom. XII. 19. THEOLOGICA. 107 liationis pronus (i), etiam eos , quibus ipse odio aflicitur hostili ac injuriis, diligit, iis benefacit, us omnia apprecatur fausia, pro iis prcccs ad Pa- trem suum et illorum effundit (2). Hujus de araore Christiano praeccpti praestantia maxime insig- nibus augetur momentis, quorum ope Christia- nus intimo ac vivido animo mutiuim sentit amo- rem ad eumque accenditur. Omnes , qui revera Christiani sunt, cum reliquis hominibus ah uno Deo ex duobus parentibus creati, prae illis singu- lari amore a Deo patre ac Jesu Christo diliguntur , quamvis peccatis inquinati , gratuttd horum venia* gaudent omnes , unum eundemque sospitatorem ve- nerantur , uno pretio a peccatorum miseria eojrumque servitute liberantur, omnes sunt uno eodemque vinculo , fide scilicet , et invicem et cum Deo patre et cum nostro sospitatore conjunct! , omnes uno lava- cri ritu Dei cultui consecrati, omnes Spiritus sane- ti auxilio benefico ad vitae emendationem struuntur , omnes uni imperio subject! sunt ac obtemperant. Denique omnes unius ejusdemquecorporis^cujusca- put est ipse Jesus , membra conjunctissima , ei- dem (0 Hebr ' XIII 47- Ephes. IV. a, si.S^Coloss. HI. 31. Matth. V. 9. XII. 18. Rom. XII. 18. Gal. V. aa. 2 Cor. XIII, ii. Col. III. 12. Hebr. XII. 14. Matth. VI. 12. XVIII. 2 125. Ephcs. IV. 32. (2) (Prov. XXIV. 17.) Matth. V. 44. Luc. X. 33,34. Rom. XII. -o, a i. .io8 C M M E N T A T I dem spe tenentur vitae aeternae ac in societate Je- su ac beatorum beatae , in honorem Christ! Deique semel percipiendae (i). His momentis sane nulla sunt graviora ad mutuum amorem alendura maxi- meque- augendum , et ipso amore nihil sane vali- dius est ad homines arctissimis vinculis conjungen- dos. lllo oritur senteiitiarum , studiorum, volunta- tum consensus , concordia , conspiratio , et omnes belli causae, quae ex auioris mutuae defectu nas- cuntur, plane evanescere debent. Haec omnia, ne alia dogmata ac praecepta affe- ram , satis nobis persuadent, religionis Chtistia- nae doctrinam omnes , qui eft imbuuntur , de belli gerundi causis , meliora docere , quam eas sen- tentias, quae inter gentes, nondum Christi no- men professas, viguerunt. Nemo tamen opine* tur ex dictis colligi posse: bellari nunquam es* se licitum. Jam supra , in prima disputationis parte , contraria sententia e Christianae reli- gionis doctrina est allata. Non ilia vetat bellum gerere idcirco , quod non aliorum salutem nos- trae felicitati praeferre debeamus , quod salutem eorum , quibuscum arctioribus vinculis conjuncti nos sumus, minus augere ac sustentare non de- beamus, quam salutem eorum, qui illis injustl ratione afFerre incommoda,'eosque bonis ad vitam ne- (i) CMal.II. ioO i Cor. VIII. 6. X. 17. XII. 4-27. Ephes. I. as, 23- IV. 16, is et alia loca. T H E O L G I C A, 109 necessariis , immo vita 1 privare student. Haec bre- vitcr repetita sufliciant. Quae cum ita sint , in- telligere possumus , nostrae religionis doctrina 1 bel- landi licentiam multis circumscriptam esse limiti- bus , et , quo magis omnes homines huic praestan- tissimae doctrinae assentiantur , atque tanquam vi- tae normae obediant , eo magis bellandi causas de- futuras , atque ipsos homines , a bellando deterritos , bellum, quoad fieri possit, evitaturos esse. Quum ita doctrinam religionis Christianae con- sideramus , facile principia colligere possumus , quibus princeps Christianus ad bella gerunda mo- veatur. Ille in bello suscipiendo tria haec magni aestimet ; caritatem , justitiam 9 prudentiam. Dili- gat suos cives eorumque salutem curet, ideoque eorum vera commoda augeat , et , nisi haec amplificare possit, sane non arma inferat hos- tibus. Sed etiam erga hostes amore ducatur; om- nia igitur tentet, quae hostes a proposito reducere possint. Ab hoc amore autem minime justitia ab- sit. Attendat , utrum ejus populus sese ipse in pe- ricula detruderit , an alter injurias istaque mala , qui- bus civitas stia in periculo versetur , huic intulerit. Nunquam quoque praecipiti sit consilio, minime in armis sumendis. Si finem suum non consequi possit , et vires desint , certe nunquam ad arma confugiat ; cogitet^ quanta incommoda ex bellis nascantur, quam saepc e bello bellum seratur. Hinc fugiat . . arma, nisi beilo saeviora avertat, nisi bello pacem ' * com- XX* C O M M E N T A T I O comparet suamque conservet civitatem. Ita ca- ritate ac justitia ductus baud imprudenter arma inferat hostibus. Haec sunt principis Christia- ni. Gives autem arma suscipiant, non pravis cu- piditatibus ducti , sed majore caritate erga suos cognates civesque ac principem , quam erga injus- tos hostes , ut , simulac sive armis , sive alia ratio- ne ea, quae ad civitatis salutem necessaria sunt, consecuti sint , a bellatido desistant (i). Haec meliora docet religionis nostrae doctrina de belli gerundi causis. S- 3. Emendatae sententiae inter gentes Christianas* Hae quidem pravae animi cupiditates , quas supra vidimus saepius gentibus fuisse inter belli causas, sensim paulatimque salutari doctrini,jam considera- td , compressae sunt, ita ut bella , ex istis fontibus orta , apud gentes Christianas in dies in contemm esse coeperint. Quae ut dilicidius pateant , pri- mum exponere conabor, ipsum bellari inter popu- los, qui fidem Christo habent, hujus doctrinae ope (O Cff. Erasmus, in Institutions Principis Chris tiani , C. II. (Opp. Omn. Lugd. Bat. 1703. II. p. 607.% Grotius, in Ann* adMatth. V. p. 198. et Fcnelon, qucra citavit. Her- der, Adraitea , I. p. 18. THEOLOGICA. in ope, decrevisse , ac deirceps, eos de causis , ob quas bella gerunda sunt , sententias meliores amplexos esse. Si quis pravos animi affectus a religione Chris* tiana domari intelligit, jam exinde efficit, quern que populum , quo magis Christi praeceptis obediat , eo majori odio omnes inimicitias , desidia ac bella ha- biturum , paulatim de hisce discessurum ac rarius bella gessurum esse, uti jam a nonnullis Chris- tianis factum videt, verbi causd, ab incolis reipu- blicae Paraguagensis, media* ingressis vift Sparta- nos inter et Pcnsylvanos^ et tantum rci militari propterea studentibus, quod summa" coacti neces- sitate scse e. g. in Portugallos defendere debe- rent (i). Verum enim vero alia sunt testimonia, e qui- bus uberius patet bella, numero pauciora auctore Christiana religione, gessa esse. Historia Europaearum. gentium certiores nos facit , postremis temporibus bel- lorum numerum diminutum esse. Neque populus , ut primum Christo nomen dederit , tarn raro pace ga- visus est , uti Romani , qui tanto temporis spatio , ab urbccondita ad Ves p asian um usque J a n i , tern- plum vix sexties , idque brevissime , clauserunt (2). Profecto feliciora Italiae fuerunt , rege Theodori- c o , tempora. Gothi Christi nomen dederant , et tri- ginta tres annos nullus a^morum clangor ibi audi- tus (i) Cf. Chateaubriand, 1. I. II. 191, 192. (a) Cf. Stuart, I.I. XVII. p. 285- na C O M M E N T A T I O tus est (i). Quisque , qui attendit bella , per breve tempus ruinam Imperil Romani Occidentalis antigressa eamque secuta , intelliget , turn gentes continuis colluctatas fuisse bellis, quacunque re- gione immo et inter diversas tribus ac familias belli ignem exarsisse , et ne dubitabit quidem , quin posteriori aetate Europac orbis sese pacatio- rem ofFerat (2), Multum sane huic beatioriconditionicontulit reli- gio nostra. Non provoco adAttilam A 1 a r i c u Hi- ve , qui Pontifici Romano , ne Romam peterent , morem >gesserunt , aut alia exempla ejusmodi ; totam Europaearum gentium rationem videmus religione Christiana mutatara , illarum feritatem perdomitam , hominumque animos humanitate et mansuetudine magis magisque imbutos. Haud negari potest , ex illo tempore , ubi religio- nis nostrae cognitio inter gentes propagata sit, has revera mitiores ac cultiores maxime religionis ope, mihi redditas esse. Exemplum mihi afFerat tempus R o 1 1 o n i s , primi Normandiae ducis , ac tamquam Christiani nomine Roberti cog- no ti ; de Normannorum feritate ac crudelitate tes- tantur eorum incursiones in varias Europae re- gio- (i) Cf. Sartor i us, Die Regierung der Ostgothen ,CHamb. 18 1 1.) p. 34- (a) Cf. CL van Hengel, Gefchicdenis der zedel. ett sod- diettst. Bsschaving , I. p. 430. T H E L O G I C A. 113 giones ; non multo , postquam Christ! nomen con- fess! sint, quiet! habitant suas sedes, agros co- lunt , legibus obediunt pacique student. Et quam- vis non omnes gentes tarn subito domitae sint, tamen vis nostrae religionis baud neganda est. Monachi magnam operam dederunt , et sane effecerunt, ut incultiores Europae gentes septentrionem versus sylvas exscindere, agrosque eorum exemplo colere coeperint , quamvis antea non nisi militiam saperent. Posterovero tempore multae quidem veteris gentium conditionis reliquiae superfuerunt; veruntamen Chris- tianae doctrinae vis conspicua fuit. Apud nonnul- los populos iis solummodo viris , qui hostis interfec- ti caput tradidissent regi suo , uxorem ducere licuit. Mos,huic quidem similis sed lenior, viguit medio aevo. Eques amatae suae ofFert non caput , sed signa tantum aliorum equitum , a quibus , non in bel- lo , sed in torneamentis , modo victor , non homici- da, discessisset. En hos equites! quibus virtuti- bus commoti ! Amor eos incitat. Innocentiam et cas* titatem defendunt. Sic gentes religionis ope domitae , sic civitates constitutae sunt , et bellari non decres- cere non potuit. Profecto Expeditiones sacrae orbem Europacum multum mutarunt ; veruntamen mini hie inauditus ardor regionis sacrae armis defendendae ac- census est nostra religione ; num hie ardor Europae in commodum conversus ; num haec mutatio ita religio- ni Cliristianae , quamvis depravatae, tribuenda est , atque ipsa civitatum conditionem cmenJavit bellan- DOD. H do- 114 C O M M E N T A T I O deque restitit? ex ilia mutata civitatum ratione, ne alia afferam , ortum ducunt copiae, mercede conductae, quae publice aluntur. Haec sane institutio multum contulit ad bellum fugiendum. Hac in re Hie- rarchiae non suae denegandae sunt laudes. Cum medio aevo Barones principesque bellando indulge- re coepissent , Clerici sese belli amori opposuerunt , in duellia , bella privata similiaque , monitorum consi- liorumque ope , egerunt. - Sic in Gallia Episcopi ex synodorum decretis denuntiarunt , Baronibus aliisque, nisi simultates deponerent, saltern nuk la sibi invicem bella inferre licere inde a Satur- ni die, vesperae scilicet nona" hora" , usque ad diei Lunae meridianam horam primam. Deincepshoc tem- poris spatium constitutum fuit a Mercurii diei vespera ad Lunae diei rr.atutinum tempus. In aliis regionibus alii fuerunt dies , quibus simultatum causd armo- rum usus prohibitus fuit Interdicti poend. Hoc salutare institutum Treuga^ sive Dei Pax , dictum est (i). Praeterea vero, cuique leges atten- denti , quas gentes Europaeae, postquam Christo nomen dederunt, tulerunt , vis salutaris religio- nis Christianae in oculos incurrit. Haud raro lex (j) CfF. Moller, 1. 1. a8p, et Staudlin, I. 1. IV. p ii<5, Si3 607. Hincraarus, libellum quendam Carolo Cal- v o tradidit , quo eum ad bella tantummodo justa agenda adhor- taius fuit. Vid. ejus O//, Omn. Parisiis 1645. Vol. IF. p. 128* T H E O L G I C A. 115 lex Mosaica magna ex parte , aut hoc illudve ejus praeceptum, reperitur in earum initio. Haud ra- ro in iis legislatures genres venerari ac diligere Deum jusserunt, nee non justitiam ac amorem erga reli- quos colere , et paci studere , et leges ipsas momentis , e religione Christiana ductis, sliffulserunt (i). Quae sane allata testimonia nobis , ni fallor, satis persuadeant de magna religionis Christianae efficacia ad hominum, immo et legislatorum ac principum, aniraos mitigandos , atqueitaad belli studium maxime diminuendum (a). Non tantum autem bellari ipsum decrevit, sed sententiae , supra memoratae , de belli gerundi causis maxime emandatae sunt; ut ne longius rem expo- namus , hac in re praecipue hodiernum aevum con- siderabimus. Cum hominum doctorum ac juriscon- sultorum effata audiamus, frustra quaerimus plu- res,qui aures praebeant Machiavelli monito , ut quaequc bella^quac civitatis commoda augeant^jurt geri possint (3). Contra vero plurimi tantum ilia arma habent justa, quae defemoria dicuntur, et, omnibus ad pacem conservandam frustra tentatis, ad CO ^f Canciani, Barbararum leges antiquae , Tom. I. p. 106, 119, 139. II. P 9>Uo no, 269, s<5 III. p. 6; , 174, 385. IV. p. 12, 13, 246, 300. (2) Cflf. Robertson, 1. 1. p. 4, 113 , 118. II. p. 121 147. et Becker, 1. 1. VII. p. 44. (3) Cff. Herder, Brieft . 1. 1. II. p. i85 et Pestelii, Fnnd. II. p. 813815. H 2 n6 C O M M E N T A T I O ad pacein recuperandam necessaria sunt (i). Bel* la , quae ob suasorias causas geruntur , ferina esse dieunt ac praedonum (2). Itaque tantum, si res urgeat, pro religione , pro libertate (3), pro pa- tria , pro rebus ad vitam summe necessariis , pro sociorum , pro omnium bonorum salute , dimican- dura aestimant (4). Neque inter viros doctos defue- r unt , qui , M a c h i a v e 1 1 o plane op positi , om- ne bellum illicitum dixerint ; quod e principiis purae Ethices deducendum putarunt. Hi vero, il- 0) Ita Grotius, de J. B. et P.Lib. t II. c. i. c. 22. . a c. 24. 8. JI. c. 20. . 35. Fen el on, (apud Herder, 1.1.), Herder, Brief* 1. 1. II. p. 170. Montesquieu, Esprit dts Loix y Liv. X. ch. I. Kill her, Droit des gens tnodernes def Europe (Stuttgart 1819.) I. p. 373. sqq. Schmel- tzing, Europaiscl/en P"olker-Recht > (Rudolstadt 1818.) Clt van Hengel, Gesch. 1. 1. I. p. 73, 74. aliique. (2) Cff. Grotius, 1. 1. II. c. 22. $. 2. et Kluber, 1. 1. P. 376. (3) Libertatisnomenmagnammalorumcopiam inter populosdis- persit et apud Graecos Romanosque 9 et receuriores item Europat gentes. Generis humani et omnis humanitatis parricidae," ait H e y n e (ppnsc. dead. IV. p. 47 1.), indicandi sunt, qui noraen illud sanctum 7 et venerabile cum ipsa re , sine qua nulla esse potesthumanirasjsuo scelere suspectum reddiderunt." Enim- vero gentes mprimis, quae puriorem Euangelii lucem ignorant, hoc nomine abuSae sunt; minime sane Batavi , armis susceptis in Hispanos , Gu>tavus Adolphus in Ferdinandum II. Americans in Anglos , nee non Graeci in Tarcas. (4) Cff'. Fichte, Begriff des warhhaftss Kriegct, V for- tes, et S chin el t zing, 1. 1. III. p, 75* T H E O L G I C A. 117 illustraturi moral! institutione homines, sibi propo- suerunt hosce,non adeo quales sint, verum quales csse debeant,et his hominibus , quales tantum sibi fin- gum, sua dederuntpraecepta(i). Nonnulli autem , has ideas re ipsa demonstraturi , pacem aeternam con- stitui posse confirmarunt , et varias vias , quaead earn ducant, adhunc usque diem frustra monstrarunt , de quibus jam supra egimtis. Quidquid est : inter doo tos et jurisperitos meliores sententias de nostra re adesse satis patet. Quae autem non minus inter principes conspicuae sunt. Rarissime re- ligione moventur adarma;tunc demum , quumejus confitendae libertatem defendcndam putent. Haud amplius vindicta ac odium eos , uti e. g. Germa- norum duces , ad bellandum exstimulant. Uti tern- pore Romanorum , uti seculo quinto et sexto de do- minio ac opibus , sic nunquam deinceps , neque Americd detecta , neque Francis , N a p ol e o n- te Duce , bellantibus , dimicatum est; et hi populi, Hispani ac Franci , eorumque principes clariori Euangelii luce destituti crant ; populi vero eorum- que principes , qui puriorem religionem non detes- tantur,suis finibus opibusque contend, eas non in- justa ratione dilatare et augere jam coeperunt dis- cere (2). Multo minus hodierno , quam antiquo aevo , vi- (i) Cf. Tzchirner, . d. K. p. 147. CO Cff. Robertson,?. I. 1921. II. i? 18, ft?, 040, Is el in, I. p. 213. H. p. 112. ec Man ting he, 1. J.11I. p, 92 94. ac nnn. ad h. 1. ii8 C M M E N T A T I O videmus levi de causa bellari , uti v. c. ob nonnullo- rum caedem , ob furatos canes , aut currum , pelli- bus onustum (i). Sanctius servanda putant po- puli foedera , ne bella erumperent (2) , quin et foedera pangunt ad bella avertenda, ad controver- sias amice inter se componendas. Hoc consilio Europae principes foedus , quod dicitur Sanctum , aliaque pacta inierunt , et inter diversas civitates aequilibrium constituere studuerunt (3). Sic magis magisque-, omnibus pacis causa* frustra tentatis , ad arma confugere coeperunt eaque gerere pacis recu- perandae causa". Ita Rex noster tribus ante an- nis, cum nulla salutis alitmde comparandae spes superesset , omnibus tentatis , vi ac temporibus coactus, arma snscepit. Rex ille augustissimus, pater patriae nostrae , hac ratione locutus est : CO Hanc ob causam Gengiskhan saevissima egic bella (cf. Becker, VIII. p. 76.), uti et Picti etSm/,nec non^ar- gtindiones. (cf. Gronovius ad Aeliani Var. Hist. Lib. XI. c. 35.) Aliae gentes ob camelos> ereptos captamque unam foeminam internecina ceperunt arma. Cf. Muntinghe , 1.1, III. p. 89, 90. Co) Cff. Iselin, I.I. Let Tzschirner, uber jit Krieg, P-. 184. (?,) Cf. Van Voorst , in Orat. de commodis ac emolumen* tis , p. 34. et nota ad h. 1. Vid. Annales Acad. Lugd.\ Bat. 1816 1817. Cf. de conventionibus , ad quas Viennae et A^uisgrano quinque poientissimorum Europae principutn lc- gati congressi sum, Schmeltzing, 1.1. III. p. 73, 77. sqq. Carve, Alhand. p. 90, 91. aliique. THEOLOG1CA. 119 Ex quo Belgae novis studuenmt rebus, onmia, quae turbas sedare possent, fed, et ad pacem M conservandam , et ad ea obtinenda , quae non tan- turn honori, sed quoque saluti Nttrlandiae scp* tentrionalis , mihi fidelissimae , necessaria sunt. Eventus autem me fefellit, et omnia frustra insiitui , ad dilectos meos cives ab incom- modis et oneribus, illis iinpositis eorumque vires longe superantibus , liberandos. Idcirco , ne pa- M tria intereat, Deo reique nostrae justissimac w confidamus , etarmis ea nobis paremus , quae non aliunde consequi possimiis"(i). Talia profitetur et agit princeps Christianus ! Cives ipsi , quos sensus alere coeperint , breviter adhuc exponamus. Illi, quiChristinomen gerunt, variam ingressi sunt viam. Multi eorum , ne dicam hanc illamve gentem totam , nimis adhuc bellandi studio indulgent, v. c. Francorum plurimi nondum a bello valde abhor- rent , et inter alias gentes, quae clarion Euangelii fruantur luce , multi ,militiaefungenres munere , bel- lico inflammantur furore, quos autem saepissime re- ligionem nostram ignorare, non est , quod dicam. Bel- licosis autem his hominibus multi oppositi sunt pacis amantiores , qui militaria officia recusant facere , et nomine Mcnnonitarum , Quaker or um ^ alioque cog* n i- (0 Ita in scripto, quod rex ille cdidit a. 1831. m. Aug. d. i, Vidd. diaria cjusdeni anni e. g. Staats -Courant ad A:tg t d t ^ et Bredasclie Conrant ad Aug. d. 4. COMMENTATIO niti sunt. Verum universe contemplemur homi- nes. Hi religionem Christianam professi, feritate, crudelitate, inhumanitate paulatim exutis, meliores ac humaniores induerunt mores. Vitae domesti- cae ac socialis voluptatibus ac commodis frui eaque aestimare coeperunt; sensim omnia, quae paci obsint, rnagno prosequi odio, a bello ab- horrere, humani sanguinis efFusionem armorumque clangorem timere, neque hunc deponere timorem, nisi patria ipsa ac princeps in discrimine versen- tur, nisi salus et cariorum et sua ab hostibus pre- mantur. His demum incitati , quamvis multi , tan- turn necessitate coacti temporum , bellum agere ve- lint, sese armant in hostes , et spes belli citissime finiendi eorum animos delectat. Quam magnum obtinet discrimen inter has sententias ac proavo- rum , Komanorum , Qermanorum , Gothorum 9 Hunnorum , aliorum ! Haec conversio apud viros doctos , apud principes, apud genres ipsas conspicua , annon religionis nos- trae propagatae efFectus est habenda? Jam vidimus meliora a religione Christiana populos edoctos fuisse; jam vidimus hac religione Europae conditionem esse mutatam (i), ac bellorum numerum, haud exigui ejus ope, valde decrevisse: quid igitur? Profecto ex mutata hac conditione ortae sunt meliores il- lae sententiae , quae magis magisqne inter Christia- nas (i) Cf. van He 11 gel, 1. 1. I. p. 45* THEOLOGICA. iai nas coluntur. Mutata conditio efficacitati illius tri- buenda est , adeoqtie scntcntiae ipsae praecipuam et primariam originem ex ipsa religione ducunt. Cui enim rei secus tribuis ? adesse eas certe non ne- gas. Legibus, cultui, philosopbiae , modo sua vi agentibus , non tribuis. Itaque religioni nostrae , cui jam pristine aevo Beda ipse (i), qui de ejus vi prae nobis rectins judicare potuit , pacem , qua Picti , Scott , /Inglosaxoncs ac Brittanni anno 731. gavisi sunt, tribuit ; itemque deinceps pluri- mi , v. c. M o n t e s q u i v i u s (2) , T e n n e m a n- n u s (3) 5 Hemsterhusius (4). Rite igitur concludamus , sententias de belli gerundi causis , ope religionis Christianae , esse emendatas : scilicet Euro- pae conditionem religione ilia mutatam , qua mutata eas meliores sententias sensim ortas , casque magis magisque foveri ac ali, pro meliori hujus religionis doctrinae institutione ac veneratione statuamus. . (i) Vd. ejus Hi st. Eccl. V. c. 24. (O Vd. ejus Esprit 4is Loix, X. ch. i. XXIV. ch. 3. (3) Vd. ejus Geschichte der Philosophic, VII. i>. ai. scqq. C4) Vd.ejusL//r sur fhomvte et set raffortt, p. i8a, 183. SEC- 122 COMMENTATIO S E C T I O S E C U N D A. DE RATIONE BELLI GERUND I. 4- Discrimen antiquum jus belli inter tt hodiernum. Quando jus belli 5 quod inprimis amiqui Eu- ropae incolae , nondum religionem Christianam pro- fessi , sequi solid fuerunt , spectamus , patet illos non tantum omnia, quibus finem sibi propositum consequi, aut ullo modo hostium copiis nocere possent , sibi concessisse ; verum etiam , quaecunque in hostes agere vellent. Eorum mens , quamvis pravi bonique conscia, vitiis valde obscurata fuit, et cupiditas saepius iis pro lege stetit. Praeterea, quern necare iis honestura fuit, eum spoliandi violandique veniam sibi dederunt. Quo factum cst , ut jus belli aestimarint infinitum , nullisque limitibus circumscriptum (i). Hinc justam habue- runt omnem crudelitatera , atrocitatem , iramani- tatem, neque dubitarunt, quin omnia, ut sibi placerent , perpetrarent in captivos , devictos , in- (i) Cff. Grot ius, 1. 1. III. c. 4., Eriefe . rf. K. , p. 2945. et Smeltzing, I. 1. III. p, 127. T H E O L O G I C A. 1*3 innocentes, infantes, foeminas; quin eorum bona et opes devastarent , eorum regiones raperent et dominia. Quod jus belli eo immanius cernitur, quo magis eos contaminarunt animi motus et ad- petitus pravi nefandique. Hoc jure usi fuerunt non tantum Scythae , Gothi , Ilunni , Vandali , alii* que; verum etiam Graeci et Romani. Ita quo- que Xenophon, vof^og 9 ait (i), lv TTXCTW civ* afoios sffTiv , TUV e^ovTav eivoii roc, et P 1 a t o : TTVT $s TK TUV vixupsvuv a TUV vucctvTuv yiyvstrOai (2). Romanorum histori- cus Livius, immanes militum crudelitates me- moriae prodens, saepius confirmat , eos jure belli haec fecisse (3). Ipse Cicero, de Julii Cae- sar is dementia loquens: jure, inquit (4), omnes victi occidissemus ," et quamvis Cicero, Caesarem blandiens, haec dixerit, sensus tamen inest : victos victorious esse jure mcandos. Ille alio loco : non esse , ait , contra naturam , spoliare eum , quern honestum est necare " (5). Talia profitebantur antiqui Ethnici. Postquam vero Europae gentes Chris- ti nomen professae sunt (^6) , sensim paulatimque ista in (1) In Cyropacd. VII. c. 7. (2) Dt Leg. I. p. 626. 13. (3) Hist. 9 XXI. 13. XXVI. 3. XXVIII. 23. XXXI. 40. Ita et Caesar, de B. C., I. 36. Cf. oranino Grotius. di 7. . et P., lib. III. c. 4. . 5. et c. 6. . c. (4) Orat. fro Marctllo , c. 4. C5) De Offie., III. 6. Cf.^Orat. fro Dejotar o , c. 9. (6) Cf. oronino Rein hard, Procy* , p. 209. scqq. C O M M E N T A T I O in contemtu habere, istam belli 6ypio$iir# non longius sibi concedere , sed earn abjicere , et animos ad amorem componere mutuum coeperunt. Si- bi deinceps leges statuerunt, quae doctrinae Chris- tianae indoli magis conveniant, et pacta pepige- runt ad belli mala mitiganda. Sic apud gentes Europae Christianas eosque populos, qui earum rationem secuti sunt, valet minime illud jus belli infinitum. Contra vero , hodierno terapore populi cultiores hac in re consentiunt : omnia , quae , quamvis non necessaria , belli mala augeant 9 relinquenda essc; imo, quaecunque non ad justum fnem consequendum necessarie po stukntur , ea sum" mo prohibenda studio (i). Hujus ingentes couversionis causa praecipua est magna , quam habuit religio Christiana in gentes Europaeas , efficacitas. Quod quo magis agnosca- mus , paulo longius rem exponamus , necesse est. S* 5* Atrocissime egerunt cthnici bella. Orbis antiquus nobis exhibet varios populos, Hebraeos, Babylones^ dssyrios , Aegypths , Persas , et alios , quorum bella fuerunt crudelissima; in- primis vero ad nostrum propositum pertinent po- pu- (i) Vid. Schraeltzing, 1. 1. Ill* p. 126149. T H E O L O G I C A. 125 puli, qui olim Europam habitarunt, et quorum poster! hodieque has terras incolunt. Ita sese nobis ofFerunt Gratci Romaniquc. Horum sane nulli sese commendant, cum attendamus, eos, bellum gessu- ros , interdum Diis homines sacrificasse (i). Im- manes saevitiae ab Homero memorantur. Aga- memnon, caedis avidissimus , reprehendit M e- n e 1 a u m , dicens : ovnvoe, Kovpov Iowa (Pepoi, pyX o$ Qvyoi' # AA *IA/cy e%otiFQ),oioiT dxfiseroi KOU aQavroi (2). En Achilles! Hectoris cadaver dire violat , et in pugna nulli supplici parcit, nisi duodecim juvenibus , quos in rogo P a t r o c 1 i mactat (3). Talem heroem H o m e r u s depinxit , quam diversum a Gothofredo, ford illo ac intrepido, humano autem ac innocentibus parcenti , qualem nobis pro- posuit T a s s o (4}. Nonnullae feritates in pro- verbia apud Graecos abierum ; ita ex consuetudine apud (i) Cf. de Craecit, J. J. Barthelemy, Reize van den jongen Anac harsit , door Griekenland, (vert. M. Stuart, Amst. 18^. altera edit.) Deel 2. Hoofdst. 21. B. D. 4. H. 36- E. P. 5- H. 52. B. et de Rouauis. Stuart, Rtm. Gesch., HI. p. 349. 443. IV. 4. 158. CO Iliad. VI. 5860. cf. et II. 355, 35$. (3) Iliad. XXI et XXII. (4) Cf. Chateaubriand, Schootth, tics Chrittend. U. p. COMMENTATIO apud antiques Graecos hostium cadavera non se peliundi Homer us dixit: TSV%S xvvswiv i- Graeci, qui Canno 523. ante C. N.) cum Aegyp* tils sese conjunxerant , torve saevierunt inPhaneos regis pueros, eos mactarunt eorumque sanguinem* vino mixtum, e poculis biberunt (2). Populus Aeginensium longo post militibus captivis pollices jussit praecidi , et ex decreto Atheniensium factura est , ut captivus quicunque Scionaeorum , qui in sociali Graecorum bello ad Lacedaemonios defecis- sent , sine ullo aetatis discrimine confestim inter- fectus sit, atque urbe capta, omnis pubes praeter senes, quos in servitutem abduxerunt (3). Romani vero Graecos saevitil superarunt, iis- que atrociora gesserunt bella. Testes nobis sunt, Carthago , Corinchus , Numantia , Hierosoly* ma (4) , in bello iis morem fuisse : virgines rape- re, pueros divellere a parentum complexu, fana et domus exspoliare 9 caedem , incendia facere ; pos- tre (1) Iliad. I. 4. Cf. J. H. J. Koppen, Erklarende An- merkungen uber den Homer. I. 12. qui alia affert exempla. (2) Vd. Herodot, III. n. (3) Cf. omnino Hugonis Grotii, Parallelon rerump, (ed. a Meerman, 1801.) lib. III. c. 5. p. 62, 65. (4) Vd. Stuart. Rom. Gesch. (altera ed.) VII. p. aai.seq. 675. seq. 290. 374. XVII. p. 244. seqq. Romani urbi oppug- nandae maledicere soliti fuerunt, ne quis vivus orco effuge- ret. Vd.. T. Rothe, I. p. 202. T H O L O G J C A. tremo cadaveribus , Iwctu atque cruore , omnia com- plere (i). Moestissima revera sunt ea , quae Seneca, de dirutis illis urbibus loquens , addit : omnia mortalium opera, mortalitate damnata sunt. Inter peritura vivimus " (2). Roman! , Capud capta, trecentos nobilissimorum conjeccrunt in vincula, qui variis modis vcxati obierunt ; ceteri autem cives servi venditi sunt (3). Postquam Sylla coram Roma praelio dimicasset , centum millia sunt interfecti et in urbis viis septem mil- lia; quisque praeterea ab isto invitatus est ad ami- cos, beneficos, cognatos manu sua trucidandos, et nemini, tyranno jubente, licuit interfectos deplora- re (4). Et Titus, summam ob humanitatem humani generis decus ac deliciae dictus , Judaeos esurientes , qui noctu herbas radicesque quaesitum Hicrosolymam relinquant, capere jubet, et inter- diu singulis diebus quingentos crucifixit; immo ad diem natalem patris sui , D o m i t i a n i , meri to celebrandum bis millia et quingentos interfe- cit (5). Plu- (i) Vid. Sallus tius, in belh Catal. c. 52. (a) In Efist. 91. (3) Vd. Stuart, 1.1. V. 163. Cff. Livius, XXVI.c.irt. et C ic. fro lege agrarfa , II. c. 3a ct 35. De Romanorum more erga captives cf. Grotius, He J. B. et P., II. c. 4. . 10. c. 5. . i. et de fleeimatione Liv. II. .59. et S u e t, , in Aug. c. 24. (4) Vd. T. Rot he, II. p. 845. I. p. 161. 174 ?S. (5) Vd. Fl. Joseph US, in Btll. Jut. III. li. Cf. Stn- is8 C O M M E N T A T I O Plurimae gentes, quae praeter illas antiquo aevo Europam habitarunt , et 9 quo teinpore Romano- rum imperium occidentale ad occasura vergeret, et postea , Europae regiones turbantes incursionibus , in rebus , quas gesserunt , ab omni humanitate fuerunt alienae. Sc^thae captivorum sanguinem biberunt e hostium, jam antea occisorum, craniis, atque e cute ? devictis detracto , confecerunt lora, frenis adjungenda. Quid! quod humanum fundere sanguinem assueti , nisi hostibus , turn suis alie- nisque corporibus inter epulas ferrum infixerunt , ut tantummodo sanguinem viderent effusum CO* Galli , cum Romam occupassent, saevitias per- petrarunt inauditas in senes innocentesque , quod jus repetieruiit ab armis (2). German* vero, teste Tacito, in mediis copiis secum ducunt familias , propinquitates pignoraque , ut foeminarum ululatus et infantium vagatus ploratusque ad certamina eos hortentur , et ipsae hortamina cibosque pugnan- tibus gestent. Hostibus moribundis, e. g. Vari, tris- Stuart, 1. I. p. 255. 273. qui (p. 274.) memorat in oppug- nanda urbe cecidisse 1,100,000 Judaeos. Omnes infra deci- inum scptitnum ^xanmjudaeot vendi jussit Titus. Cf. Flav. Joseph., 1. 1. VI. (i) Cf. T. Ilothe, II. p. co:. (a) cfF. Herod. IV. 6266. et Ammian. Marcell., XXVIII. 4. Barbaras gentes devictorum sangninem bibere et carnem comedcre solere aniraadverdt Iselin, 1. 1. I, p, aao. nota 2. T H E O L O GI C A. tristissima morte defunct! , tempore, aliis oculos, aliis mantis amputant. Gcmianorum aliquis, lin- guam hostis militantis recisam in manu tenens, ore suto tandem , vipera ! inquit , sibilare desiste. M MuliereSjVictoriae reportatae testes,illius reperiun- tur maximae lauclatrices. Ad matres conjugesquc vulnerati sese conferunt, nee illae numerare aut exigere plagas pavent, hi autem , a vulneribus pau- lisper refecti , arbores nemoraque sancta ornant in- lerFectorum capitibus (i). Horrcmus sane , cum consideramus populos , qui deinceps in Europam descenderunt. Gothi , Hunni , Vandali , ducibus A 1 1 i 1 i s et G e n s e r 2- cis, irrumpunt. Onine, quod virile, trucidant; neque infant i , nee matri , aut puellae , parcunt; pro* fana sacraque delent. Qui nunc iatrocinio aufu- git, jamjam occumbit ; neque barbarus desistit, nisi caede defessus. Beatus ille, qui occumbat: nam cruciatus , exquisiti dolores , fames pestife- riquc morbi , manent superstites. Regiones fruc- tiferae urbesque celeberrimae in' deserta mutantur et hie illicve, oppidis excisis , rarus inter ruinas icperitiir homo esuriens (2). Quot belia gessa sunc (i) CfF. Florus, 311. 3. IV. 12. Caesar, dt btllo Gnlli- e t I. 51. IV. 14. et Tacitus, d mar/tut Germ., c. 7. DC Vari cohortibus cf. Stuarc, 1. !. XIV. p. 384 3!' 6. (-.) Talis inprimis fuit Europaei orhis condit o, indc t Theo- dosii Magni morte (a. 595) usque ad A 1 b i n u m , Leu* bardiat Rcgem (a. 571). Historicis istorura tcmporura desune DOED. I P la ' i 3 o COMMENTATIO sunt interneciria ! In praelio apud Catdaunum (a. 451.) occubuere trecenta millia Hunnorum (i). Burgundi^ Mcdiolani (a. 539.) saevientes , toti- denj incolas interfecerunt (2). Nullus dlemanno- rum (3) rediit e pugna, quam fecit contra eos Narses (a. 553.) 9 inque uno certamine totus Vandalorum exercitus interiit. Multae Barbaro- rum invasiones in imperium Romanum per longum tempus quotannis constiterunt bis centum millibus incolarum (4), Illo tempore amoenae villae et regiones 9 in nemora et paludes mutatae, feris et lupis abundarunt (5). Vandali^ postquam Hispa- mam devastarant , fere nihilo ibi relicto , nisi ca- daveribus et inopid , sese contulerunt in dfricam , ubi ita saeviernnt , ut tempore Beli sari i cuique, per aliquos dies proficiscenti , nullus bbvius fac- tus plane ver'oa, quibus ilia crudelia memoriae tradercnt. Cff. om- nine Robertson, I. p. 15 c/ atquc Iselin, 1. ]. I. p. 223 224. DC Slavorum crudelitate cf. Procopius, de JS Goth. (FasilJae I53i) P- 393- (ij Cff.' Robertson, 1. I. H. p. 13. T. Rothe cutem (1. !. II. p. 386.) memorat: interfecios csse 300,000 vel 400,000, et liecker, (1. I. V. p. 267.) 150,000; Jorda- es vero (de Rebus Gsticis c. 61. 66.) 2is } coo homine. (2) Becker, VI. p. 70. (3) lb. 1. 1. VI. p. 78. G> Cflf. Robertson, II. p. 12. et Becker, VI. p. <5s ?a. (5) Inprimis saec. VIII et IX. Cff. R obertson, II. p. 14, ? r. nec non Muratori, Antiqnit Ital, t Vol. II. p. 149. rs;j et becker, VI. p. 2. T H E O L O G 1 C A. 131 tus sit incola. Illi , duce Genserico, trajecti Romam , urbem per quatuordecim dies noctesque spoliati sunt (i). Quid deinceps egerunt Saxones aliiqtie? in ter- ris , quas petebant , sacpius omnes fere incolae armis ceciderunt. Undc, verbi causa, in Anglia % nonnisi in Wallls regione inontosa, paucissimi in- colarum saevitiae Saxonum aufugcrunt. Tantum at- tendas eos populos in bello non tantum captives aut devictos, sed consanguineos etiam , suis Diis sacri- ficasse. Hunni heroiim interfectorum manibus hos- tes obtulisse , et Russi antiqui captives Diis hnmo- lasse memorantur ; verum in septentrional! Euro** pa Rex, cui nomen -Dag (sec. V.), filium suum Diis mactavit, ut bellum prospere ageret. Et postea, saeculo inscquenti , Upsaliae rex Ane hand dubitavit, quin suum traderet tilium; imo (saec. X.) rex Erich S a g e r s o 1 fecit O d i n o vo- turn , sese filium suum , si Stirbionsm vinceret , fore immolaturum. Profecto hinc facile eifici potest, quales isti erga hostes sese praestite- rint (2). E talibus gentibus , conjunctis cum antiquis Graecis , Romanis* Scythis , Germanit , ali is , (1) Cf. P r o c o p i u s , Hist. Jfrfc. , c. 1 8. Vidd. Robert- son, II. p. 79. Becker, V. p. 270. H e r d e r , Ideen IV. p. 120. (2) Cff. Robertson, II. p* 5. Becker, V. 251, ass.' VII. p. so. VIII. p* 44. I 2 i$i CO M MEN T A T I O aliis , sensim paulatimque exstiterunt hodiernae Eu- ropae gentes (i). Desinamus tandem in istis immanibus hominibus , qui postero tempore in Asia dominati sunt, atque il- linc interdum Eitropam invasere, inter quos foedissi- raa fuerunt monstra : G e n g i s ejusque films, O c t a t (saec. XIII.) 9 qui secum duxerunt quindecies cen- tum millia militum (2); Bajazet, qui , (a. 1396. m. Sept. d. 28.) victor e proelio contra Sigismundum cum discessisset , postridie in certaminis campo Turcas , numero sexaginta millia , prostrates videns , vindictd admotus , decem millia captivorum mactari jussit ; nee non bellicosus iste T i m u r , qui , Indiam penetrans , secum duxit cen- tena millia captivorum eosque omnes , ne in itinere molesti essent, tnandavit trucidandos. Tota urbs Ispahan ejus jussu est devastata; pludmi cives , quippe septuaginta millia ,- jugulati ; et capitibus in- terfectorum pyramides constructae ; plurimi , bra- chiis tergo adstrictis, militum tela viderunt in sese lusu dimissa, quibus occubuerint (3). Sebastc captd,perpetravit iste immania, quibus, teste Ham- mero, nunquam saeviora (4). Frustra quaeras bel- (i) Robertson, I. p, a8. (a) T. Rothe, II. p. 562. 568. De Gengi, nrbetn P- ftiag devastante et captivam quandam Sultanam currui vinculis alligatam, vex^nte , cf. Idem J. p. 28 II. p. 561. (3") Becker, JX. p. 55. 59. KI. er T. Rot he, I . p. 580. (4) Hammer, Gttch, desOsmaa, Reichtt t I. p. 1^5. R o- he, T H E O L O G 1 C A. 133 bella . neque teinporibus Expeditionum sacrarum 9 neque Napoleontis, quae ista adaequare pos- siiu. $. 6. Belli gerundi ratio , a Christianas religionis doctrind probata. Cum homo , qui ad normam religionis nostne vitam agit , semper ac ubivis sese Christo minis- trtim praestare debet; eum neque aetatum , nee tern- porum vitaeque varietas, ut sua negligere: officia, monere par est. Propterea ille, ad bellum gerundum justitift ac caritate permotus , in ipso etiam bello suae religionis praescriptis fidelissimus manet. Deura veneratur, et hostium creatorem ac fautorem , et vie- toriae auctorem ac moderatorem , atque sese amore obstrictum intimo sentit animo erga suae naturae socios omnes , nee minus erga eos , qui nullo am plectuntur amore ipsum. E^j/ yp, ait Jesus, ctyxTrfayTE rovg ayaTT&vTx? vpxq , rlv ftirfov S%STS j Hoc monitum et alia, nee non exemplum Christi, Conservatoris ac domini sui , eum ab oami vindicta et the, (1. 1 II. p. 583.) contetidit : si Europie iocolae nondum religionis Christianae doctrinfl emendati cultique fuissent , Gen- gin Timuremquc, aeque ac antea Attilam (ienseri- curaquc,in Europae regiones penccraturos fuisse. Cf. on\- nino Munteiq. Etprit dtt Loix, 1. 111. c'i. 36. 134 COMMENTATIO et crudelitate revocat , eumque lenem , mansue- tum, misericordem ac placabilem reddit. Maxime vero jussLim: quid tibi fact urn veils , fac et alte- /7, secum ipse reputat, ex quo cogitat saepissi- me: quid ego vulneratus , aut devictus si essem, ab hostibtis mihi factum vellem? Profecto quis- que Christianus , haec et talia in memoriam re- vocans , nunquam de suo officio dubius haeret. Caritas, quae latius, quam leges juraque, patet, eum docet, qualia sint officia obeunda (i). - Quae cum ita sint , belli ratio , quam hie adum- brabimus , maxiine indoli religionis nostrae convenit. Regionis princeps , she ipse sit militum dux , nam eum , rei militaris peritum , suos cives in belli pericula dimittere , ipsum vero domi tuto vivere , nisi salus populi id sibi vindicet , non decet ; she do- mi remaneat, qiiodcuhquein ejus est potestate, cu- rat, ut milites sui nulla re necessaria , neque ali- mento vestimentoqne , neque stipendio careant; cu- rat , ut belli atrocitates , ac miseriae , quam maxime diminuantur; curat, ut ipsi hostes , non solum inermes , sed etiam armigeri, sive devicti, sive captivi vulneratique, humanius tractentur. Turn ille Ci) Cf. hujns Comm., Part. II. g. 2. Exod. XXIII. 4, 5. Proverb. XVI. 7. XXIV. 17-19. XXV. 21, 22. Match. ^43-48 hue. VI, 27-36. Rom. XII. i8-at. i Thess. V. 15. I Petr. II. 20-23* HI. 9. jam Gentiles commendarunc amorem erga hostes. Cf. Grotius, de veritatt rellgionit Christiana* , Ub. IV. t. ii. cota j. THEOLOGICA. 135 Hie populum suum praeu ad Dei templa. Gives eum sequuntur et lubenter principis conatds illos summopere adjuvant, Dux militum principis illias mandatis obedir , et jussu monitisque , nee non exemplo ac tenerri- mft erga suos milites curd , tendit , ut neque hi hostes ipsos, neque hostes, petulantid ac copiarum laesionibtis incitati, hos immanius tractent. llle parat arma , quae necessaria sunt, et gentium pactis, quae violare eum dedecet, concessa, quo- rum peritissimos esse suos summd studet indus- trial Nee vindicta, ant pravae gloriae cupido, sed militum ac patriae salus et pacis ciussime resti- tucndae spes , animo ejus addunt stimulos. Talis dux militum egestatem ac pericula commiseretur , omniumque malorum est ipse socius. In praeliis minimo certat sanguine et suorum , et hostium ; ubique prudenter agit ac consulto. Non tantum militum sanguini , quoad ejus fieri potest, parcit, non tantum , ne bona iis ciesint terrestria , curat ille praefcctus Christianus , sed etiam nobiliorem militis partem , quae , omni cladi superstes , hos- tium armis effugit, hand negligit; animum puta, cui variis consulit modis. Hunc in finem cuivis libellos , militari usui aptos , distribuit , neque nii- lites religionis institutione destituit , contra vero , ut in castris adsint verbi divini interpretes, pro- spicit. A religionis doctrina 1 ipse petit, etscit mill- tibus petenda esse summa ad fortitudinera mouien- itf COMMENTATIO ta (x). Sunt profecto dux et miles ^ qui Christi prae ceptis obediunt, omnium fortissimi (2). Deum in eerrarnine adesse, qui cujusvis vitam aut conser- vet , aut finiat , qui globules dirigat hostiles, quo nolente, ne una quidem crinis de capitis comis laedatur, credunr. Horum uterque illi providae curae confidit , et , animo fractus , sese confestim erigit; nam apud Numen est perfugium salutisque praesidium. Ab Illo tantum victoriae auctore talem belli effectual , qui humano generi prosit , petit (3). Horum utrutnque non amplius mortis metus vexat , neo 4 ue eorum vires frangit. Uterque hanc. rerres- trem (1) Nonimlla exempla in nods ad h . affero , e quibus pateat , officia miliraria , quae exponere coepi , revera et praestari pos- se , et praestita esse. Sic a religione nostra petiit noster Ru- icrus solatium, quern Hbelhim: Karel Drel in gcourt , Vtrtroosting Her geloovlge zie le , tcgen de verschriklijkhe- 4en des dooilts ; aestate anni 1673 ter perlegisse, memoriae tra- di: Uran 9^4* (i) Sic Rute r us de animo suo ingrato cum Westhovio conquaescus est. Suam vitam litteris mandari noluit. Vd. Brandt. I. J. p. rs> %6i T H E O L O G I C A. 139 hostes vulnerati de certaminis campo , in ejus do- mum curandi 9l gesteniur , turn eos inferri non tan- turn lubenter permittit , sed ipse etiam hostem in- felicem curat eaque affert, quae huic recreando in- serviant. Haec de officiis , quae belli tempore praestanda sunt^ufficiantQ}. Cum Princeps, tumcives, duxae- que ac milites , qui Christi praeceptis obediunt, sunt sane omnium optimi et humanissimi. Hi omnes eo tendunt , ut belli mala quam maxime decrescant , ut hostes secum invicem cclerrime reconcilientur , ut pax ipsa citissime redeat. Bellum illi pacis causa gerunt. Quantum , quaeso , discrimen inter has sentemias , e religione Christiana ductas , atque illas , quas gen- tes , nondum earn professae, foverunt; quanta con- versio post ejus confessionem exspectanda est! 7. Populi Christian* crudckm bellandi rathncm relinquunt. Longo sane tempore opus fuit, ut gentes Ethnicae , postquam nomen Christo dederant , in re- (0 Plura de iis inveniuntur apud Jerusalem, 1. 1. II. p. a?8. sqq. Brief* it. d. K. p. 543. Re in hard, Mor. I1L . aa6 aS3. HI- 340 ct 341. Ewald, 1. I. p. 4143. et Driseke , p. 61 88. I 4 o COM M E N T A T I O rebus bellicis mitiores ac humaniores secucae si'nt mores. Neque enim cum gentes Euangelii luce obscuratiori , ne dicam fere nulla*, erant collustra- tae, neque cum ielicioribus gavisae sunt tempori- bus, unquam nostrae religion! vis salutaris defuit. Et hoclie fere null us est cultiorum hominum , qui non humaniores mores et animadvertat , et religion} rribuat Christianae (i). Ejus efficacitatem in belli gerundi rationem magnam fuisse, docet luculenter gentium historia. Profecto in principes populorum , qui primi se- se religionis Christianae cultores professi sunt , parva cernitur ejus vis; utividemus in Constan- tino, qui , Rpmam intrans , M a x e n t i i interfecti caput sibi pracfcrri jussit. Deinde autem ille mitio- rem sese ac clementiorem praestitit in legibus in- stitutisque (i). Saepius postea in imperio Ro- mano milites , et quicunqtie civitatem defende- rent, ab Imperatoribus jussi sunt, ut nullam in- nocentibus vim inferreiit , sese erga omnes prae- starent humanos , el incolas ne minime quidem vexa- rent. (1} Cff. T. Rothe, 1. I.I. p. 44. et Garve, Abhandl. p. 145. ac Ucbersicht tier vornehmsten Princijtien dor Sitten* Ithrt (Breslau 1818.) ? 1-2, 131. Jpse Mont esq ui vi us (TEspri: des Loix> L. XXI. ch. 3,)salutarem illam conversio- ncm religion! tribuit Christianae. (a} Cf. Rothe. I. L 11. p. 39, 90. IH. p. 92, ir4. THEOLOGICA. 141 rent Talia ediderunt jussa A r c a d i u s (i) , H o- n o r i u s (2) , Majorianus (3). Alios , autem cum attendamus populos , v. c. Gothos , audimus Atari cum ilium (a. 410. in. Aug. d. 24.), qui inde a tenera actate militiae interfuerat , Romam capturum , ita milites alloquen- tem: Vos, milites, juste agatis, volo. Cujus- que hominis vitam aestimatote sacram , et Roma ,, discito , nos , immo bello saeviente, esse Chris- ,, tianos. Quidquid sacrum , nee templa , neque alta- ,, ria , violabitis. Maec jubeo, et vosmet ipsos ma- net mors , nisi obediatis meis jussis." Haec dixit, et obediverunt omnes (4). Gothi , uti aliae gen- tes, Christianae doctrinae praediti cognitione, in bello primum coeperunt sacra venerari , turn in- fantibus ac senibus parcere , tandem avaritiam tern- perare ac libidinem. Ostrogothorum rex, T h co- der ic us, deinceps monuit Servatum, Rhetia* rum ducem , ne ejus milites injustiis indulgerent (5). Plurimos dehortatus est reges ab armis propter ma- lorum pelagum , quaesibi contrahitbellum ; ita Ala- r i c u m Vhigothorum (6) , Gundibadtim Bur- gun- (i) Vd. Cndex Theodosianus, Lib. I. Tit. XL CO ibid. L. Vll. Tir. IK. (3) Vd. Majoriani, Ltgum Novtllae , Tit. IV. (4) Cff". T. Rothe, p. '553, 354. ct Becker, p. i<5o. (5) Cassiod., Variat Ilitt. t Lib. I. c, 9. (6) Ibid. III. i. 14* C M M E N T A T I O gundionum (i), Ludovicum Francorum (2), et alios haec obtestatus est per Deum Chris- tumque. Rex ftipendia accurate curare solebat, ne praeda" vivendi Us necessitas foret. Nam suos milites nemini insolentes esse voluit , ut illi, cha- ritate ducti , nee pecuniam , neque bona raperent. Constat , inquit , militiam bene geri , quae pro- batis moribus imponatur" (3). Athalaricus testari audit, arma Th eodo ri c i nunquam pos- sessoribus , ne ulli quidem , fuisse damno (4). Prae omnibus Gothls in summam venit gloriam Totilas: Procopio etAretino, historicis , desunt plane verba, quibus memoriae traderent ejus benevolentiam erga Romanorum captives , ejus castitatem in puellas captas, ejus pietatem in foeminas , infantes, senes , denique fiimmam ejus humanitatem (5). In suos vero consanguineos tant^. disciplinae severitate usus est, ut nullum eo- rum malefactum impunitum fuerit (6). Milites ejus obe- CO ibid. in. 2. (2) ibid. III. 4, Reges Herulorum , Guarnorum ct Thuringo- fua quoque ab co hac de re sum moniti. Vd. Cass. ibid. 1JL 3- (5) Ibid. V. 44. VI. 22, 24. VII. 43. (4) Ibid. IX. 25. (5) Cff. Procopius, (Basiliae 1531.) de Beth Goth. III. P- '34 i3<>. ct Aretinus, (]5as. 1531.)^ Bella Italita 9 P- 559- (A) Ita arniigerum suum , qui virgiui cuidam vim intulerat, con- T H E O L O G 1 C A. j 43 obedientissimi erant, et palmam humanitatis Roma- nis Belisarii militibus praeripiebant (i). Quo facto agricolae in illis bellis , quac gcssit T o t i- las, intrcpide potuerunt colere agros, fructusque in horrea congerere (2). Continentis moderatique animi exemplar dedit eximium, cum jam per biennium Komam militibus circumdedisset, tandemque vero cepisset urbcno. Turn ejus milites , miseriae ac ino- piae per tantum temporis spatium obnoxii , in urbe non tantum pracdari , verum omnes sibi obvios interimere coeperant ; Deo autem gratias relatu- rus, in Petri templum sese contulerat ipse, cui ingresso P e 1 a g i u s Episcopus , Codicem sacrum in manu gestans , occurrit , flexisque genubus: ,,Parce, inquit, princeps^tuissupplicibus." Mox, To til a jubente,copiae incolasobtruncaredesierunt, etrex , quamvis urbis devastationem ei magni fore emolu- nienti Belisarius ipse aestimaverit, Romac pe- percit (3). Quantum interest hos Gotfws inter et confestim morte plectit istiusque opes iribuit illi miserac. Cf. Procopius, de Hello Goth. II. p. 139. Saepius do humani- tate ac justitia copias monuit. Vd. Idtrn^ 1. 1. p. i O , 138, 163- (0 Cff. Herder, Uegu, IV. p. :3 , et Procopius,/* Bel/o Goth. II. p. 139. (3) Cff. Procopius, I.I. I. p. 12. 111. p. 146, ct Areti- nus, p. 56 L (3) Cff. Procopius, III. p. 162, ct Are tin us , 1. 1, p. 144 C O M M E N T A T I et istos, qui antea saevientes in Italian prorue- rant ! Attendas Francos. Eorum rex Clovis, ut primum sese professus fuerat Christianum uxo- remque duxerat C 1 o t h i 1 d a m , captivis omni- bus, quamvis antea atrocissimus belli dux, red- didic libertatem , et abhinc sese gessit mitius hu- maniusque (i). Agathias, historicus tempore Justinian i, laudavit Francorum pietatem in sacra quaecunque, quippe qui sensim ferocitati vale- dixerint. Idem ille historicus memorat , illo tempore jlllemannos bellantes templa diripuisse ac deformas* se , vasa bonaque sacra praedatos fuisse (2). Hi igitur maxime diversi fuerunt a Francis illis ("3). H i n c m a r u s , Khcmcnsis Episcopus , C a r o 1 u m Magnum docuit: arma interdum modo Christia- nis licere , quippe quae ab omni crudelitate aliena; et pro miliubus , in ipso bcllo interfectis, preces a clericis funcli ac missas celebrari oportere. Mi- litibus in memoriam revocavit A u gust in i dic- ta (4). Miles cum hominem occidit, nulla civi- ta- (t) Cf. T. Roche, U. p. 434. O; Vd. Agathias, de Bello Goth. (Bas. 1531.) p. 407, 403. Ille autera ibidem monet, ucin bello quaeque injuria vitan- la sit, tan turn patriae auxiliandum, neque avaritiae , aut odio indulgendum. (3) Mitiora deinceps Alletnannos docuit L u p u s , Trojit Epit- fuous, Sec. V. eosque monuit, ut captivos sine prastio hos- dbus rcddereiit, Cf. Neandc-r, Denkv/urdigKeittn , 1IF. p. 51. (4) August. , dt Civ. Dei , 1. 36. T H E L O G I C A. 14$ tatls suae lege, reus est homicidii" et eiusmo di (i). Carolus crudeliter omnino in Saxo- ncs egit, minime autem sese proavorum saevitiis contaminavit ; VVitekindo ec Albino, Chris- tianos sese professis , libertatem concessit , et , ope Alcuini, severiores belli leges ac instituta mu- tavit tulitque humaniora. Maxime illo aevo clerici humanitati promovendae operam dederunt. Itadeinceps Alfred ope (2) archiepiscopi Dtin- stani, Knoed Absalonis, Magnus Erlin- sen Oestenii et alii aliorum clericorum belli crudelitates domuerunt (3). Postea magis magisque* tristiora succedunt tem- pora. Genres enim , licet Christi cultores , doctri- nae religionis gavisae sunt tenuissimd tantummo- do umbrd (4). Feudali systemate instituto , sae- pius intestina saevierunt bella; ubique sensim (i) Cf. Hincraari, Off. (Paris 1645.) T. II. p. i a8. Idem Carolum Calvura nee non Carol urn III. et Ludo. vicura hortatus est ad militum rapinas coercendas. ibid. II. p. 142. (a) Jussu Duns tan i rex juravit; ecclcsiac et populo pa- conciliare omnesque ab injuriis tueri. Quae illo tempore e etiam Francorum reges solebant. Cf. et T* Roche, 11- 260. (a) Cf. omnino T. Rothe, IJ. p. 49 <5 , 495. ill p. 516, 459, a6o, t6i , 275. De Narmannit vd. 8cker, j. VI; p. 76. (4) Cf. T. Rothe, II. 551, * 2 . DOED. K 146 COMMENTATIO conspicua facta est, bellanres tantum clerl- ros se superiorcs aestiniarunt , et idcirco interdum litigantes Ininc aliumve Episcopum, non raro Ro- manum , crearunt s:bi judicenu Quo facto, treu* ga Dei, de qua jam S'ipia vidimus, exstitit. -^ Medio aevo, quo nobiles , fere ronnisi venatus et belli scientes , e castcllis continua gesserunt la- trocinia, et principes a Baronibus Vasallisque , qui dicuntur, cives non pottierunt tueri; fiierunt saepius cquites , qui innocentes infirmosque de- fendcndi gloriam sictati sint. Hie illic adhuc sese obtulerunt principes , qui , quoad pote- rant, milirum vim compescere studerunt (i). L u dovicus Sanctus (a. 1245.) jussic non priiis , quam quadragesimo die post simultatem sus- ceptam , anna sibi invicem infcrre licere , ct Phi- 1 i p p u s Pule h e r (a. 1296.) omnibus bellorum privatorum saevitiis finem jussti impostiit, dum ipse cini aliis civitaribtis bellum gereret (2). Clerici varia ratione, confessione inprimis et con- ciliis , comprimere conantur belli atrocitates. In sacris expeditionibus oriuntur cquires, qui non tantum vulneratis militibus nullam vim et iriju- riam afferant , verum etiam praebeanc opem. Ita- que his s.ieculis , quod ad belli geriindi niodum at- (i) Talis fuit e. g. Henricus II., Angliaa rex. Cf. Bec- ker, VII. p. as?. (a; CL oamino Robertson, 1, I. IL p. 134 136. THEOLOGICA. 147 attinet, mitiores cernuntur mores. Praeterea princU pes scnsim copias sibi parare perpetuas coeperunr, quae e civibusconscriptae esscnt, ct civcs ,jam cul- ti, obedire hand recusarunt. lllis copiis nobiles compressi hostesque fugati sunt. Deinccps et alia et pulvis pyrius inventa sunt Quo facto comigit, ut tota belli ratio mutaretur (i). Tenebris autem , quibus ofFusa erat Europa* dispersis , gentes animos suos magis ad religionis Christianae indolem coinposuerunt ct principes sac- pins pacta inierunt tuleruntque leges , quibus be-1- li mala diminuerentur. Plurimi Christian! populi inter se convencrunt de quibusdam armis crudelio- ribus non adhibendis (2). Ita Franci et Brit- lanni sese conjunxerunt , si bellum unquam inter eorum civitateserumperet, ad captivos pro dignita- tis gradu mutuo reddendos (3) ; Borussi et civi- tatcs Americanae pactum pepigerunt: nunquam prae- (i) CfF. omnino Robertson, I. p. ns-iiS. Iselin, V11I. p. 233. Herder, Ideen IV. p. 256, 301. T. Rot he, III. p. 50, i6- 184. IV. p. 351, 3<5o, 440, 455- Meilio aero inprimis reltgio Christiana vim e\scruit suam in cxternain gen- tium conditionem. Cf. omnino Cl. Royaards in Comm. Iht Christendom in de Mtddd - eeuvrtn ,p. 170. seqq. Vid. Ar chief voor Kcrk.Gtich. collect, a viris Cll. K is t ec Royaards, T. II. (c) Cf. Tzschirner, ., <6) Cf. Schmclt/ ing, J. 1. II. p. 130, 132, 134. (7) Ibid. II. p, 134. seqq. (ft) Ibid, U. p. 157. seqq. THEOLOGICA. 149 matos hostes gerunt , iisque , simulac inermes sint aut sese tradant , nullam inferunt vim , contra sane misericordiam impertiuntur , ipsique ob crudelitates puniuntur (i). Hostes in captivitatem quidem, minime vero in servitutem abducuntur ,quisque pro dignitatis gradu , quern apod suos a.deptus fuit , ae stimatur (2); vulnerati , et sui , et hostes , neque in- terficiuntur aut despoliantur , multo magis curan- tur (3) Incolis regionis hostilis iisque innocenti- bus cujuscunque aetatis sexusque parcitur, etmili* tes jubentur sese abstinere ab iis vexandis (4) eo* rumque bonis praedandis , et solummodo in cos peragere,quae temporibus necessaria sint (5). Foe- dera , et quae in bello inter diversos hostes pan- guntur , sancte servantur, et qui neutri utriusque partis faveant, summam colunt justitiam (6). -r- En belli ' gerundi rationem , quam gentes , quae Christo fidem habeant^ sequi solent. Profecto quisque, qui nunc Ethnicorum mores in men- teui (1) Ibid. II. p. 143,' (2) Ibid. II. p. 144. SCqq. 155* seqq. (3) Ibid. II. p. 203. Quae postliminii jure capu sunt , hodi* bustibus relinquuntur ; non ita antique aevo faciuin est. Cf. G r o t i u s , Lib. III. c. 9. (4) Cf. Schmeltzing, 1. 1. II. p. 153. seqq. 172. scqq. 1-6. sqq. Cs) Vd. Schmeltzi n g, 1. 1. II. p. 128 , 1/3, iSc. (6) Ibid, H. p. 2IU. seqq, p. a35* oqq. p. 254. qq. ISO COMMENTAT10 tern revocet, luculentissimam rerum intelliget com- tnutationem (i) f. . Quo puriorcm rcligionis cognitionem amplcxi sunt populi) co humanior est eorum belli gerundi ratio 9 Quod jam sponte sua intelligitur, rem sic sese non habere non posse, usu dilucide probatur. Compares modo res , a plurimis gentibus nonnul- lis saeculis ante sacra reformata gestas, cum iis, quas genres gesserunt , meliori imbutae nostrae reli- gionis cognitione. Attendas 1 1 o n e m saevien- tem in Danes ; equitcs Teutonicos in Borussos , mi* litcs crucc signatos in regiones , quas peragrarunt in Const antinopolim , in Turcas; Plispanos in Ame- ricae , vix detectae , incolas ; quam diversi sint a Eatavls , Gcrmanis 9 Suecis , qui sacra accepe- rant purgata. Incicarunt iilos vehementissimae cupi- ditates et impura tot tantisque vitiis contami- nata religionis Christianae cognitio , quam ar- rais propagare magnaque vi gentibus obtrudere pro (3) Cflf. dc belli jure hodierno praeter Schmcltzingiuti Grotius, Jf 7. B. ) Ita s? ; evierunc v. c. (a. 1627) in regione Holstein aliisque locis (Cf. 1. 1. p. 263, 264) , ita in urbe Straalzond et redone Brandenburg, (1. 1. p. a'6),etO* i6:?9)inp// et PU tuner tttitt, I. I. p. {73, 575.) T H E O L G I C A. 153 Deo pro trajectu gratias persolvit,et ab Eo preca tus est prosperum rerum eventum. Omncs inilitum duces ac milites ipsi , hac re commoti , regis exemplum imitati sunt , quos re.x lacrymas fun- dentes videns, ita alloquitur: Nc lacrymemini, vos amici; tantum oretis, Deus precanres adju- vat, victoria preces manct, precantibus res prospere eveniunt. " Milites ipsi incolas , in quos tarn crudelissime actum erat, quoad possent, re- creabant; quidquid petebant ab iis, pro eo sol- vebant pecuniam ac nemo vcxabat incolas, quo contigit, ut amici potius , quam hostes , aestima- ti sint (i). Rex autem ob morum pietatem ac humanitatem ciiique dilectisbimus fuit ; bona , for- tunas, vitam suam aliorum saluti iinpendit, non ad gloriam sibi parandam, cujus immoderatam cu- piditatem religione Christiana jam moderaverat, ve- rum , ut suo satisfaceret officio (2). Tristissimo illo die, quo Gustavus (prope vicum Lutsenz. 1632. m. Nov.d. i6)cccidit, Wai- len- (i) Cf. Becker, 1. 1. p. 287, 290. et Cuthrie, vnd Heync, Allgemeint JFtltgeschiehte , Th. XVI. Abch. IV. p. 966, 970, 1105. (c) Cf. Becker, 1. 1. p. o 8s , 291 , 322 . C3^ Be ejus ac copiarum agendi ratione , victoria prope Lip- tlam reportata , urbibusque Ingolstnd et Muncken captis , cff. B e c- ker, 1. 1. p. 320, 321. en Guithrie, 1. 1. p. 1014. scqq. Uisciplinam, breve tempus neglectara, rex subito ac prudenter rcstituit. Cff. Becker, 1. 1. p. 326 , 327 , et G u 1 1 iir i c , 1. 1. p. in? my. COMMENTATIO lenstein iste copias suas promissis ac minis ac- cendere ac stimulare conatus est ; in altera vero campi parreG u s ta v u s , qui omnem in Deo posuit fidu- ciam (i), precibus ad Dcum effusis , ariimorinn vires corroboravit, quo consilio et ipse et copiae quaedam ceiinerunc carmina (2). Quamvis ab his in proelio fortius dimicatum esset, rex ipse occu- buit, in cujus tcntorio Grotii nostri liber de Jure belli ct pacts evolutus repertus est (3). Paucissimi sane ei virtute adaequarunt ; sed ta- men fucrunt, nee non in nostra patria. Ruterus talis fuit, qui tanquam hcros revera Christianus, omnium ore ac onmi tempore celebrandus est. Recentissimis quoque temporibus , cognitionis purioris apparuit salutaris vis. Conferas tanttim- modo Francos, duce Napoleonte, atque co- pias principum Kussiae^ dustriae , Borussiae, An* gliae (4), duce Wellingthono aliisque. Pau- ca brevitatis causa monebo. Belio incepto, edidit Fran- CO R ?^ consuetum fuit dictum: omnes mei capitis crines lunc numerati, quorum nullus, invito Deo, decedit. Vid. Gutthrie, 1. 1. p. 961. (2) Carmina, quae rex et milites cantarunt, his incipiunt verbis: Eint feste Burg itt unser Gott , reliq. et: Er wall tins Gott fnadig seyn , reliq. Vid. 1. 1. p. 1128. (3^ Hie libi-r semper in regis manu fuit et ejus jussu conver- sus in Srttcornm linguam. Cf. omnino Bruckeri ttist. Crit. Phil.* V. p. 736. (4) Cl. cl. van Voor$|, in Of at. Jtvd., p. 17. et ann. d h. pa. T H E O L O G I C A. 155 Francorum conventus nationalis jussa , qtiibus omnes aliarum Europaearum gentium cives, qui Franciam habitarent, necandi crant (i), et Na- poleon, pace Amilmi dirtipta , omnes peregri- nos abduxit in servitutem; We llingt bonus ve- ro v. c. ex Hispania copias in Francorum regio- nes ducens , milites suos severe monuit, tit in- colas innocentcs debilesque non ve.xarent; se.l eorum opibus ct agricolarum segetibus parcerent. Me- mentote, inquit, ista facinora , quae Ilispani et Lint t ant a Francis expert! sunt. Ne ad vin- dictam hacc commoveant; scd vobis sint exempla, ut incolae tales ncfaridos exsccrentur. Estote vos digni nomine hominis " (2). Et attendas Bclgas et Batavos , quales fuerint tri- bus ante annis. Bclgae injusta snscipiunt arma et illicita; vitrum , acfts, vitriulum aliacjue iis fuerunt arma. Eorum dux Daine, Batavis Belgium in- gressis , accendit (3) copias ad injuriam , quam men- (i) A. 1794. m. Maji d. (5. et ra. Aug. d. n. Off. Mar- tens, Recueil icliq. , VI. p. 733. seq. 750. (quibus jussis autcm ab incolis non obeditum cst,) et SchmeJtzing, 1. I. 111. p. 141 (c) Hoc edictum ma^na ex pane cxstat in rostro diario, Rcctntent otk tier Recent. , D. XXVI. N w . 4. p. it's. <3) ^ c jusso qqodam, quod scriptum cst in urbe Hasselt 1831. m. Au?. d. 3. maiutina hora 5. Cf. praeter alia di^rna: Bredasche couront , edita eodcm anno m. Aug. d. i:. lie/ga- rm medici ac quaedam mulieres, quae Sorores charitatit di- 156 G O M M E N T A T I mentiri ausus est , ulciscendam ; calumniatur hos- tes, iisque tnaledicic. Batavi vero hoc tempo- re (i) omnem in Deo collocarunt fiduciam , et belli dux, princeps Arausiacus nosterque haeredi- tarius , exerciturn in Belgiam inducens , incolas hujus regionis palam de belli consilio certiores reddidit : Non viudictd , inquit, aut imperil cupiditate incendimur. Pater meus tantum jus- tarn et aequam cupit pacem. Quisqtie-ab inju n riis militum tutus esto ac mcolumis. Sin minus, vos ab istis defendam " (2). Ducis exemplum milites secuti sunt in expeditione hacce lexMtAspy. Haec testatus est Francorum praefectus , Ge'rard, qui Batavos ob bellum , hunianissime gestum , lau- davit. (33 Ex allatis exemplis , ut alia mittam , facile col- ligitur, gentes, quae religionis nostrae cognitione gaudent emendata" , universe humanius gessisse bel- lum , quam reliquas. Si ea, quae hac dissertationis parte hide a $r4f dicuntur, proptef opem vulneratis nostris allatam, laudandi sunt. Cf. diarium jam citatum. ( ) Decretum, in quo Rex noster dilectus (a. 1831. m. Aug. d. i.) causas expeditionis exponit iisque add it suuin consi- lium, a Deo, more proavorum, die certo praecihus totius po- puli cventum prosperum petendi , occurrit in diariis, v. c. in Nederl. Staatscourant a. 1831. m. Aug. d. 3. (c) Haec monita publice ubivis per Btlgiatn divulgavir. Ipsi inveniri possum in Brtd. Courant 1851. m. Aug. d. 3. (3) Cfi Bred Cour. J. 1. ad m. Aug. d. sd. T H E O L O G I C A. 157 5. 4. hue usque cxposita sum, inter *e con- ferimus , magna belli juris conversio nobis est conspicua , quam non tantum apud liunc ilium- ve , verum etiam apud principes , duces ac gen- tes universe adesse observamus. Videmus prae- terea hanc conversionem religioni nostrae proba- tam laudatamque ; earn , rcligione Christiana non- dumcognitd, non affuisse, sed solummodo , post- quam populi luijus iinbuti sunt cognitione , obtinuis- se atque plane eundem tenuisse cursum, quern tenuit recta illius cognitio. Hanc commutationem nee philosophiae , ctijus praecepta paucissimi audi- verunt , nee cultui , per se spectato , quern apud crudeliores gentes saepe exiraium ftiisse intelligi- mus, nee TroXiTslq.* cujus perfectio e civitaturn conditione , maxime post communem religionis Christianae professionem ejusque auxilio emendatil, exorta est, tribuere possumus. Concludere igitur cogimur, illam originem duxisse primariam a reli- gione nostra , quae sensim patilatimque universe Enropae orbem mutaverit, cujus igitur vi ac ope efficacissima , magna ejus incolarum pars hodie humanius bella gerat. Quod autem ejus vis non- dum ubivis aut dilucidius appareac , vel ejus igno- rantiae vel cognitioni corruptae et nondum ab om- nibus animo toto acceptae, minus doctrinae ipsi tribuendum est. SEC. 158 COMMENTATIO S E C T I O T E R T I A. DE BELLO FINIENDO. S- 9- DC tempore belli pniendi. Postquam de sententiis , quae de belli gerundi causis ac ratione inter gentes Christianas exstite- runt, nonnulla monui , non a consilio hujus dis- sertationis alienum duco , pauca observare de bello finiendo. Namque hac in re magna rerum bellica- rum conversio conspicua est. Duo, ni fallor, hie in cansum veniunt: et tern- pus, quo bella finiantur , et ratio, qua finis iis impbnatur. Quodsi de hisce actum sit, non erit dub'iuin , quin gentes Christianae magis stu- deant paci conficiendae , quam aeterno bello ge rundo. Quando ad tempus attendamus belli finiendi, antiquae Europae sors tristisshna fait. Tempus , quo bellis finein im p one rent , fere nesciertmt gentes, bellis consuetae iniernecinis. Sae- T H E O L O G I C A. 159 Saepius arma capta sum wrinque eo consilio , ut bcllum alcerutram gentem funditus deleret; sae- pius bclla susccpta cum odio internecino , quo alter populus exstingueretur; sacpius ad exci- dium usque pugnatum est et a copiis , coeco ira- petu aut ird ductis , et a ducibus , ratione ct con- silio id agentibus (i). Non tantum gentes fe- rae, quae rationis usu et humanitatis scnsu fe- re carcnt , ad internecionem arma gesserunt ; sed eliam populi , qtii a belluina feritate ad so- cietatem qualemcumque adscenderunt , exempla sunt nobis, quam saepe bella , quibus gentes nonnisi praedam , mancipia , prata , captivos sibi conquisU vertint , incolis fucrint exitio. Hac ratione barbari , qui , Asid relicta , praedae agendae causa aut no- vae sedis quaerendae in Europam descenderunt , rcgiones depopulati sunt (2) , et ipsi nonnunquam in perniciem dctrusi. Ita Galll , Cimbri et Ten- tones^ ita Hunnl aliique populi fere bellis pe- rierunt omnes. Plurima quoque bella cultiorum gen- tium , quamvis fixam habuerint sedem , ftierunt in- tern ecin^: provoco ad dssyrios, Babylonios , Per- sas , maxime autem ad Graecos Romanosque , quibus superbia, avaritia, dominandi libido fuerunt be'tlo- rum semina. Ita Ci) Cf. Hey nil", O^utc. Acad. VI. Jt trelUi intentfclnli cautit et tvtntis * p. 462* seqq. . Tzschirner, . /. K. % p. 17* t 7I- i6o COMMENTATIO Ita Graeci Trojam ob captam H e 1 e n a m ad- venerunt, nee nisi Priami regno delete inco- lisque occisis dispersisve , redierunt. Coloni Graecorum saepe cum veteribus incolis dimica* runt, ut nullus horum fuerit superstes, v. c. lonum coloniae per Asiae minoris oram con- ditae (jQ. Tristissimam omnium bellorum finem habuit Bdlum Phocensc, sacrum quoque dictum. Philippe, Maccdoniae Rege , intra Graeciae fines recepto , debellatura est cum internecione ac Pho- ceae et Graeciae servitute. Perlustres res gestas Komanorum , quorum prudentia et solertia (2) .laudari solent in tempore pacis faciendae. Pie- rumque ab bac gente consulto et considerato bel- lum susceptum est , et in toto bello illud , quod sectarentur , continue ob oculos habuerunt : scili- cet pacem. Qualem vero ? Brittannus ,Calgalus, T a c i t o (3) teste , de Romanis testatus est : auferre, trucidare , rapere, falsis nominibus imperium , atque 9 ubi solitudinem faciunt , pa- ,, cem appellant " (4^. Et revera simulac Ro- ma- CO Cf. Barthelemy, 1. 1. I. p. 58. 131. 00 Cf. Hey ne, (in Oputc. Aead.lV.} de Romanorum pr- dtntia in finiendh bellis* (3) In vita Agricolae , c. 30. Cf. Caesar, de B. G. I. C. 8. (4) idcirco Romani saejnus obediencli necessitatem , genti- bus impositam , appellabant blandiori voce Soeietotem^ devic- ics i9ii*t> ct copias, quas hi mitiere jussi sunt, auxilia. Ita Crac- T H E O L G I C A. 161 mam magnam terrarum partcm ditione tenuissent , aut nunquam cum hostibus pacem pepigerunt , aut demum , quum talem inire possent , in qua callide nova dissidiorum scmina spargerentur , vel quum futuri imperil divitiarumque ex illis regionibus sibi contrahendarum spes facta essec. Ita tandem pacem fecerunt cum Philippe Macedonum re- ge,cum Antioch o et Mithridate; ita tandem cum Carthaginiensibus , Gracciae civitatibus , Ac- tolis (i), aliis. Eandem ob causam saepius et bella gesserunt ad internecionem. Haec testatur imprimis tertium bellum Punicum , quo Patres conscripti, nonnisi Carthagine , imperil aemuld,ex- scissd, conquieverunt. Tempus igitur bella finiendi nescierunt, nisi magna commoda, bona aut impo ritim iis arriderent; rarius profecto nobiliora sec- tati sunt (2). A tanto bellandi ardore , quo populi in mutuam ruant perniciem , abhorret maxime religionis Chris- tianae doctrina, quae luculenter docet, hominem non Cracciac libirtatem restitutam annuntiarnnt, et, Perse o capto , Macedonian in formam provinciae redigerunc nomine libirtatis. Quae subdolr, ars ! Vd. omnino Heyne, Opvtc., 1. 1. p. 536. CO vid Stuart, Aow. Gttch., V. p. 322. - VI. p. 93, 94. p. 104, 107, 268, 295. IX. p. 74 2^9- ~ IV. p. uS. V. p. 481. VI. p. 95- 180. CO Cff. Livius, XXII. 58. Tzschirner, . i. K. , p, 174* 175. DOBU. L i6a COMMENT AT 10 non bello, sed paci a Patre coelesti comparatuin esse. Internecinum odium ac perpetuum bellum vetat, quid dico? vim, furtum, caedem* iroo iram ; contra autem amorem mutuum , pacem , con* cordiam commendat , et Jesus Christus , ipse pa- cis homines inter et Deum auctor, paxapiovG dixit TCVS iipyvoKoiovs* Supra jam vidimus , bellura tanttim idcirco et civibus et principi agendum esse, ut pacem recuperent , et ab hostibus injustissese sua- que defendant. Itaque homo, religionis Christianae principiis ductus, pacem et civitatis salutem pa- randam conservandamque sibi armis susceptis pro- ponit : simulac vero armis effecerit , ut hostis ipsius jura agnoscat, justaeque ipsius voluntati obediat , ut ipse pacem aequam ac tutam facere possit; turn non invitus , sed lubens a bello desistit Christia* nus. Has sententias Christianae gentes sensim fove- runt. Pacem bello praeferre coeperunt, interne- cina exercere odia, et potius se invicem quasi discerpere, quam auxilio adjuvare et amiciti^ am- plecti, haud amplius cupiunt. Nihil pace sane- tius ac salutarius aestimant, earn multis nego- tiis potiorem omni celebrant sermone, ejus de* siderio flagrant fere omnes. Jam quisque, qui si- bi cladem ac luctum , quae e bellis nascuntur; qui homines bella gerentes , immane in mutua praecor- dia saevientes; qui, illas densas acies, rabidum militum ac vulneratorum clamorem , qui florentis- si- T H E O L O G I C A. 163 simas copias brevi tempore in parvam cohortem camque afflictam conversas; qui cadaverum stra- gem, agros vastatos ac depopulates; qui jacturam et luctum uxorum , parentum , puellarum , deniquc omnes praeliorum miserias ob oculos ponit , ille mag- nopere subitam belli finem toto ex animo optat. Quo desiderio , quamvis , eheu , saepe apud hunc illumve principem , raro sane apud cives incertd commodorum spe debilitatum ; maxima tamen Chris- tianorum pars et principum et jurisperitorum et philosophorum tenetur. Gloriam vere regiam esse judicant in civibus beandis ac in dissidiis com- ponendis. Singuli etiam cives, nisi omnes, sal- tern plurimi , bello finem ponere cupiunt , ut quam primum pacem aequam ac tutam inire liceat (i). Saepius autem , quod jam monere coepi , spes commodorum principibus , quamvis Christianis , suasit , ut longius bellum protraheretur , quam res ipsa urgeret. Quapropter v. c. utramque pacem Monastericnsem et Westphalicam longius frustra ex- spectarunt gentes (2) ; Franci enim sibi plura com- pa- (i) Vdd. Augustinus, Epist. 189. Erasmus, Pad* quere/a ctParap/ir. ad Luc. c. 111. Grotius, cle _/. D. ct P. III. c. 15. . i. J. A. Turretini, Ora:incs Acad. Or at. XI. Potnm fro pace , p. 327. Montesquieu, 1. 1. Liv. I. ch. 5. Lriefe *. d. K. p. 74. seqq. Is el in, K 1. VIII. p. 324. Carve, 1. 1. p. 154. Draseke, 1. 1. p. 58. Ewald, 1. 1. p. 67. seqq. Sch melt zing, 1. 1. p. 340. (a) Cflf. Putter, Geitt des Westphalitchen Fritdens , p. aj et W oltman, Gtishiclite des fVcftfh. Fried., p. L a 164 C O M M E N T A T I O parare commoda studebant , et O x e n s t i e r n a , licet Gustavus bellum ad libertatem vindicandam ges- sisset , damnum , Sueciae regno allatum, justo plus compensare volebat. Ob eandera rem (a. 1673.) dn- gliat rex cum prdinibus Hollandiae inire pacem re- cusavit, quamvis ab his hac de re monitus, ut sanguini parceretur humano (i). Quid morata est pax Ultrajcctina ? Num legati Bataviae et rnaxime Austriae idcirco Angtts obstiterunt , quod sibi ma- jora colligere commoda sperarunt (2)? Enimvero populi, qui puriorem amplexi sunt religionem , raro, ne dicam nunquam, tamdiu bella gessertmt, donee hie aliusve populus in servitutem deductus ant deletus sit. Ista vel maxime gesta sunt a gentibus , quae in errores delapsae erant majores. Ista Equites Teutonics egertint in Borussios, His- pani in Americanos. Haec dicta sufficiant. Cuivis secum reputanti, quae hac paragrapho diximus , satis patebit , gen- tes , nee non principes , de belli finiendi tempore melioribus esse imbutos sententiis (3). (1) Cf. Brandt, 1. I. p. 851 (2) Cf. Becker, XIV. p. 150, 153. 158, 159- (3) Cf. Robertson, II. p. i, 176, 178. S* T H E O L O G I C A. 165 10. DC rationc , qua bella finienda sunt. Hac de re profecto scntentiae meliores exstanc inter Christianos. Hand necesse est , ut plura de Ethnicis memorem. Feri ac barbari (i) populi fere nihil de justa pace facienda sciverunt. Cul- tiores vero , Graeci (2) et Romani, omnino in- terdum bellis finem imposuerunt ; sed ratio , qua victores erga incolas regionesque devictas sese praestiterunt , ab omni caritate plerumque abhor- ruit. Perpetuam legem esse dixit Xenophon, ut in regionibus captis eorum , qui eas ceperint , sint corpora et omnes facukates. Jure igi- tur Mycenii ab Argis , OlyntKii a P h i 1 i p p o fuissent venditi (3). Sic etiam Romanorum vo- lun- O) Ica Brennus, Romd capia , dixit: omnia sunt vali- diorum." Ita Vandali a. 411. Hispaniam devictara in sor- tes conjecerunt. Cf. Robertson, 1. 1. ]I. p. 232. Ca) Paucos tantum excipias , v. c. Timoleontem, de quo Td. Nepos, viV. Timol. c. 3, 4^ et Plutarchus, vit. Timol. c. 36. (3) Cf. ejus Cyrof. VII. Crudelius aliae antiqui aevi gentes egerunt : Minos humane tributum imposuit Athmien- tibus, et interdum pactum inkum cst, ut victns victori quo- tannis magnum nobilissimarum puellarum numcrum , tanquam tributura daret. Cff. Grotius, 1. 1. c. IX. . 6. T. Ro- the, 1. 1. I. p. 127. Becker, I. 1. I. p. iGU. 166 COMMENTATIO luntas definivit pacis conditiones (i); bona e de- victis regionibus contracta sunt, incolae earum vexati et in servitutem redact!. Conspicias modo triumphum, quern egit Pompejus; currus auro argentoque ontisti , et servi , ex undeviginti popu- lis eorumque principibus collecti , eum sequeban- tur (2). Sic bellum finitur, et regiones ipsae sibi dominos accipiunt proconsules et quaestores, at- que gaudent, nisi crudeliora eos maneant. Nam bello cum Perseo finite , senatus excercitui ,. cujus cupiditatem praeda Macedonica nondum expleverat, praedam Epiri urbium , quae ad Persea defecerant , tradidit , et uno die septuaginta urbes direptae sunt incautiqtie incolae servitutis vinculis constricti (3). Hunc bellorum finem detestatur religionis Chris- tianae doctrina. Quod tibi vis , ut fiat , facias et alteri," praecipit illat Si quis ad ejus effata suum componat animuni , caritatem ac justitiam veneratur colitque, non victoria* abutitur, neqne ul- (i) Cf. T. Roth e, 1. 1. I. p. 226. (a) Cf. Stuart, 1. 1. X. p. 170. Pretiura opum et divitia- rum, quibus curriis Scipionis, de Carthagine triumphan- tis , onusti erant , fuit florcnorum 134,000,000. Idem Scipio antea vendiderat 25,000 mulieres et 30,000 ma- rcs, quod ilium belli jure fecisse ipsa agnovit II as dru ba- lls uxor. Cf. Stuart, 1. 1. VII. p. 2,60, 261, 265. De Sylla, bello finite, in Romanes saeviente, testatus est Cae- sar in oratione , quae exstat apud S a 1 1 u s t , 2 til. Catil. c. 5 1. (3) Cf. Livius, XLV. 34. T H E L G I C A. 167 ulcisci cupit, nee animum prodit implacabilem. Sibi tantura postulat, quae aut hostilis populus eripuit , aut , quamvis id justum esset , non concedc- re voluit , tantum igitur ea quae suae civitatis civium- que saluti necessaria sunt. Profecto non ea postu- lat, quorum defectus hostibus ipsis interitiini af- ferat aut paret. In gentium devictarum milites civesque, quos victor tenet captivos, se praestat mitem ac misericordem ; eos tractat , prouti ipse in captivitate ab iis vellet tractari; profecto eos non in servitutem abducit. Verum , bello finito , non tantum in devictos sese officiis multis sentit ob- strictum ; sed etiam in milites illos , qui eum ab hostibus defenderunt ac reportarunt victor iam. Et milites , sive incolumes sive vtilnerati aut detruncatt , et militum, maxime eorum, qui in proeliis obie- runt, familiae superstites, viduae ac infantes, sunt omnes Christiano curae cordique. Dignos praemiis ornat et veneratur, egenos alit et susten* tat. Verum enimvero Deo persolvit gratias, quas debet, Ejusque beneficia suis enarrat posteris (i). Christiani hodie non tantum human! us de pace facienda sentiunt, sed etiam humanius earn ineunt. Sic victores et victi ad certum locum conveniunt (a). Turn agitur de iis, quae sibi invicem concedenda et (0 Cff. Carve, Abh. p. 154. ct Reinharcl, Mor. III. S 276. p. 53. S 88. p. 96. . 189. p. 99. . 302. (a) Schmeltzing, 1. 1. III. p. 341346. i6S C M M E N T A T I O. et reddenda sunt. lleligio, libertas, vita, leges, iinperiuni devictis relinqui solent et captivi utrin- que redduntur incolumes (i); de inimicitiis ac dissidiis , quae antea fuerunt , ne diutius quidem cogitari volunt (2} ; pax et amicitia restituuntur (3), atque damna , quae innocentes incolae passi sunt , quoad ejus fieri possit, resarciuntur (4); quisque u- (i) Cf. Grotius, 1. 1. lib. III. c. 4. $. la. Schmel- tz ing, 1. 1. III. p. 353. lilt. c. Schmalz, Euroj>, VSlker- Recht , p. 263. Constant! n us Magnus adhuc captivos fegulos cum feris eertare jussir. Cf. J. Rothe, II. p. 407. Gothi autem devictis avitam reliquerunt religionem, Pepinu5 Longobardis regiminis formam , Carolus Magnus leges et instituta. Cf. Grot ius, 1. 1. lib. IK. c. 15. . 24, 6, 9, 13. c. 16. . 4. (a) Idcirco foedera, jam antea pacta, confirmari solent. Vd. Schmeltzing,!. 1. p. 767. Idcirco antnes t U , quae clicitur, fere in omnibus pads pactis annuntiatur. Cff. pacta, quae reges Brittaniae, Franciae et Hispanla e , a. 1673, Parisiit (D e Martens, Rec. I. p. 33.); quae eodem anno. Reges Hun- griae et Bohemias in Castello Hnbertsburg (1. 1. I. p. 6l. art. 4.), ec deinceps in oppido Tesschen a. 1779. pepigerunt (1. 1. II. p. 3. 'art. 2.) Pace Westphalia* diflicillime pacta, Imperator Germauiae oblivionem omnibus concessam vix agnos- cere voluit, quam Euangelici continuo postularunt, Catholi- ti verorejecerunt. Tandem autem earn concesserunt. Cf. W o It- man, 1. I. I. p. 164. sqq. (3) CiF. Kluber, 1. 1. II. . 326. et Schmalz., I. I. p. (4) Jam Qitrogothi haec feccrunc. Cff. Sartorius, 1. 1 P. 71. T H E O L O G I C A. 169 utriusque salutem ac commoda augcre (i) , atque socios , sive Christianos , sive nondum Christi no* men profitentes, moribus imbuere humanioribus co- natur (2). Talia docet hodie populos Europaeos jus gentium (3). Nullum pactum , bello finite, apparuit exop- tatius, quam illud, quod tres Europae prin- cipes Russiat, Borussiae et du*tria& 9 bello ges- to, in quo illi eorumque socii dimicarunt pro Europae libertate, inierunt Parisiis (a. 1815. m. Sept. d. fl6.) Singuli videlicet sese sancte obstrinxerunt ad Christi doctrinam tanquam vitae normam strenue sequendam. Sese invicem tan- quam fratres amare voluerunt, in pace vivere perpetud, et) non longius inimicitiis odioque, ve- rum justitid et caritate dud, cum in rebus do- mesticis , turn in faciendis foederibus (4). Pltiri- mi principes huic pacto deinceps accosserunt (5). Quae (i 1 ) Hoc consilio articulus primus pacti Wcstphalici con- scriptus est. Cf. Woltman, 1. 1. Unhang p. i 6174. (a) Sic Satayi cura Maroccis a. 1777. pacem inierunt (De Martens, Rec. I. p. 624.), Rat si cum Turcit a. 1792. (I.I. V. p. 68. art. I.) atque Angli Batavique cumdlgerensium civitate a. 1816. (Kluber, Aett des Wintr - Congresf I. p. 8.) (3) CfF. Kluber, S c h m a 1 z. , et S c h m e 1 1 z i n g in 1. I. (4) Pactura ipsum inveniri potest in Orat. laud, clarissimi v.Voorst, nota 1 b. vd. etiam Schmeltzing,!. 1. 111. p. 3-3. notd 4. p. 374 n( > ta 7 (5) Principum nomina, qui huic pacto accesserunt, enume- rat cl. van Voorst , I. 1. nou 13, i?o C O M M E N T A T I O. Quae cum ita sint , lubenter agnoscimus , de belli finiendi et tempore et ratione sententias hu- maniores amplexos esse Christianos, qualem con- versionem religionis Chrfstianae efficacitati tribui- mus . Pravas enim animi cupiditates , quibus Ethni- ci, imo cultissimi, bella gesserunt internecina, a religione nostrft maxime compressas, jam su- pra intelleximus. Hisce domitis, gentes belli fi- nem non difFerunt , verum festinant , ac magis consulunt aequitati , humanitati , caritati (i). Ra- tio bellandi ipsa crudelior, qud hand raro bello- ruin exitus fuit tristissimus , religionis Christia- nae ope prodiit humanior, et ita bellorum finis mitior evasit. Forte mutatae civitatum condi- tioni, atque artis militaris perfectioni tribuis il- lam ; attendas quaeso , hanc artis perfectionem ex ilia mutata conditione sensim ortam , hanc vero e meliori vitae culm , ad quern religionis nostrae confessio gentes educavit Europaeas. Itaque me- liores de utraque re sententias sensim paulatim- que ac universe a nostra religione effectas esse , non est , quod pluribus moneam (a). (i) Cf. Heyne, 1. 1. p. 474. (a) Humaniorcm belli finiendi rationem Montesquivius huic gentium emendatrici jam tribuit. Vd. ille 1. 1. Livr. III. ch. 86. et XXIV. ch. 3- T H E O L G I C A. 171 5. ii. Pax aetcrna. Pacem amant perpetuam fere omnes homines cul- tiores , ut primum , susceptis armis , fngam illius , artium atque scientiaruin rerumque omnium bona- rum almae matris ac altricis experti sum ; licet ani- mi motus quoddam temporis spatium impediant , quominus homo existimet pacem, licet efliciat, ut paci succedat bellum ; verum enimvero simulac bello omnis jacet salus ac sordet, quisque usu edoctus tristissimo , earn requirit (i). Pacis stu- dium , humanae naturae inditum , omnibus populis , societatis vinculo conjunctis,haudabfuit , et ipsi in focderibus pangendis pacem summis extulerunt laudi- bus. Imo populi , belli amantissimi, Romani scilicet, in foederibus verba ,,ut pax piaperpetua sit"adhi- bere solid fuerunt (2). Impie autem saepissime ab iis pactarnfuissejure possumus dicere(3), quippe quae subdola fuit devictisque gentibus interitum struens, Hominum bona indoles sic recta* via declina- re 0) Cf S c h m a 1 z , I.I. p. 260. (a) Cf. Brissonius, de formulit Pofuli R ma*t\ lib. IV. Ctp. 49* (3) vd - 17* COMMENTATIO re ac depravari coepit , ut potitisodioacbellis^quam mutuo aciori acpaci incumbant, ut pacem , quam piam aeternamque pronuntiant , belli consilio faciant. Ab his differunt ea, quae nostra religio lau- dat docetque ; summum ejus consilium est, omnibus bellis in aeternum talera finem ponendi, quae om- nibus saluberriina sit homimbus. Mutuo amore vult eosconjungere ,quo commendando et efficiendosuum exsequitur consilium (i). Gentes , illius cognitione imbutae , mores jam exue- runt ferinos , ipsae mites ac pacificae evaserunt. Hie illic inveniuntur docti 9 qui pacem optent perpetuam , qui morum doctrinam , quae pacem ac amorem maxi- mecommendet, optimam pronuntient (2), qui va- rias excogitarint vias ad earn conficiendam (3). Principes ipsi sibi fingere videntur pacem aeternam , et omnia , quae earn efficiant 9 tentare. Testes no- bis sunt plura pactorum , quibus aeternam oblivio- nem , aeternam promittant amicitiam eamque non impiam subdolamve , sed veram ac aequam , cujus indicia reperias in pactis , utrique , et victori et devicto , salutaribus (4). Gives autem universe a (0 Cf. E \vald, 1. I. p. 6976. (a) Hoc judicium eriam fert Kluber. 1. 1. II. p. 506. (3) Vd. supra Part. 1. . 11. (4) Vdd. Schmeltzing, 1. 1. III. p. 372, et Kluber, L p. 234. Conferas pacta pacis , inter Brittanniae , Franciae et Hispania* reges, a. 1763. initae. (D e Martens, Rec. L p. 34. art. I.), pacis eorum anno io Castello Hubcrttburg et T H E L O G I C A. 173 a bello abhorrent ct pacem aeternam , nisi inter fa- milias, saltern inter varias civitates adesse amant. Eodem igitur jure ac antea, concludimus : reli- ligionem Christianam , quae altrix pacis est perpe- tuae, maxime dispersisse semina, e quibus jam germinentur palmae , quarum folia nisi homo ipsc ea decerpat , nunquum marcescent , sub quorum fron- clem turn pax ilia descendet, quaeadhuc in caeli sphae- ris versatur, raro autem supra hunc orbem alas sol- vit suas. Deus faxit, ut pax ilia aeterna magis ac magis gentibus accedat. COMMENT ATIONIS CONCLUSIO. Itaque finem responsioni ad quaestionem impono. Demonstrare conatus sum, a religionis Christianae doc- et a. 1779. in oppido Tesschen confectae (1.1. I. p. 62, art. i. et p. 71. art. i. II. p. 3. art. i.) Conferas quoque pactum, quod inierunt Anstriae imperatoret Turciae princeps , a. 1791. (1.1. V. f p. ao. art. i.) et Rusti ac Turcia a. 1792. 1- V. p. 63. art. i.); prae omnibus autera inspicias foecleris sancti acta. (K 1 u b e r , 1.1. I. p. 232. nota .) Jam antea talem pa- cem proposuitsibi pactum JFcstphalicvm. Cf. Wo I tman , -Ju- hang. p. i , 74. art. I III. Utinam gentes hanc sententiam factis semper confirmassent. A. 1654. tPettmunsteH inter Anglian et Hollandiam pax facta erat, in cujus conditionibus, Artie. I. et 11. , de perpetua amicitia ac concordia actum est. Dcinccps autcm bella crudeliter gesta sunt, et pax iterum Brt- dao a. ;66r- et ITcstmunsiert a. 1674. snnciretur necesse fuit. 174 COMMENTATIO doctrina homini et principi Christiano arma^con- cedi ; quippe quae , nisi aliunde auxilium exspec- tent , cognatorum , amicorum , civium , principum aliorumque bonornm saluti vacillanti certain affe- rant opem , arma tantum , quae homines , amore erga bonos ducti , suscipiant. Demonstrare cona- tus sum , meliores sententias de bello gertmdo , maxime effectrice illd , quae mutuum docet amorem , exstitisse et de bellorum caufis et de belli gerundi ratione nee non de bellis finiendis ; religionem illam , non uno ictu aut impetu , hominum sententias emen- dasse, sed sensim paulatimque hominum aninios reddidisse mites ac mansuetos ; non singulorum , qui Christiani appellantur , sed universe , docto- rum etrudium, principum ac subditorum , ac pro aetatis ratione, pro religionis illius cognitione ac re- veneratione varia. Quibus rebus expositis, mihi ipsi me non satisfecisse toto ex animo confiteor, quapropter meum opusculum etiam atque etiam sub- misse Theologorum Facultati summe venerandae jtidicandum trado. Oualccunque autem sit meum opusculum, tu Ehices Christianae doctrina , quara praeclaraes , quae non ve- tas arma civitatum saluti necessaria ; sed insignis, Reli- gio Christiana ! est tua vis , quae , tarn vehementiores animimotus compescere potueris, et homines huma- niora de bello gerundo docere. Dei , qui humanum genus te, moribus emendandis aptissimil, donavit , bonitas ac sapientia in tali rerum conversione elu- ces- T H E O L O G I C A. 175 cescunt. Efficacitas tua , in hominum dc bello gerundo sententias saluberrima , quoque certissimum est argu- mentum , te a Deo esseprofectam. Utinam nonnisidi- lectio nos ad arma vocet , dilectione ea gerantur , dileo done deponantur. Utinam omnes populi agnoscant factisque demonstrent vera esse G r o t i i (i) verba : E dilectione - nata sunt - pi a bella. (i) Vid. ejus liber II. d. J. 9. *' PC. *. $. 8. 10. CONSPECTUS COMMENTATIONIS. PRAEFATIO .......... PARS P R I M A. DISQUIRITDR, UTRUM E DOCTRINA ETHICES CHRISTIANAS HOMINI ET PRINCIPI CHR1STIANO LICEAT BELLUM GERERE, NEC WE. SECT10 PRIOR, IN QUA DEMONSTRARE CONATUR AUCTOR , HOMINI ET PRINCIPT CHRISTIANO NON OMNE BELLUM ILLICITUM ESSE. S I. Quaestio exponitur ...... $. a. Non discrtum de bello praectptum a Christo 9 mqut ab Apottolis , datum DOED. 178 CONSPECTUS COMMENTATIONIS. exstat. Eorum agendi ratio non plane inter dicer e videtur^ ne bellum gerat Christianus pag. 9 SEGMENTUM PRIMUM. AN UNQUAM HOMINI CHR1STIANO BELLUM GERERE LICET? J. 3. Homo Christianus sui defensor arma* tus 13 . 4. Cognatorum , amicorum , civium* 19 . 5. Civitatis ac principis. . . . . . ^25 . 6. Nee non aliarttm civitatum, . . . 29 SEGMENTUM ALTERUM. AN UNQUAM PRI^CIPI CHRISTIANO BELLUM GERERE LICET? . 7. Nonnulla N. T. loca ducunt 9 ut prin- cipibus jus belli concedatur. . . 32 . 8. Princeps Christianus inter dum officiis suis non satisfacerc potest , nisi bel lum gerat* ........ 36 CONCLUSIO. 40 SEC* CONSPECTUS COMMENTATIONIS. 179 SECTIO POSTERIOR. SENTENTIAM CONTRARIAM QUI SECUT1 SUNT , FALSIS EAM PROBARUNT ARGUMENTIS. J. 9. Nonnulli Christianorum bellum illi- citum esse Codicis jacri auctoritatc demonstrarc conati sunt. ... 42 S 10. Refutantur Christianorum sentcntiae , qui nostram sententiam , sacri Codi- cis auctoritate ac indole relighnis Christinae, oppugnant. , . . . 53 . n. Auctoritas vctcris Ecclesiae in nostra re nulla cst. ....*.. 65 . 12. Sunt 9 qui ponant 9 bellum 9 pace actcr- na confccta^ tolli posse. ... 67 $ *3 Q u * pacem sperant aeternam , finem minime consequi possunt. . . 72 . 14, Provida Dei cur a in bello admit ten* do defenditur. ...... 78 PARS iSo CONSPECTUS COMMENTATIONIS. PARS A L T E R A. QUATENUS DE BELLO GERUNDO HOMINUM SENTENTIAS EMENDAVERIT DOCTRIWA RELIGIONIS CHRISTIANAS ? PRAEMONENDA. .........- 84 SECTIO PRIM A. DE CAUSIS BELLI GERUNDI. . i. Exponitur i quibusnam inprimis causis ductae gentes , antcquam Christi no~ men professae fuerunt^ bella ger- scrunt po Religio gentium Odium et vindicta pa Caedis aviditas 94 Belli amor et gloria. 96 Opum ac dominii cupiditas. ..,.._ 98 . 2, Religionis Christianas doctrina ho- mines mclioribus imbuit sententiis dc belli gerundi causis* . . . 101 s. 3. CONSPECTUS COMMENTATIONIS. 181 5. 3. Emendatae sententiae inter gentes Christianas.. . ... no SECTIO SECUNDA. DE RATIONE BELLI GERUNDI. . 4. Discrimen antiquumjus belli inter et hodiernum. .. 122 J. 5. Atrocissime egerunt ethnici bella. . 124 6. Belli gerundi ratio , a Christianas religionis doctrind laudata. . . 133 S. 7. Populi Christiani crudelem bellandi rationem relinquunt 139 $ 8. Qjio puriorem religionis cognitionem amplexi sum populi, eo humanior tst eorum belli gerundi ratio. . . 150 SECTIO TERTIA. DE BELLO FINIENDO. S 9- DC tempore belli finicndi. . . . 158 J. 10. i8a CONSPECTUS COMMENTATIONIS. . 10. DC ratione, qua bella finienda sunt. 165 . n. Pax aetcrna 171 COMMENTATIONIS CONCLUSIO. ... L.DOEDESD.r. COMMENTATIO niEOLOGICA DB BELLO. L.DOEDESD. F. COMMSNTATIO THEOLOGICA DE DELLQ. FRANCISCI JANI JACOBI ALBERTI JUNIUS, LUGDUNO-BATAVI. LITT. HUM. ET THEOL. IN ACADEM. LUGDUNO- BATAVA CANDIDATI. COMMENTATIO, QUA RESPONDETUR A D QUAESTIONEM THEOLOG1CAM, IN CERTAMINE LITERARIO ANNO MDCCCXXXm PROPOSITAM A PLURJMUM VENERANDO THEOLOGO- RUM ORDINE IN ACADEMIA RHENO-TRAJECTINA: Disquiratur , utrum e doctrlnd Ethiccs Chrntia- nae homitii et Principi Christiana liccat, bel- lum gcrcre , nee ne? Quodsi licit urn exist! m& - ^ tur , inquiratur, qtiatenus dc bcllo gerundo hominum sententias emend aver it doctrina ligionis Christianac ? " QDAE PRAEMIUM REPORTAVIt. D. xxi M. MAUTII A. MDCCCXXX1V. CONSPECTUS, PARS P R I M A. QUA DISQUIRITUR , UTRUM E DOCTRINA ETHICESCHRISTIANAE HOMINI ET PKIN- CIPI CHRISTIANO LICEAT BELLUM GE- RERE AN MINUS Pag. 16 sai *2IJQ1TAT/I3M. K) CAPQT PRIMUM. EX EO , QUOD BELLUM INEVITABILE ESSE DEMONSTRATUR , AUGURANDUM , ETHI- CKS CHRISTIANAE DOCTR1NAM NON POSSE NON BELLUM LICITUM PRONUNCIARE. p. I<537 $. i. Introitus. 16 . 2. Bellitm inevitable esse videtur ex ipsa Physic a mundi conditions. . 19 $. 3. Bellum inevitabile est ob hodiernam ge- neris humani depravatam conditio* nem. . .23 $. 4. Eclhim inevitabile esse sequitur ex po- pulorum indole et ingenio. . . 26 . 5. Eellum evitari non posse hand tern ere statuitur ex frustra adhibitis co- natibus illorum^ qui pacem volue- runt perpetuam 28 S 6. CONCLUSIO, . . . . 35 CA- CONSPECTUS. C A P V T A L T E R U M. QUO PROBATUR EX ETHICES CHRISTIANAB DOCTR1NA PRINCIPI ET HOMINI CHRIS- TIANO BELLUM GERERE L1C1TUM ES- SE pag. 37 i2-i SECTIO PRIOR. EXPONUNTUR ARGUMENTA , QUIBUS EX ETHICES CHRISTIANAS DOCTRINA PRIN- CJP1 ET HOMINI CHRISTIANO BELLUM GERERE LICITUM ESSE PROBATUR. pag. 37 70 J. I. Quomodo disquisitio, utrum c doctrina Ethices Christianae homini ct Prin- dpi Christiana lie it urn sit helium gerere an minus , imtituenda sit. . 37 J. a. Argumentum primum pro belli licentia petitur ex eo , quod gravissimum Civitatis const 'Hum , qualc ex Ethi- ces Christianae doctrina esse debct , obtineri ncqueat , nisi ^ M aliter fieri nequit , populi jura vi vindicare liceat 43 $ 3. Argumentum secundum , quo probatur Principi et cuivis homini Christiano licitum esse bellum gerere, petitur ex CONSPECTUS. ex officiorum indole , quae utriquo erga societatem civilem praestanda incumbunt .4, Allata argument a urgentur eo , quod ex Ethices Christianae doctrina lici- turn sit vim vi repellere. . . 64 SECTIO ALTER A. SENTENTIAE EORUM , QUI BELLUM GERE- RE HOMINI CHRISTIANO HAUO LICITUM ESSE PUTANT , AD ETH1CES CHRISTIANAE DOCTRINAM EXIGUNTUR ET REFUTAN- TUR pag. 70 121 . i. Adversariorum mem et rattodnandi ratio proponuntur 71 . 2. Inquisitio hislorica, quomodo homines ad opinionem de bello , Christiana homini baud licito , pervenerint. . . 75 , 3. Quid de hominibus , qui helium gerere Christiano homini haud licitum cen- sent , judicandnm sit. ... 79 5 4. Duae observationes generaliores de sen- tcntia eornm , qui ex Ethices Chris- tianae doctrina belhmdi veniam non concedi pi/tent. . . . .81 J t 5. De loch minoris momenti , quae ex We* te CONSPECTUS. tcris Foedcris libris ad suam sen ten- tiam confirmandam afcrunt. . pag. 83 S- 6. Loca minor! s momenti , e Novi Focderis libris allata 89 $. 7. Loca majoris momcnti , c Novi Focdcrit libris 98 J. 8. Argument a t Sacro Codice petit a , quae praeter supra allata comprobent , Christiano homini bellum lid turn essc. 1 1 1 $.9. Appendicn loco , quaedam de bdlorum commodis adsperguntttr. . .114 CONCLUSIO GENERALIS 1*9 PARS ALTERS. QUA INQUIRITUR , QUATENUS DE BEL- LO GERUNDO HOMINUM SENTENTIAS EMENDAVERIT REL1GIONIS CHRISTIA- NAE DOCTRINA pag. laa 119 NONNULLA PRAEMONENTUR. . . .121 CAPUT PRIMUM. QUO DEMONSTRATOR , RELIGIONIS CHRIS- TIANAE DOCTRINAM , EAMQUE UNICE , VALERE AD HOMINUM DE BELLO GERUNDO SENTENTIAS EMENDANDAS. . pag. 124-158 CONSPECTUS CAPITIS. . . . 124 J. I. Quid :it hominum dc bcllo gcrundo sen- sen* CONSPECTUS. scntentias emendare et quid id effi- cere valeat ..... pag. 125 S a. Quf apud populos , non Chrhtianos , omnia eo tendebant , tit homines 9 ex perverts , quas docerentur fovere , sententiis , fo//# ^0/2 possent non ex- citare , eademque et mails ducti principiis et atrocissime gerere. . 130 S. 3. De Keligionis Chris tianae doctrina ad hominum de bello gerundo sententias emendandas apttssima, , . . 144 $ 4 Quaffs a Relighms Christianas doctrina in hominum de bello gerundo senten- emend atio speranda sit. . . 151 C A P U T SECUNDUM. QUO RELIGIONIS CHRISTIANAE DOCTRINA HOMINUM DE BELLO GERUNDO SENTEN- TIAS EMENDASSE ET QUATENUS PROBA- TUR. .... * pag. 159 23p S E C T I O PRIOR. 4 QUA RATIONE RELIGIONIS CHRISTIANAE DOCTRINA, HOMINUM SENTENTIIS EMEN- DANDIS, VlAM SIBI STRAVERIT , UT BEL- LA ESSP.NT NUMERO PAUCIORA EADEM- QUE EX MELIORIBUS PRINCIPIIS MIT1US- QUE GERERENTUR. . . pag. 159-185 SECTIONIS CONSPECTUS. . . ; . 158 J. CONSPECTUS. J. i. Religion! s Christianae doctrina tales inter homines excitavit sententias , quae^ quod ad bell urn gerund urn at* tinct , salutarem vim exserucre. pag. 161 J. 2. Ex eo 9 quod Relighnis Christianae doctrina hominum sententias emen- daverit , populi conjuncti sunt , quae popitlorum conjunctio non potuit non in be Hum beneficam vim habcre. . 167 $. 3. Rctigionis Christianae doctrind imperil formae ita mutatae stint , ut et hae non postent non beneficam in bell a vim habere 175 . 4. Religionis Christianae doctrina Jcgibus et instil ut/s emendandis^ hominum de bello gerundo sententias emendavit. 180 J. 5. Quid ex disputatis sequatur. . .184 SECTIO POSTERIOR. DEFINITUR. ET HISTORIA COMPROBATUR , QUATENUS RELIGIONIS CHRISTIANAE DOC- TRINA HOMINUM DE BRLLO GERUNDO SENTENTIAS EMENDAVERIT. . pag. 185-229 CONSPECTUS SECTIONJS 185 $ i. Quatenus Religionis Christianae doc- trina hominum sententias de bello suscipiendo tmendaverit. . . .189 $. a. CONSPECTUS. i,. Bella non sunt tot numero* . . pag. 189 a. Non levi de causa suscipiuntur. . , 193 3. Contra voluntatem populorum. . . 196 4. Si bell a cvitari ncqueant , populi 9 me- lioribus rationibus ducti sesc ad bella accingunt eademque gerunt. . 199 J. 2, Quatcntts hominum dc bello gerundo sententiarum emendatio cernitur in ipso bello. . . . . ao4 Homines minus nee datd operd sttnt crudeles , quod inprimis post victoriam reportatam injure belli aliisque cernitur. . . . 205 Quae non singula deinceps sed simul probantur. . . . . 3 Q u *d de iis , quae disputati$ vulgo objici solent, statuendum sit. . .221 EP1LOGUS. . 229 IN- INTRODUCTIO. $ i. De indoh et consilio religionis Christianae* Ubi ad religionis Christianae indolem et consi- lium attendas, facile in oculos incurrit, hanc esse religionem , quae , unice amorem spirans , sectatores , amoris ej usque integerrimi principio ductos , ad summam perfectionem moralem tendere jubeat (i). Ipse (i) Etiarasi non ii simus , qui patemus Jesum vel Apostolos de in- dustria/rc///tto Educes statuisse, tamen cum ex indole Ethices Christianae , turn ex arcta omnium officiorum conjuncdone sequi putarausoranemEthicenChristianam inhocuno effato conspirare: rtteioi sffsffte) ufffrep b 5rr>}p vfiuv ev roi$ ovpctvots rstei&q sari. Matth. V. 48. coll. Luc V. 36. Ephes. IV. 04. Coloss. III. 10. i Petr. I. 15, 16. HI. 9. i Job. III. 3. Ratio autcm, qua homines ita perfect! evaclunt, est amor ergo Deum et proxituum, ut erga se if turn. Luc. X. 07. coll. Matth. XXII. 37 39 Marc. XII. 30 sqq. A a 1NTRODUCTIO. Ipse Deus, non, ut legum suarum severus vin- dex austerque judex, sed tanquam pater benignis- simus perfectissimumque amoris exemplar, proponi solet. Naturae Divinae unice propria est $ #7#- 5Hj (i), omniaque ipsius opera et praecepta ex am ore ducta et in eodem fundata sunt. Jesus Christus , summum illud perfectionis moralis exemplar, quo Numen supremum veluti ad homi- nem reducitur et hominis moralis natura ad divinam excitatur , dum in terris esset, perfectissimi illius amoris imaginem retulit sensibusque exposuit. Divinus hicce legatus homines ad Divini amoris normam agere jussit (a). Hinc amor erga Deum et proximum in Ethices Christianae doctrina- om- nium sistit priniarium praeceptum 9 cui Jesus Chris- tus (O * Jo an - IV. 16. Nusquam tale effatum de Dei proprietatibus reperitur; habct hoc joaunis eflatum raagnam et peculiarem vim. Vidctur enim hac una charitatis notione oxnnein Dei per- fectionem moralem indicare voiuisse. (V) Omniara religionis Christianae mindatorum summum est pffieium charitads; nulhim saepius comraendatur, nullius ma- gis aperte objeqriura requiritur. Sine ilia nemo in discipu- loram consortium recipi poterat. Joan. XIII. sqq. Apostoli qua- vis pagina ad charitatem fraternam incitant. Rom. XII. lo.XIIf. 8. p. 10. i Cor. XIV. i. Ephes. IV. 2. 15. V, 2. Hebr. XII I. i. iTim. VI. ir. i.. Petr. II. 17. qi. i Joli. III. 16. 17. 18. IV. 7, S. ii. 21. Hnc Christiani ab aliis dignoscuntur; commune sis- tit iila omnium vinculum; quapropcer illud praeceptum /ex regia. est dicendum. Jac. II. 8. Coll. J. 27. Coloss. Ill, la. INTRODUCTIO. 3 tus omnem suam morum doctrinam superstruxit ; quod ubivis in Ethice Christiana dominatur, sin- gulisquc placitis et pracccptis colorem tribuit ; adeo ut virtus Christiana nihilaliud sit, nisi amoris exer- citium, et omnis perfectio moralis , e Jesu Christi doctrina , in amore cernatur (i). ~j Hoc amoris principium simplicitate sese commcndat, ab om- nibus ratione sensuque morali praeditis natuvis in- telligitur, et earum naturae convenit. Eo ductus homo Christianus Deum non Legislatorem tantum , verum simul patrem considerat, et Jesum Christum habet doctorem , qui sibi in imitationem est pro- positus ; ut sic ad exemplar Divinum , quod in N. F. libris amore et sanctitate conspicuum propo- nitur (2) , sese componat , et Jesu Christi vesti- giis insistens , eodem. modo, quantum hoc penes hominem est, sentiat, cogitet, jtidicet, loquatur et agat ; ut ita unice veri , boni , justi et aequi scn- su ductus , ca provjdeat et praestet , quae universo generi humano, civitati civili et singulis homi- nibus quam maxime prosint. Hie demum ex vero @&ffiteiag TOV QSGU sociis adscribi potest (3). Talis religionis doctrina, quae (l) Rein hard, Chris tclijke Zedekttndi , Tom. III. $. 174. (a) Cfr. Reinhard, Chr. Zedek., Tom. I. . 80. (3) Cfrr. quae de notione fisuriteisis TOV Seov scripsit clar. N. C. Kist, inDisputatior.e, Over dc Christelijke Kerk op aar- rf, inSocict. T eiler Tom. XXXI. pag. 16. item II. iMun- A 2 4 INTRODUCTIO. quae cunctos amore fraterno complecti jubet, just* et aequi sensum alit D et erga omnes , ipsos etiam hostiliter animates, amoris et humanitatis officia praestare inculcat , non potest non esse religio pacis , ejusquemagistra, quinet ad concordiam ducere (i). Unusquisque enim, cuicunque tandem civitati nomen dederit, si Christiani nomine dignus esse velit, ita perfecte rationem excolat necesse est, lit haec , omnibus pravis animi aflfectibus missis , divinae voluntatis instar interpretis ? id , quod aequum et justum sit, cum singulis civibus, turn universis populis, decernat, velit, tueatur et vin- dicet. Ut ipse nullis pravis ducitur consiliis et nihil ab aliis metuit , ita vicissim ab unoquoque id jure exspectat, ut arnoris et justitiae praecepta er- ga se exsequatur. Ubi potesiate prae aliis valet, officii sensu ductus , non tantum infirmiori , si jure hoc illudve huic competit , lubens cedet , sed et indefesso studio huic jus vindicare conabitur, ubi ab aliis injuria 1 afFectum videt. Nihil sane a regno , in quo omnes ita sentire et agere jubentur> alienius esse potest, quam li- tes. Hie enim rationis rite excultae est, quid justum et aequum sit 5 pronunciare , vi et gladio lon- tinghe, Geschied* der McnscMieid>1om IX. pag. 174186. inprirais pag. 182. 0) Legatur Tzschirnc-r, in Opusculis Academ, quae edi- dit J. F. W Inzer, Lipsiae i8a9t pag. 128 sq. INTRODUCTIO. 5 Jonge remotis; nisi forte quis eo stultitiae proce- dat, ut putet, pugna et gladio melius definiri pos- se, quid justum sit et aequum , quam ratione rite exculta*. Quodsi forte lites exortae sine , cuivis juri cedere incumbit (i). f. Mine Christiana 9 prima fronts , belltim gerere haud Kcitum videtur. Quae cum a singults suis sectatoribus postulet Religio Christiana, nihil illi, prima fronte, magis contrarium videri potest, quam bdlum , quo gen- tes jus sive opinatum , sive vcrum , yi et armis sibi vindicare student (2). Quid enim ab iis , quae modo exposuimus , alie. nius excogitari possit , quam si homines , ratione et sensu morali instruct! , amore sui invicem obstricti , eoque consilio creati , ut promovenda pace perfectio- nem moralem sectentur, bella movent, sive exter- na, (i) Cfr. J. H. B. Draeseke, Fitr Leerredenen tvtr Atn Krijg, belg. vers. , Groning. 1820. I Leerr. pag. n. sqq. (a) Videtur haec deGnitio omnium simplicissima. Grotius, de yr belli nc pacts , Lib. I. Cap. I. . 2. aliam dedit : sta- tut per vim ctrtantium , qu& tahs sunt. Tzsc^irner, veber Alt Krieg , pag. 5. Die gc-waltthatigt wechstlseitige Be* fehdung cntzivyeter Wlker dcr feindJiclter Partly an xitritse- *tr Staattn; alii alitcr. cuivis , ani- mi (i) Recte cecinic jam Ovidius, de Arts Amandi Lib. III. Candida pax homines^ trux decet ira fsras. Pax optima rcrum* Legantur etiam quae , suo more , lectorem in stuporem re- piens j cecinit M i 1 1 o n u s , farad. Lost. , Lib. II. vs. 496 505. schame to vienl etc. destruction wait, INTRODUCTIO. 7 mi hinnani depravati gnaro, in confesso est. Hinc , ut Luc an us (i) jam cecinit: Nulla fides , pietasque viris, qui castra seguuntur , Venalesque manus , ibi fas , M&Z maxima merces. Qui, quaeso, religio Christiana licitum pronuncia- ret bellum , monstrum illud horrcndum , quo ur- bes incenduntur, agri vastantur, fruges diruuntur, incolae omnibus privati, seminudi, inopia labo- rantes , nee habentes unde victum quaerant , in silvis dispalari coguntur! quo alter alterum cru- deliter vulneribus configit, vexat, ipsi morienti il- ludit , eumque baud raro sine solatio ullftve curft din cum morte luctatum, saevissime at lente tamen mortem oppetere sinit! quo populorum salus postponitur 5 omnia tributa , solitis etiam majora , militibus , armis , arcibus impenduntur , ecclesiae in militum aedificia commutantur , scholae in noso- comia, et inonumenta dirui et libri comburi solent; verbo, omnia, quae alias populo excolendo in- serviunt, impediuntur. Bellum dico, quo finito saepius, cum Fortuna belli semper ancipiti in loco esl , injustus bellator victor decedit, homines castra secuti ad vitam civilem hand facile redire queunt , rapina quippe et caede delectari soliti (2) ! Qui- bus (OLib. II. Cc) De mails, quae bella secum ferunr, legg. J.L. Evvald, Ot.riog in vrcdcuit her standfunt van Jen Christen betchjtiwil . Pag. 8 INTRODUCTIO. bus omnibus adeo Jesu Christi consilium homi- nes ad perfectionem moralem ducendi plane im- peditur; ut haec reputans cum antiquioribus Men- nonitis fere exclamaveris : Mirum est homines 9 ad imaginem Dei conditos, potuisse adeo degc- ntrare^ ut potius refer ant imaginem et naturam leonum rugientium^ tigridum dilaniantium 9 lu- porum devorantium et ursorum saevientium 9 quam creaturarum ratione et intellectu praedi- tarum ; imo majori etiam admiratione dignum Yf est , horrendum hoc monstrum , ex orco erum- pens , non tantum locum invenisse 9 sed ab Us / overt potuisse , qui se discipuhs pacifici nostri magistri Jesu Christi profitentur , et wr efy%m principes pads volunt nominari (i). S- 3- His dc causis muhi Christiani bellum non lici- turn esse dixerunt Christi sectatoribus. Quum negari nequeat belluin , in se spectatum , malum esse, et prima fronte Ethices Christianae doctrinae contrarium videatur, facile est intellec- tu pag. 917. J. H. B, Draeseke, ieerr., pag. 33. sqq. A. Elink Sterk, Philantropische gedachtsn over den oorlog , et inprimis H. G. Tzschirner, iteber den Krieg> pag. 6. sq,q. CO H Schyn, Historic Mennenitarttnt , pag. 58, 59. INTRODUCTIO. 9 tu, qui plures, ut ex Ethices Christianac, ita e philosophiae moralis decretis (i), beilutn illicitum pronunciarint (2). (i) Cfr. Tzschirner, tttbtr den Krieg, pag. i. sqq. (a) Quamdiu Religio Christiana, anteConstantinum Magnu.-n, nondum publica religioesset constituta , multi Christian! piict mi - litiam et bcllum sibi intencrdictum hf.buissc videntur; maxime illi , qui theoreticam ,(idealem barbare dicunt) vitam agere ct spiritua- Ic ccrtamen ccrtare studentes (cfr. Neande r, Dsnkwurdigkei- /, Tom. I. p. 290 et 419) et quibus, Ethnicorum cultura, in Romanorum castris dum vcrsarentur, sequijussis, persua- sum erat, saepe se injusta de causa alios dcbcllare (dr. Mosheim, Zedel. Tom. VII. p. 247 sqq.). Quod tamen de omnibus Christianis, uti nonnullis placuit, dicenclum non est. PJures enim 6ello inteifuisse constat. (cfr. Grotius 1. 1. c. a. de jure b. ac p.'). Nee Origeues/nec Tertullianus, neque alii, qui in helium invehuntur, (.et ad quorum tesilmonia pro- vocari solet) sibi semper constant; quin bellorum justas esse posse causas affirmant. (vid. Grotium 1. l.qui dignissimus est, qui hie legatur). Tam gravia a summo Grotio aflferuntur argu- raenta, ut T z s c b i r n e r o vix accedere ausim , qui in sripiis: Fait dtt Heidenthums, p. 233, ueber den Kricg,p. 22 et in Ofuse^ Acad. p. 130, statuisse videtur, omnes Christianos bcllum sibi interdictum opinatos fuisse. Patrum Ecclesiae loca, quibus bellum illicitum esse censent, sunt Tertulliani, de Patten" tin et in Apohgetico 9 Cap. 27. maxime de Corona militis, Cap. i. 2. ii. Cypriani, Epist. 2. Ori^enis, Contra Cehum % Lib. IV. Cap. 82. p. 564 Lib. V. Cap. 33. P. 602. edit. Ruaei. Post seculum, IV. Lactantii, Instit. Div. Lib. V. Cap. 18. (quo de loco legatur Staiidliii, Geschichtg dtr Sittenlehre Jtsu , Band. 111. p. 2629) Basilii Mag- nii, Eiiis t. Canon, Canon 13. Deinde Sociniani, Mennonitae, Quakeri, Mystici item bel- lum io INTRODUCTIO. Tales a Christianismi hide incunabulis ad nostra , quae vivimus , tempora reperti sunt , qui Deo potius (sic loqui amant), quam hominibus obe- dientiam praestari oportere opinati 9 bellum gerere sibi baud licitum esse censerent 9 et, militiae etsi adscript! , arma capere recusarent. luni illicituin putarunt. Leg. Grotius, de Jure belli ac pa- ct's. Lib. I. Cap. a. Arnold, in vera ejfigie primorum Chris- tianorum. P. III. Cap. 5. Staiidlin, Geschichte der Sitten- lehrejesu, Band II. p. 282. in. 220. IV. 16. Walch, Ein- leitun^ in die Religions Streitigkeiten auszer dsr Euangelisch- Lutherische Kirche. Th. IV. p. 597. 73*. et 804. De Menno- nitis, Schyn, Historic Mennonitaram, p. 60 65. Kort on- derwijs det Chtist. geloofs naar tie belijdenissen der Doops- gezinden , p. 159. Bullinger, adversus Anabaptistas , Lib. VI. 192197. DC Quakeris, Robert Barklay, in Theolo- giae vere Christianae Apologia , p. 463. Brissot, Neue Reise dnrch die vercinigten Staaten von Nord- America , Th. I 1 . P- i?5 De Socinianis, Gerhard, Loca Theol. Tom. XIII. p. 273. ed". Cott. Reperiuntur quoque inter Reformatores , qui nulluin bellum, nisi defensivtim q. d. , licitum existimenr* Cfr. Hist.dir Mcnn.p. 63. De Mysticis , Gerhar d u s , Loca Theol. T.XIII. p. 275. ed. Cott. Nequeab his(ne de Wiclefo aliisque loquar) prorsus alienus fuisse videtur Erasmus, cfr. Qucrela pads undique gentium cjectae profligatasque , Opp. Tom. IV. p. 486501. Reperiuntur denique et hodieque in patria nostra fanatici, qui bellum illicitum censeant; cfr. quae scripsit illo- nim hominum dux, S toff el Muller, De wet van God lief ie hebbcn bovtn al sn onze naasten als ons zelven. S.4- IN T R D U C T I O, 11 S- 4- Quaestionis propositae momentum , utilitas , suavitas. Quum baud sine veri specie olim plures bellum gerere Christiano homini hand licitum professi sint , et etiamnum piis Christian is , ubi ad arraa vocan- tur , scrupulus injiciatur ; quaestio : utrum tx Ethices Chr. doctrina Principi et homini Christiano bcllare licitum sit , an minus , nemini non , ex Ethi- ces Christianae praeceptis agere cupienti, magni niomenti , nostris maxime temporibiis , videri po- test. Neque vero minoris momenti est disquisitio , qud inquircndum est , quatenus reltgionis Christia- nae doctrina hominum de bello gerundo sententias ejjiendaverit. Quapropter quum a Nobilissimo in Academia Rheno - Trajectina Theologorum or- dine de utroque argumento quaestionem positam vidissem , respondendi periculum facere decrevi, et quae nobis de utroque argumento exponenda viderentur, justo et aequo clarissimorum judicum judicio submittere. Quid enim est , quod dubius haererem , quae- stione sua sese militate et suavitate magnopere mi- hi commendante et ad respondendum me qua- si alliciente? Anne futuro doctori Christiano utilius quid cogitari possit , quam intime in Ethi ces Chr. indolem penetrare ? Est enim hocce uf ii INTRODUCTIO. ut deinde (Part. I. Cap. II: . i.) patebit, si ri- te ad quaestionis pattern priprem respondere veli- mus , maxime necessarium. Quod ad alteram atti- net, quid suavius sit, quam de religionis Chris- tianae doctrina ejusque vi in hominura sententias emendandas, deque hujus emendationis sequelarum efficacitate ut universe , ita speciatim in bella ? phi- sophari et accurate in earn inquirere ! Vel sic tamen ab altera partediffiteri nolumus , nos , nostrae virium tenuitatis conscios , vix ad respon- dendumnos accingereausos fuisse , reputantes , eum , qui ad hanc quaestionem respondere cupiat , non tan- turn penitus Ethices Chr. indolem investigare oporte- re ; verum etiam historiam , ut antiquiorum , ita recen- tiorum populorum , eorumque sentiendi rationem , itemque vim et efficacitatem , quam omnes religio- nis doctrinae, ut gentilium , ita Christiana , in ho- rninum animos de bello gerundo habuerint , perspi- cere. S. 5. Quid censcndum de iis 9 quae de utraquc quats* tionis parte a viris doctis scrlpta sunt. Huic difficultati alia accedit ; quod nimirum, quum , quae viri longe nobis doctiores de utraque quae- stionis parte in medium protulerant ?J perlegisse- mns INTRODUCTIO. 13 mus et meditati essemus, parum content! libros deposuimus , quippe qui nobis saepe argumen- ta, vel minus valida, vel minus apta, vel omni prorsus probandi vi destituta, attulisse videban- tur. Quod enim ad priorem quaestionis partem at- tinet , licet plures quidem bellum licitum proba- rint , plurimi fere non Ethices Christianae doctri- na, verum philosophiae decretis (i) usi sunt: pau- cissimi , (quod nenegligatur,) Philosophiam mo- ralem et Ethices Christianae doctrinam , amice conspirantes ,conjunxerunt. Et qui, Ethices Chris* tianae doctrina duce , in rem inquisivere, plerumque ita argumentum tractarunt , ut vel non satis accura- te , vel obiter tantum (a) rem exponerent , vel argu- men* O} Hue pertinent Grotius in opere praestantissimo de Jure belle at pacts, qui obiter tantum ex Ethices Chr. doctrina hoc urgumentum tractavit. Lib. I. Cap. 2. J. H. Fichte. vber den Begriff des warhoften Krieges , in Bezug auf deu Krieg in jahre 1815. Tubing. 1815. passim; egregium opus- culum H. G, Tzschirner, neber den Krieg; Ein philoso- fhiseher versvch. Lipf. 1815. alii. (2) Hue pertinent Moralistae Reinhardus, Tom. V. p. 30'. sqq. Moshemius, Tom. VII. p. 247. J. L. E wald, Oorlog envrede ult het standpunt van den Christen beschouwd. Multo raelioris notae sunt sermones Dracsekii supra cit. Ipsc Tzschirn eru s, in Opusc. Acad. supra cit. p. 128136 potius historiamopinionum de bello gerundo , a Christianis pro- latarum,exhibuisse,nrgumentaque inutramque panem allata te- tiijisse , quatn quidem rem satis accurate tractasse dicendus eit. i 4 I N T R O D U C T I o menta ex effato aliquo , quo diserte bellum gerendi licentiam doceri putabant , petita, ad rem confi- ciendam in medium proferrent ; unde non poterant non ab historico - grammatica interpretatione , unice vera , aberrare et ad contortam sese convertere (i). Quod ad aUeram quaestionis partem , multi qui- dem,iique egregie, eximiam vim Religionis Chris- tianae in humanitatem et salutem civilem , ex melio- ribus , quas homines ex illius doctrina conceperant , sententiis , exposuerunt ; quod vero ad bellum , quantum . equidem novi , nemo hucusque de indus- tria et accurate inquisivit (2). Li- (!) Huc'praeter Gerhardum in Loci's Tbeol. Tom. XIII. relatum volo, hac parte nirais tedulum, Grotium; qui opere cir. Lib. I. Cap. 2. duodecim attulit argumenta, quibus bellum ex Ethices Chr. doctrina licitum essc probare conatur. E nos tra sententia probandi vimhabent tantum argumenta III, IV, VI, VIII; alicujus moment! sunt I, XI, et XII. In reliquis id tan- turn ostendit, ex Ethices Chr. doctrina licere magistratus mu- nera obire, iisque incumbere, ubi alia jus vindicandi non su- perest ratio , vi uti ad maleficos cives compescandos et pu- niendos;per centesimam quidem inde consequentiam sequitur, non vero directe, Christianis licitum esse bellum gerere. (i) Libris hue spectantibus usi sumus : Tyge Rothe, Uit- wcrking van het Christendom op den toatand der yolken van Europa. IU Muntinghe, Twee Verhandelingen over den invloed van den Christelijktn godsdienst op het volksgsluk. Porteus, De geltikkige uitwcrkselen van het Christendom op de belangem dsr menschen. Tittman, Over den invloed van ket Christendom o$ de on'tvikkeling van het menschelijk gc- 9 Jack t INTRODUCT1O. 15 Licet haec me ita absterrerent , ut de incepto opere fere desisterem ,tamen mecum reputans judicesajuve- ne non opus exspectare omnibus numeris absolutum et perfectum , verum ipsos conatus laudare solere, in eo pergere constitui ; iisque , quae ab aliis monita sunt , in usum meum conversis , alid vid , euque ut opinor, novd inccssi. Quamvis probe intellN gam me argumentum ,pro ejus gravitate, non satis digne exponere posse et victoriam in certamine vix sperare audeam , id certe lucri inde tuli , quod summo gaudio in hacce commentatione conscribenda versatus sira , nee unquam temporis , ei impensi, poenitentia me captura sit. slatht. N. G. T. Kampen, Fergelijking van het geluk der code volktn met dat dcr nieuwerett , in Comment. Soc. Teil. Tom. XXIV. aliis, quos In commentatione citabimus. Hi suas singuli , casque raagnas , habent laudes. At vero , quum univer- se de vi religionis Chr. in hotninura salutera agerent, non nisi in transitu hominum religionis Chr. doctrind emendatas sen- tentias de bello gcrundo , attigerunt. Una est Clarissimi W. A, van Hengel Oratio, (Leidae habita, anno 1832.) de reli~ gitnis Chr. efficacitato in bellum^ omnino lectu dignissima. Pro oradonis finibus tamen rem non nisi ultimis labiis tangere potuit , rainime vero , ut in accurata rei expositione necessa- rium est. Nos sane illi oradomi , in hac conscribenda cora- mentatione , multutn debere , lubentes fatemur. P AKS PARS P R I M A. QUA D1SQUIRITUR, UTRUM E DOCTRINA ETHICES CHRISTIANAS HOMINI ET PRIN- CIP1 CHR1STIANO LICEAT BELLUM GE- RERE , AN MINUS. CAPUT PRIMUM. EX EO , QUOD BELLUM TNEVITABILE ESSE DEMON- STRATUR, AUGURANDUM, ETHICES CHRIS- TIANAE DOCTRtNAMNON POSSE NON BEL- LUM LICITUM PRONUNCIARE. Introitus* Etiamsi, ut supra vidimus , nihil excogitari pos- sit , quod tantopere indoli et consilio religionis Chris- tianae obftare videtur , quam bellura ; etiamsi mulri clament, bellum homine rational! indignum 9 idemque, quo nil magis , hominum saluti impedimento esse : vel sic tamen omnia haec dicta valeant tantum de Ethi- ces doctrina , qualem sibi excogitatavit philosophus , qui , ad depravatam hominum conditionem vix atten dens i COMMENTATIO THEOLOGICA. 17 den s homines sibi proponit,quales essedebent , per- fectos illos ; a cujus mundi moralis idea bellum adeo uon potest non quam maximc esse alienum ; valeant de iis , qui aureum , quale nuncupari solet , seculum exoptantes, sola ea , quae huic conveniant , approba- re solent: (i). Ethices vero doctrina , undecun- que habeat originem , ut omnibus orbis terrarum incolis apta sit , depravatae hominum conditio- nis rationem habeat , et quid in hacce , qualis esse solet , rerum humanarum conditione , agen- dum omittendumque sit , praescribat necesse est ; homines sibi proponere debet ratione non tan- turn verum et sensibus ductos , quippe quibus hand raro rationis dominium concedunt., et hinc, quod ad mores attinet, multum perversum efficiunt et noxium. Talem Ethices doctrinam, quod haud fa- (i) Omnes Poetae , ut profani, ita sacri , in eo conveniunt, turn demum homines fclices fuisse ec beatos , quum in aureo illo seculo non aciet, non irafuit, non bella, nee ensem, Immiti saevut duxerat arte faber. T i b u 1 1 u $, Lib. I. El. VII. vs. 35. v i d i u s, Mctamorph. Lib. J. vs 97-100. alia Vcterum loca laudata aBroekhuysio adTibul- 1 u m , Lib. I. El. III. vs. 35. quibus e Sacris addantur \o b i locus ^ Cap. III. 17. Jesaiae carmen Cap. IF. comra. 4, quern locum for- tassc ab co mutuntus fuit Micha, Cap. IV. j. 3. De aureo seculo loga- turMuntinghe,C#jcA.us , non superest , quam tali in casu vi arinisque jus sibi vindicare. Fieri porro potest , et saepius fit , ut unus al- terve populus alium laedat, vel laesisse videatur; saepe pro infinita juris notione non perspicitur , quid aequum et justum sit; saepe pacta sancita varie explicari possunt ; ex quibus omnibus belluin hand raro exardet , quod uterque populus, jus suum esse ratus , fortissime gerit , firmiter ere- dens, se non nisi sua jura vindicare (i). Nfon- CO Legatur hie Grot ins, de Jure belli at fact's, Lib. II, Cap. 13. . 13. THEOLOGICA. 25 Nonnunquam , sub specie justi , princeps , quo ma- jora a suo populo avertat damna , alii bell urn in- fert. Etiamsi hanc agcndi rationcm in viro priva- te statim improbaveris , tamen , ubi totius populi causa agittir, facile excusationi locus dabitur, si idem foedera frangat, vicinive populi potentiam imminuat; nam ilia foedera sub priore Principe sanciri potuerunt ; jam vero aliter agere populi ju- bent commoda. Denique , ne plura afferamus , cives persaepe inviti arma gerere coguntur; Principe enim , sive justis causis ducto, sive ira aut dolore abrep- to, bellum gerere opus esse pittance, cives, can- sarum , ob quas bellum gestnri sint , inscii , nee eas rite perspicientes (quod fie saepissime) , nisi con- tra omne fas agere velint , ad arma vocati eadem accingent. Itidem , si Princeps , totum populum re- ferens , ab alio Principe laesus , vel quacunque de causa, dedecore affectus sit. Omnes has', quas posuimus , causas , etiamsi ad justi et acqui leges exactae , confestim dairnandae sint, tamen in hac generis human! depravatione et po- pulori:' i conditione , incidere solere, ratio et his- torla decent. Quae omnia quum reputarous ct negare adeo non possumus, populis, quibus de suis juri- bus judicare licitum esse nemo negaverit, ar- ma wepe necessaria esse ; exspectamus sum mo ju- re ct merito , qui Ethices doctrinam praescribere ve- a6 COMMENTAT10 velit omnibus populis convenientem , hunc , deprava- tae generis humani conditionis et populorum , quft talium , rationem habentem , bellum non vetitu- rum, sed, ubi alia jura sua vindicandi via non sit, nisi populorum ruinam cupiat, illud licitum esse declaraturum. S- 4- Bellum inevitabile esse sequitur ex populorum indole et ingenio. Tertium , quo bellum evitari non posse probe* mus , argumentum , hand temere quaerimus in ipsa populorum indole et ingenio, sive ratione, in qua nonnulli versantur , vel sese excoluerunt. Nimi- rum , qui philosopho more historiam tractat , et in causas, unde bella exstiterint, accuratius inqui- rit , illi apparebit , principes vel gentes nonnun-' quam in tali conditione versari , ut hae fere non possint non aliis populis bellum inferre , et illi suis ipsorum civibus bellandi copiam facere, nisi eorum indoli , et ingenio vim inferre et deside- riis resistere velint. Quis, exempli gratia, evitari potuisse putet bella , quae Graeci cum Persis ges- serunt, postquam uterque populus in ea condi- tione versaretur, qualis erat tern pore belli Persici prirni. Quis aliud quid ab Alexandro Magno , cum apud Issum Darium Codomanum fuderat, ex- THEOLOGICA. a? exspectavisset , quam ut etiam Phoenician!, ju- daeam et Lybiam sibi subjiceretV Punica bella nonne ex ipsa Romanorum et Canhaginiensium ingenio et utriusque populi ratione provider! poterant ? quid aliter judicandum de bellis , quae, ut regnum undique tutum esset, gesse* runt varii populi ? Quid de bellis , quae pro sociis, quibuscum adjuvandi aut defendendi cau- sa foedera icta sunt , inprimis Romani , bellarunt ? Non poterant non existere bella Germaniae po- pulos inter et Romanos ; itidem expeditiones , quas milites cruce signati Orientem versus susceperunt. Nonne idem exspectandum de populis , qui etiani- num servili jugo preinuntnr (i)? Haec similiaque bella qui evitari velit, Numini supremo, qui sapientia 1 summit mundum gubernat, praescribat oportet , ut populorum naturam, indo- lem , ingenium , humanitatis progressus commu- ter , nee patiatur , ut populi tales evadant, a qui- bus bella vix aut ne vix quidem amoveri possint. Hanc quoque, qui Ethicen omnibus populis praescribere cupiat , populorum indolem et ratio- nes attendat necesse est; et licet hac populorum contemplatione non eo ducatur, ut bella talia sem- per justa et necessaria pronunciet, ex ea tamen discat, bellum tale in rerum humanarum condi- tio- (0 Lcgacur hlc Tzschirncr, I. I. qui pluribus hoc expli- cult. a3 COMMENTATIO done esse phaenomenon , quod , nisi impediatur , quominus populi ita sese excolant, baud raro prorsus inevitabile esse sibi persuasurus sit. s. 5. . Eellum evitari non posse hand temere statuitur^ ex frustra adhibitis conattbus illorum 9 qui pacem voluerunt per pet u am. Haud minus grave denique argumentum, quo, quod voliimus , evincatur , erit , si probaveri- mus , conatus illorum , qui perpetuatn inter terrae populos pacem esse voluerunt et , ad hanc consti- tuendam , varias vias iniere, irritos fuisse, nee homini , rite populorum rationes eorumque indolem consideranti , probari potuisse. Etiamsi Philosophi plures alias hujus pads per- petuae constituendae rationes excogitarint , tamen ex hac potissimum triplice ratione pacem perpetuam sperandam esse censemus : 1. Si cuncti populi aut in unum coalescerent , aut ita a se invicem separarentur , ut nulla inter eos intercederet necessitudo, atque adeo nunquam ulla de diversorum populorum commodis lis exar- dere posset. 2. Si ad unum omnes populi sese auctoritati supremae , sive sit Ecclesiasticum , sive Politicum concilium , omnes populos referens , submitterent , ut T H E L O G 1 C A. 29 ut hoc , arbitri partes agens , divcrsas populorum lites dirimeret. 3. Vel denique, si omnes populi eddem gaude- rent potentia"; vel, si universum genus huraanum ad earn pervenisset perfectionem moralem, ut ad unura onines unice justitiae et aequitatis legibus ducti , pacis studio tenerentur ; et , si forte es- sent, qui has aequi justique leges migrareni, laesi injuriam sibi illatam ferre, quam bello jus sibi vindicare mallent. Has , quas Philosophi et Politici excogitarunt , pacem perpetuam constituendi vias irritas esse et ineptas quoque, jam probabimus. i. Quodadprimara attinet, si quis cunctos po- pulos in unuai coalescere cupiat , naturae ipsique populorum indoli vim inferat, magnopere vereor. Hac enim ratione nulli prorsus esseut diversi populi, quum cuivis appareat earn naturalem esse orbis terrarum conditionem, ut variis iisque diver- sae indolis constet gentibus. Praeterea ea gen- tium est indoles , ut singulae satius ducant, pri- vas gentes constituere , quam una cum aliis in unum populum coalescere; quippe ("historia nobis adstipulatur) hac ratione , libertatem et carissima quaeque sibi amissa haud temere existimantes. Quod si quis contra eos ita separare velit , ut nullum varias inter gentes existat necessitudinis vinculum , hie non tantum naturae legibus resis- tot , verum etiam culturae et perfection! , ut ge. 3 o C M M E N T A T I neris human! universe ita gentium singularum , male consulet. Quodsi enim ad ipsum orbem terrarum at- tendatur, (utunum e multis memorem, mare internum unum nominasse suffecerit), is ita comparatus videtur, tit diversos populos ad se inviceni alli- ciat, tit mercaturam exercentes seque invicem fa- miliariter utentes 9 variis utantur commodis ; et , ne dicam ipsum illud conjungendi studium homi- ni populisque innatum esse, historia in aperto collocat, eos maxime populos in artibus et literis citius magisqtie profecisse , qui aliorum populo- rum consuetudine uterentur; qui vero contrarium facerent , populos evasisse ab humanitate rejectos omnisque elegantiae expertes, et (exemplo sint Jappones) quo ante seculo essent humanitatis gra- du, in eodem fere perstitisse. Quibus de causis iis calculum adjicere non dubitamus , qui hanc belli auferendi propositam rationem explodendam cen- suerunt. 2. Videamus ergo quid altera ratio efficere queat. Reputantibus, plures esse civitates foederattvas , in quibus saepe haud sine felici successu pax con- servata est et confirmata; attendentibus praeterea, populos hodiernos, ubi paulo sunt humaniores ^ amicitiae vinculis conjungi ; non mirum videatur, plures repertos esse philosophos (i) , qui eum sum- (i) Post Grotium ct Lcibaitium, Frich te, in Grund- THEOLOGICA. 31 summum artis politicae finem ponerent, ut omnes omnino gentes unum concilium constituerent , quo suos quaeque mitterent legates , qui suorum ci- vium nomine , de litibus , si forte exortae essent , judicium ferrent easque dirimerent. Etiamsi haec pacem perpetuam conservandi via , primo obtutu, sese valde commendet, tamen si t hie ac- curatius in populorum conditionem , variaque, quae singuli spectant,commoda, inquiramus , oleum et operam perdituros confidimus, qui tale conci- lium constituere conentur. Quis enim speraverit, etiamsi nonnulli populi , inter quos convenit hac ration e bella auferri posse , sese foedere ad tale concilium constituendum adstrinxerint , reliquos omnes ad hoc libere accessuros; quodsi enim non Jibere faciant, foedus dici nequit? Nonne potius ex- lage des Na turrechts , Th. II. p. a6i - 265. Zacharia, Ja- nus uberschrieben. Krause, Entwurf eines Europaischen Staatenbiindcs. Kantius, zum Ewigen Frieden. Licet ipse summus Regiomontanus Philosophus in Metaphysischen An- faitsgrunden des Rechtslehre , p. 251. pacem perpetuam con- stitui non posse fateatur. Notum est , qui B ernardin de St. Pierre, in Projct pour rendre la paix perpetuelle dans rEu~ rope, Oeuvr. I. idem urgeat; de quo opere ejusque argumento legatur Roussavi us, Oeuvr. 9 Tom. XXIII. p. 5 61 -Hen- ri cus Quartus jam simile quid voluisse videtur. Cfr. die algcmeine Christliche Republiek in Earopa nach den Et- wurfeu Jlenrichs If, des Abts yon St. Pierre und anderer^ Cotting. 175:. Perefixe, Histoire de Henri le grand, 3 a COMMENTATIO cxspectandum , si alii foedus inierint , alios con- trarium iis foedus pacttiros ? Sed , si vel ponas omnes genres in eo convenire, hac una* ratione bella componi posse, suos quosque legates mit- tere, ac revera tale concilium existere, an turn etiam omnium populorum pax speranda? Equidem auguror, talis concilii decreta huic illive populo mox displicitura; hunc, ubi cum aliis, quibus itidem displicuere , conjunctus , facultatem sibi obla- tam esse videt , t armis jura sua , sive vera sive opinata, vindicet, bellum excitaturum; ipsos le- gatos saepe dissociatis fore animis , ut altera pars hoc , illud altera statuat. Quid multa ? et hlc pro parum finita justi et aequi notione disputa- bitur et in varias sententias discedetur (i). Quod autem diximus, exempla esse civitatum , pacis conservandae gratia , foedere junctarum , id prima tantum specie valet; quum tale foedus non inter omnes , sed paucissimos tautum , locum obti- nuerit , et , quod nostrae sententiae maxime fidem facit, historia doceat , civitates illas oliin foedere junctas, mox iterum disjunctas fuisse. Quodsi politicae conjunctiones tantum non va- leant, non facile quis, religionis Car. indolem perspiciens , hoc ab Ecclesia , Pontifice Maximo vel alio viro in Ecclesia primario , perfici cupiverit. Nam 1 , () Cfr Krug,* Aphorismenzur Phihsophig des Rechtfj Tom. I. p. 169. s'qq. THEOLOGICA. 3$ Nam , qui hoc effectum velit , exspectet necesse est, donee omnes omnino populi imam eandem- que profiteantur religionem ; ct , nisi cgregie falli- mur, vix putamus etiam turn, religionis Christia- nae indole bene perspecto" , a civilibus quippe pror- sus sejuncta' , populos (quum historia eos docue- rit , ne medio quidem Aevo , quo Pontificem Dei instar colercnt , omnes obedientiam ipsi praestare voluisse) eo esse perventuros , ut tali primario vel concilio Ecclesiastico , et ipsi erroris baud immuni , de suis juribus statuendi eaque dirimendi potestatem committant, idque multo minus, quum Ecclesiastic! et Politic! plerumque di versa spectent commoda s;bique ex adverse opposid esse soleant. 3. Restat igitur tertia via : si omnes populi eildem potestate gaudeant et ad ilium perfections gradum adscenderint , ut unice justitiae , aequitatis et pacis studio ducantur ; et si forte quis alii inju- riam afferre velit, hanc potius patiantur, quara bellum excitent. Si enim haec esset populorum conditio , ut omnes , eftdem potestate gaudentes, aeque valerent , et justi, aequi pacisque studio te- nerentur , exspectandtim foret, ut, si una alterave gens injuste agere cuperet, reliquae omnes ilii, cui jus competeret, auxiliarentur et injuriam illatam ulciscerentur ; sperandum turn, hullam civitatem, sibi certo ccrtius ruinam instare scientem , eo pro- cessiirinn dementiae, ut cum alia injuste a gat. At vcro , quis unquam fieri posse dixerit , ut C sin- 34 COMMENTATIO singularum civitatum fines aequo jure et quasi ma- thematice definiantur ; et fac fines hos aeque posi- tos esse, nonne historia omnis aevi docet> brevi hunc illi populo praevaliturum , quum diversimo- de singuli populi viribas et humanitate crescere vel decrescere soleant. Quod ad alteram rationis propositae partem at- tinet , etiamsi speratnus , fore ut genus huma- num ad earn olim accedat perfectionem moralem, ut omnes, quid aequum et justum sit, percipien- tes , se invicem amore tarn integro amplectantur , ut justitia, aequitas, amor notae sint charac.teristi- cae generis human! , non tamen est nisi pi urn vo- turn (i) ? dequo semper erit quaestio instituenda (2). Et sane , etiamsi demus genus humanum semel ali- quando eo perventurum , quamdiu nondum eo per- venerit, pax perpetua stabiliri non poterit. Ecce, quas Philosophi et PoUtici pacls per- petuae constituendae gratia proposnerunt vias , quas , O) Cfr. Cl. v. Hengel, Geschiedznis der ZedeJijke en Godsdienstige beschaving van het hidendoagsche Europa, Tom. I. p. 278. sqq. qui ipse de'statu, qualis hie desideratur, me- rito dubitat. De locis, quae ad contrarium probandum ex V. et N. Foederis libris varii attulerunt, cfrr. Rev. Statius Mul- icr et Cl. N. G. van Karapen, in diss. Soc. Teil., Tom. XXIIi. pag. la ct 455, quae quidem temere allat uproba- runt. CO Dc 9 a * e S ir J en i sch, in Universal historischer Uebcr- biick der Entwifkc/ung des Mentchengesleehts alt fines tick fvrtbildenden Gar.zen. THEOLOGICA. 35 quas , pro generis human! depravata morali con* ditione variisque propulorum rationibus eo ducere ngn posse, jam probasse putamus (i). Conclusio. Ex quatuor his argumentis, quibus alia forsan addi possent , sequi quivis intelligit , bellum in hacce rerum humanarum conditione esse |ine- vitabile; confirmat hoc omnium ubicunque ter- rarum populorum historia, ab antiquissimis inde temporibus ad nostram usque aetatem. Hincquoque quovisaevo (paucos fanaticos si (a) excipias) sapientissimi quique viri, bellum lici- tum pronunciarunt , bellique gerundi rationem praescripserunt. Unde haud temere concludimus, ilium , qui bella ab hominibus geri non velit , quamdiu homines ad perfectionem et mutuam conjunctionem nondum pervenerint, variaque sin gu- (i) Cfr. Tzschirner, 1. 1. p. 57 loo. item Magaz., se B. ae St. seite 77 85. (a) Philo Judacusde Esfenis testatur , neminem inter cos inventum esse , qui instrumenta militaria conficeret. Jta hie in Orat. outturn bonum esse liberum , pag. 877. edit. Par. (3f AwV M CLXOVTUV VI %i$l5iUV , KfdvQVS H O^p^KO^ M OtffTTt- c * 3 6 COMMENT A TIO gulorum sint commoda , id postulare , quod freri non potest , et turn demum ipsius desiderio satis- fied posse, si orbem terrarum commutaverit aliis- que hominibus habitandum concesserit. Quae quum ita sint , auguramur , Jesum Chris- turn, quern depravatae generis humani conditionis probe conscium , per ipsam suam religionem tur- bas exorturas praevidentern comperimus, pro sum- ma , qua" gaudebat , sapientia > non id efficere nee praescribere voluisse , quod fieri non posset; neque adeo bellum suis Sectatoribus illicitum pronuncias* se : sed , ab altera parte , simul ab Eo , qui reli- gionem condidit, qud omnes populi in hoc terrarum orbe educari beatique evadere possent, exspecta- mus, cum bellum semper maneat malum et ho- mines libere illud excitent, gerant, et, historia duce , negari nequcat , bellorum numerum diminui , et varia , sive crudeliore sive mitiori , ratione ge- ri posse; exspectamus, inquam , ut hac sua reli- gionis doctrina, quantumpote belli causas aufe- rat, et, non nisi summa jubente necessitate, geri sinat; et denique , si geri opus sit, quam brevis- sime et clementissime gerere doceat. Quae si probaverimus religionem Christianam re- vera docere et efficere velle , si quid videmus , novum nobis pracsto erit argumentum , quo reli- gionis Christianae , quippe omnibus populis aptae et salutem civitatum quam maxime promoventis 9 etiaui hac in parte agnoscamus praestantiam ; Nu- rni- T II E L O G I C A. 57 mini supremo pro dono illo maximo gratias aga- mus, et, quantum quisque pro viribus valeamus, hanc cum omnibus populis cominunicare , et efli- cere, ut suam salutarcm in hominuin animos vim exerceat, magis magisque studeamus. C A P U T A LT E R U M. QUO PROBATUR , EX ETHICES CHRISTIANAS DOC- TRINA PRINCIPI ET HOMINI CHIUSTIANO BELLUM GERERE LICITUM RSSE* SECTIO PRIOR. EXPONUNTUR ARCUMENTA , QUIBUS EX ETHICES CHR1STIANAE DOCTR1NA PRINCIPI ET HO- MINI CHRISTIANO BELLUM GERERE LICITUM ESSE PROBATUR. $. i. Quomodo disquisilio , utrum c doctrlna Ethiccs Chrit- tianae hornini et PrincipiChristiano licttum sit bdlum gercrc an minus , imtituenda sit. Quum (ut in Introductione vidimus) fuerint , qui sive minus accurate hanc quaestionem tracta- rent , sive argumenta , quibus veniam belli gerundi dari probarent , nullius fere pretii in medium profer- rent j 38 C O M M E N T A T I O rent, baud abs re nobis visum St, paucis ex- ponere, quam viam ingrediendam esse putemus illi, qui ex Ethices Christianae doctrina hoc ar- gumentum tractare conetur, ut simul appareat, quae et qualia , pro religionis Christianae indole et consilio, hue spectantia praecepta exspectari queant, quae minus. Si ad consilium attendas , quo Jesus Christus in terris versatus est , in propatulo fit 9 hoc ei propositum fuisse consilium , ut hominum generi viam et rationem monstraret , qua" homines eum ta- lem , qualem se haberi voluit 5 per fidem accipientes , amoris , ex fide oriundi , ducti principio , mo- rales suas vires explicantes , et Numen supremum Iv irvwpuTt et aKqbeiq, colentes 3 ad ipsius sum- mi Dei perfectionem tenderent. Hanc suam di- vinitus cum hominum genere cornmunicatam re- ligionem omnibus gentibus , quippe in moral! omnium hominum natura fundatam , tanquam uni- cam eamque veram per hanc in alteram vitam ducem , annunciatam esse voluit. Quodsi porro , populi Judaici , Galilaeorum maxime, ad sedidonem proni, indolis , odii, quo omnes fere eum consectabantur , receptarum deni- que illo tempore de regno Messiano opinionum ra- tionem habeas; hand mirum videatur,Jesum Chris- tum , nullum fere de rebus civilibus dedisse prae- c^ptum. Ipse enim religionem ,condere voluit, om- nibus societatibus civilibus 5 non obstante diversa SH- T H E O L O G I C A. 39 imperil forma, diversisque legibus , iisque iterum pro mutata populi conditione mutandis , accommo- datam (i). Neque mirum adeo Eum unquam , gen- tis Judaicae , quoad conditionem civilem , mentione facta , magistratus vituperasse , vel Apostolis rerum publicarum tractationem permisisse; quin potius sapientiam ejus, ut in reliquis omnibus, sic etiam hoc nomine magnopere admirandara , quis , nisi hostili animo in Christum affectus , nobis non con- cedat (2)? Ne quis tarn en existimet eos , qui Chrjsto nomen dederunt, nescire, quaenam iis erga societatem civilem incumbant officia. Nam , primum quidum Jesus Chris- tus {1} Hoc religioni Cliristianae vitio verti nequit. Est enim ne- cessarium postulattim q. d. in religione omnibus apta. Cfrr. quae scripsit Clarus inter Germanos Theologus K. G. Brctschnci- der, in libello, quern belgice vertit Venerandus Te Cempt, Wat lecrt de Heitigo Schrift ten aanzien van het goddclijk regt der Vtrsten. Quae versio etiara habetur in Diario, Let- terkunJig Magazijn , anni 1833. N. 5. pag. 211. [Conjicio pluribus de hoc argumento egisse virura plurimura veneran- dum J. J. Le Roy in responsione ad quaestionera, quum hodie gravi dissensione agitetur controversia de fundamento juris majestatis deque Principum et subditorara officiis; quae- ritur: quae placita et praecepta de utroque argumento posue- rint Christus cjus^ue Aposroli, et quomodo inde hodierna controversia dirimi oponeat. praom. Orn.a Curat. Leg. Stol.] (2) Cfr. Hess, iiier di Lchrtn, Thaten ttnd Schiksale UHun Utrrn , Tom. I. R e i n h a r d , Cbr. Ztdtk. , V. p. 259-266. Muntinghe, twet Ftrhendelingen over den inyleod van htt Christtndtm op htt vtlkigilvk , p. 124. not. 1. 40 C O M M E N T A T I turn universa, quae sub quavis imperii form va- lent , de rebus civilibus dedit praecepta (qua obser- vatione modo dicta aliquibus circumscribuntur limi- tibus); praeterea Christi doctrina eas suis sectatori- bus praescribit virtutes , quae , a religionis doctri- na , si omnibus gentibus apta erit , a priore ex- spectandae, non possum non optimos cives infor- mare (i). Quis enim negaverit, religionis doctri- nam, quae hominibus summi ac perfectissimi Nu minis reverentiam , amorem erga omnes homi- nes universe, speciatim erga eos, quos arctiora intercedunt necessitudinis vincula, instillet, inci- tamentisque urgeat efficacissimis, justitiae et le- gum , non dicam met urn , sed amorem excitare debere? Porro Jesus Christus , cujus vestigiis Christian! jubentur insistere, semper fidum, jus- turn, honestum civem ita *sese praestitit, ut et hoc nomine dignus sit , in quern omnes , tanquam exemplar perfectum, intueantur; quod exemplum -eo magis (ut pro solita sua perspicacitate alicubi monuit R e i n h a r d u s) Chrisiianos ad imitanclum allicit, quum , qui talem se praebuit civem, sibi innocuo et non nisi gentis suae salutem spectanti , necem ab ingratis civibus instare novisset. Hinc CO Leg. Reinhard, Christ. Zedek,, Tom. III. pag. 158. sqq. ec Anonymus, in libro qui inscribitur, De huidige al- f.emeene geest des oprotrs ter ttttt gebragt aan het Christtx- dom , Amscerd. 1831. T H E L L I C A. 41 Hinc appareat , quum Ethice Christiana , sapien- tissimis de causis , oflkia erga civitatem praeccpcrit non nisi univcrsalia (i), ubi disquirimus , utrum ex Ethices Christinas doctrina bellum gerere lid- turn sit an minus, non tam directa , quae dicun- tur, praecepta exspectanda esse, quam indirecta, His de causis et nos, quum nullum in Novi Foederis libris pracceptum compererimus, quo diserte bellum gerere jubetur, optimam et unice veram hanc disquisitionem instituendi viam rati sumus, si ex religionis Christianae consilio et uni versa Ethices Christianae indole , ex praeceptis magis universalibus , disquiramus , num homim et principi Christiana liritum sit bellum gerere an minus. Nee vero putet quis , nisi directe doceamur in Novi Foederis Codice , patriae jura vi et armis vindi- care contra eos , qui justi et aequi leges migrant , bel- lum illicitum esse. Nam et turn praecepta Chris* tiana dicenda, si non tantum ex disertis effatis, verum etiam ex Ethices Christianae indole et Jesu Apostolorumque exemplis petamus et colligamus , quid homini Christiano agendum vel omittendum sit. Hanc viam ingressuri , bellum licitum esse comperiemus , si i. prcbaverimus gravissimtim civitatum consi- liuni , quale ex Ethices Christianae doctrina esse de. (0 Cfr. Mosheim, Ztdelttr , Tom. VIII. psg. 684. sqq. 4* COMMENTATIO debet, obtineri non posse, nisi, ubi aliter fieri nequit, populi jura vi et armis vindicare licitum sit. 2. Magis peculiariter ex officiorum indole, quae principi et cuivis civi Christiano incumbunt, pro- bare conabimur, utrique licitum esse bellum ge- rere. 3. Nostram de belli gerundi licentia sententiam urgebimus eo , quod diserta Ethices Christianae doctrina sit, homini Christiano licere, jura sua vindicare et vim vi repellere. 4. Quum de belli gerundi licentia nostrae sen- tentiae , prima fronte , ex Ethices Chr. indole multa obstare videantur, et historia doceat multos fuisse et etiamnum esse, qui a nobis discrepent, si alicubi , hie certe et altera pars audienda ; quae- que nostrae sententiae opponi solent, accurate exploranda erunt; quibus in refutandis simul co- pia nobis erit, aliis, licet minoris monienti, ar- gumentis , nostram de belli gerundi licentia sen- tentiam , ex Novi Foederis Codice fulciendi. Ut denique 5. Faucis de bellorum commodis monitis ex disputatis, quid sequatur, colligamus et conclu- damtis. $. T H E O L G I C A. 43 s- . Argumentum primum pro belli licentia petitur ex eo , quod gravissimum Civftatis con si Hum , qua- k ex Ethic es Christianae docirlna esse debet , obt inert ncqucat , nisi , ubi aliter fieri nc- quit ipopuli jura vi vindicarc llctat. Uti religionis Christianae consilium homines eo ducit, ut ad perfectionem tcndant moralem, ita sectatoribns suis id imponit , ut purissimo , ex ra tione rite exctilta profluente , Dei et hominum amore ducti , quae Dei promovendo honori et hominum sa- luti inserviant, meditentur et agant (i). Non tan* turn (t) Christianos omnium omnino hominum salutem promove- re debere , ut aliis Ethices Clir. praeceptis , ita satis evincitur ex co, quod amoris principio agere jubentur; uyaTraiv enim cum fuAoyeTv , x^Aw^ sro7f ut plures homines, civilibus juncti rationibus-, auxilio sibi invicem praestando , difficiles vitae labores al- levarent, vitaeque gaudia augerent; jura , quibus singuli gaudeant , vindicarent , et earn conditionem , qud tuto et prospere majoribus uterentur commo- dis, quam si singuli seorsim vitam degerent, in- tends animi corporisque viribus efficerent; huic societatis civilis consilio , quemque , cujuscunque patriae civem se profiteatur , satisfacere par esse , nemo non nobiscum faciet. Quodsihaec, quae natura et ratio nos disputantes fecere , ad religionis Christianae effata exigas , et con- si- opinionis esse videtur). Hujus philosophi vestigiis insistunt Monboddo, Vom Ursprung und t Yortgang der Sfrache , Th. I. B.1I. pag. 181 ; item Wendebornius, Bony de Saint Vincent, alii. Argumenta in contrariam partem valida prorsus attulerunr, P u f fe nd orf ius , de Jure naturae et gentium , Tom. I. L II. C. 3. . 14. sqq. Pestel, Fan'Jftmenta Jurisprudentiae Nat. Vol. I. p. I. Sect. IV. . 120. sqq. qui satis evidenter ostenderunt, homini societatis studia inesse; hanc natura esse voluntatem: hominem, qui omnium animalium nascitur maxime imbecillis, aliorum comraercio indigere : hominem sine hoc nee victum sibi quaerere, nee locum ipsi in rerum naturae as- signatum occupare posse, sensus non nisi in hominum societa- te explere, nee facultatibus , quibus gaudet, uti posse. Cfr. J. F. van Oordt, in disp. Theol. de religione Chr. ad con- jtsnctinnis et societatis studia alendaet promovettda^cum sim*, tutu efficacissima. Tr\j. ad Rhenum. iSai, p. 47. THEOLOGICA. 47 silii ejus , de quo modo egimus , rationem habeas , id constable , religionem Christianam nequaquam sese nobis opponere, verum prorsus nobis adstipulari ; hoc tantum discrimine , ut , pro indole ejus morali , civi- tatum consilium morale quoque haberi velit. Je- sus Christus enim patriam suam prae rcliquis om- nibus rcgionibus dilexit, quin toto suo exemplo do- cuisse nobis videtur , amorem erga omnes praesta- ri non posse , nisi quis patriae suae amore tenea- tur integerrimo (i); gratum animum pro prae- stitis beneficiis praestandum esse , quavis pagina do- cetur ; virtus enim Christiana nil est aliud , quam gra- tus animus , qui sese exserit in sententiis 9 gratum animum testantibus erga Deum et Jesum Christum , studioque Numini supremo, qui primus eos adeo dilexit , placendi ejusque voluntati obsequendi. Religionis Christianae doctrina non tantum civi- tatum formam probavit , ut deinde videbimus , sed gravius et sanctius ejus consilium esse voltiit; nempe, Jesus Christus, suit religionis doctrini homines vere moratos reddere , et ut beatitate , ex moralitate profluente , frui possent , educare cu- piens, quum civitatum formam probaret, non po- tuit non hunc finem mcralem intendere, ut ipsi hac (i) Qui patriae salutem non omni ratioue promovere cupit, ipsis naturae hominis insitis legibus resistit. Infames sunt hoc nomine Alcibiades et Coriolanus. Cfr. PI utarchui in Vitis eorum subjects. 48 COMMENTATIO hac civitatis forma animi et corporis faculta- res facilius conservarent et explicarent. Quid aliud , quaeso ! Jesus velle potuit , quam , quo celerius et facilius gravissimo Dei consilio ho- mines ad perfectionem moralem ducendi , satis- faciant , ut externas suas conditiones quam maxime commodas reddant et aptis , quibus copia iis fiat Dei honorem suamque veram salutem promoven- di(i)? Ipsas autem societates civiles esse comperi- mus, quibus studia moralia explicare , omniaque vir- tutis genera facilius colere^discamus , verbo , facil- lime in perfectionem enitamur moralem (2). Jesus Christus probe praevidit, civiles societates bene constitutas , suo consilio quam maxime inservire. Ex hoc consilio , quo Jesus Christus civitatum formam probavit , appareat , cuivis Christiano so cietatem civilem quam maxime cordi esse, utque exsistere pergat, omni labore curare, oportere ; idque pro graviore et sanctiore ejus consilio , mul- to magis quam si cives Christianam religionem non amplecttmtur. Quae quiun ita sint , quis , religionis* Chris* tianae consilio leviter modo imbutus, eos cul- pare velit 9 qui Jesu Christi consilio , quod ci- (i; Ipsa natura hanc viam raonstravit. Cfr. Jerusalem, ever de 'voornaamstc waarhedcn van den Godsdienst , Tom. I, pag. -3?. sqq. (a) Cfr. Reinhard, Christ. Zedek., Tom. V. p. 259. sqq. Moshcim, Christ. Ztdtk., Tom. VIII. 673. THEOLOGICA. 49 civitatum quoque forma" consequi cupit , respondere cupientes, patriam civimnque jura armiset vi defen- dere conantur, ubi hostes injuste aggredi videant patriae carum illud solum , agros vastantes, caris- sima quaeque eripientes , rem indefesso labore conquisitam auferentes , templa , scholas desolan- tes , omniaque , quae faciunt ad cives meliores et feliciores reddendos ; omnia , quibus facilius ci- tius ct commodius ex Dei voluntate virtutem exer- ceamus , nostram nostrorum aliorumque civium promoveamus salutem terrestrem , eosque ad beati- tatein ducamus aeternam ; si civium jura violata tueantur , aliosquc ut cognoscant , cogant , quum jus- ti et aequi legibus obsequium praestare nolint ? Quis, quaeso! tales reprehendet, quum noverint , vix vitalem esse vitam , si carissima homini abla- ta fuerint : quum sciant , facilitate in perfectio- nem enitendi liominibus erepta" , exstingui quoque vitae cupidinem , quae in eo cernitur , ut nosmet ipsi perficiamus, aliisque quam plurimam aiFera- mus salutem: quum persuasum sibi habeant, vi- tae perire dignitatem , si externae , quibus beati simus, negligantur conditiones (i); historia dent- que eos doceat, simulac populi in servitutem redigantur et opprimantur , libere faculrates mora- les exercendi copift iis ereptd , morum quoque stu- dia CO Cfr. Dracsekc, Lcerredcnen over den Krijg^ pag. 6l. sqq. JUL. D 50 COMMENTAT1O dia opprimi , virtutem et vim raoralem interire sole- re (O omniaqne impediri eteverti, quibus exco- lantur felicitasque eorum constitui possit ? Quid multa ? quum gravissimum civitatum consilium eflici nequeat , nisi omni ratione , vi quoque , ubi aliter fieri nequit , populi vitam , libertatem , hono- rem , sal u tern , carissima quaeque vindicare liceat ; nee qut Dei voluntas , nee qul Jesu Christi con- silium , qui omnes quam celerrime et facillime ad perfectionem moralem eniti et salutem veram con- sequi voluit , perfici possint , me intelligere fateor ; unde non tantum bellum gerere lichum , sed inter gravissima , quae nobis Christianis incumbunt , of- ficia , reputandum censeo. (i) Id jam noverat ille apud Homerum, Odyss. E. 3a- $ T' Kpsr%<; ccTrouivvrui Evpvoxa , svr' civ ptv xu.ru, SovXtov Bene summus Ewald , OorJog en Vrede vit het standpunt van den Christen beschowwd , fag. a8 : In vrijheid is de inensch geboren , de zacht tot vrijheid ligt in alle menschen. Zonder vrijheid kan lie inensch zich niet tot een mcnsch out- wikkehn. Alle volken zij'n minder menschen ., naar mate zij minder vrij zijn. leder vrljheidhater is een Godhater, Een Satan it hij j die het hciligste te verwtetttn pong* , dat God den memch gegeven S. 3- THEOLOGICA. 51 S 3- Argtimentum secundum , quo probatur Principi et cuivis homini Christiano licitum esse bel- lum gerere, petitur ex officiorum indok , quae utrique erga socictatem civikm praestanda incumbunt. Superiore paragrapho probavimus, gravissimuin civitatum consilium effici non posse , nisi alios po- pulos , justitiae et aequitatis leges migrantes pa- triaeque jura violantes , quam lenissimfl atque inno centissimd qu^dam necessitate cogere (quale ex Ethices Christianae doctrina habemus bellum) liceat , ut eadem agnoscant. Universe haec disputata viam nobis sternunt , qud jam magis singulatim et Principi et cuivis homini Christiano bellum gerere licitum esse demonstre* mus. Quod quo clarius evincamns, singulis quae in- cumbunt, officiorum indoles consideranda eric, Quare: i.) ex indole officiornm , quae principi Christia- no incumbunt , huic licitum esse bellum gerere; et a.) deinde eftdem ratione, e civi Christiano cui- vis impositorum officiorum indole, ipsi idem con- cedi, ostendere conabimur. D a Prin- 52 C O M M E N T A T I O Principi Christiana licet bellum gerere. Quum nulla societas sine principe, siveuno ,sive pluribus , consistere queat , et historia doceat , ubi principatus absit, nee aptam rempublicam, nee vi- tara securam esse posse, homines ab antiquissi- mis inde temporibus , ubi societates civiles iniere , alios duces seqm et obedientiam iis praestare par esse viderunt. Ipse Deus non tantum legibus, quas naturae imposuit, ex qtiibus alii animi corporisque viribus praevalent , alii ad obediendum nati videntur, verum etiam religionis Christianae doctrind , sin- cera Divinae voluntatis. interprete , principatum civilem sapientissime probavit (i). C l Tim. II. i-3- CO Sumimus hie Christiano homini licere magistratus gerc- re , quod Mennonitae antiquiores , aliique ,negantes , principi bel- lurn gerere ilUcitum esse dixerunt. Hinc Grotius libro laud, ante probavit , ex Ethices Chr. doctrina licere magi- stratus gerere , quam civi Christiano bellum gerere evinceret. Cerhardus / Locis Theologicis, Tom. XIII. p. 260. sqq. ubivis , et denronstrando , et refutando magistratus inune- re fungi , adeoque principf bellum gerere lirere , simul pro- bivit. Kotum est, tit hoci obiter dicamus, has Mennoni- tnrum opiniones exinde ortas esse, quod loca, IVJatth. XX. 25. coll. Luc. XX[I. 2426. Marc. IX. 36. 37. 42. Matth. XIII. 10. perverse intelligerent. Utinam attendissent , aequa- Jitatem doctrind Christiana non talem edoceri, ut inferiores se contra superiores efferant , quod omnem in rebus humanis or- dinem suhvertere , ipsa rei ratio et tristis docuit experientu, sedut hi ad illos descendant! Non docetur, infimus sit ut fum- mus THEOLOGICA. 53 1-3. Rom. XIII. 17. XIV. 3. 4. Matib. XXII. si. i Petr. II. 17. Tit. III. i.). Populum pr> libertate, qua gaudet , sua jura vindicandi potesta- tern in principem conferre posse , baud facile quis negavcrit. Talis princeps populum, cui praeest, refert ejusque nomine agit. Religioni' Christianae , quae, qui aliis sint praepositi , subditorum maxi- me saluti prospicere jubet, addictus , id sanctum habeat et carum , ut reliquorum civium , qui se suaque ipsi tradiderunt , amore ductus , hominum- que praestantid niotus , ad Numinis supremi cum genere humano consilium attendat, et quamumpote ut omnium universe , ita singulorum speciajtim sa- lutem promoveat (^i); fraterno singulos amore com - plectens , benevolentia , justitia , aequitate, lenitate impcrium exercens , id agat , ut quam maxime fomi- r.a- raus , sod semper et ubique, summus ut infimus sit, Matth. XX. 26. sqq. Marc. X. 43. sqq. (i) RegesolimdicebanturPfl/rtfj,^!?;:!^,- yroipevsi; Xetuv , rwrvjpsi; , svepysrui. Antiquis temporibus eo maxime constitu- ti erant consilio, ut civium jura vindiearent. Cicero: el 9 Offic. Lib. II. C. ia. haec habet: nam cum premeretur inops multitudo ab Us , qui majores ope* haiebant, ad tinnm aliqtiet* cotjfugicbitnt , virtute praatantem, qui cum prohiberet inopfa tenuiorts ^aeqiritatc com'ituenda , summos cum infimis part ju- re ntinehat." Pariter Aristo te Jes , quern hie secutus est Ci- cero, Cfr. Graevius, adh.L Beneficentiam maxime regibus propriam csse, disputat apud Xenophontem Socrates, Wimorab. III. a. Cfr. et Cicero, do Rtj>. Lib. I. C. 35. p. 23*5. *! verissima esse, cunctosque , qui Messiae cas- tra sequi vellent , ad haec se componere oporte- re , ipse Messias , spirituale regnum conditurus , af- firmavit, quum de sui regni indole coram Pilato haec confiteretur : *H $*,^ ovx &TIV ex TOU JCOtTftOV TCVTOU* E/ fX TOV KOT(AOV TOVTOU V]V $ &&- e[w, ol vTrysrixi ow ot S^G v w vxpxou ros ouaoi vvv s spy ovx fjT/v svT&fav 9 (Joann. XVIII. 26.) et suos sectatores juberet kapfiaveiv rov vravpov afoot (Matth. X. 38. XVI. 24. Marc. VIII. 34. X. ai. Luc. IX. 23.) : quibus verbis suos ad patientiam adhortatus , bellum quominus gererent , vetuit. Sum- 72 C O M M E N T A T I O Apostoli, summi magistri vestigiis insistentes, Christianos , coelestis quippe regni cives , ante omnia coelestia spectare et quasvis hujus mundi res parvi ducere jusserunt: armaque, quibus in- duti esse deberent, non corporea esse oportere, sed spiritualia, nee adeo secundum carnem mill* tandi, nee adversus carnem colluctandi in regnp Messiano locum esse posse , docuerunt (2 Cor. III. 4. Ephes. VI. 1117.); quum bella et lites ex libidinibus , quae in hominum carnalium membris militant, oriri soleant. (Jacob. III. 13-^-18. IV. I. .) Uti ex talis regni spirituals indole jam statim cuivis in oculos incurrit 9 nemini Christiano li- cere bellum gererej ita res in aprico collocatur, ubi ad praecepta , talis regni indoli convenientia , attenderis; Deus jam olim neminem necandum esse praecepit. (Gen. IX. 5. 6. alibi}* Jesus Christus, qui longe prae Mosaicd praestantiorem et purio- rem cum homiriibus communicavit doctrinam , disertis verbis docuit, nemini injuritt nos afficienti resistendum esse, quin potius alteram quoque maxillam , altera vapulante , ut ultro praebeat , de- cere -Christianum, amoreDei hominumque ductum. (Matth. V. 38 42.) Dictis fidem fecit, Petrum gladium, quo Magistrum defenderet, stringentem vaginal condere jubens. (Matth. XXVI. 25.) Pau- lus, quo quisquam vix penitius Christianae reli- gionis indolem perspexit, omnem omnino vindic- tam T H E L O G I C A. 73 tarn summo Numini relinquendam esse praccepit. (Rom. XII. 19. 20. 21.) Quid multa ? Res omni dubio fit major , ubi Jesura praecipicntem legis pro iniraicis nos caltimniantibus , quin odio persequen- tibus intern ecino , prcces fundere, amore eos am- plecti integerrimo, quin imo potius vitam depo- nere, quam calumnia ullove damno eos afficere (i Job. III. 17.). Quae quum ita sint, qui tandem nos, Christiani nomine ex animo digni esse cupientes, contra Messiani regni indolem , con- tra diserta Jesu Apostolorumque praccepta , belli- gerantes, hujus mundi regna occupemus , alios telis deleamus, idque (quo vix stultius quid- quam excogitari potest) armis mere carnalibus, gladiis , ensibus , sclopetis , quorum nulla fit men- do in armis Christianae militiae, a Paulo enume- ratis! Qui quaeso ! nos haec faciamus, camera cum vitiis et libidinibus cruci affigere jussi, Jesu Christ! exemplo , ejusdem et Apostolorum disertis effatis , ne malo resistamus , nee de ullo vindictam sumamus , edocti ! Mi bone , tu , qui bellum Chris- tiano homini licitum esse dicis , et nos ad illud excitas , nonne ovjvvwTot, conjungis , quum talia praecepta cum impia belli, in quo homines om- nia plane contraria agere jubentur , conditione con- ciliare velis ? Quis enim conciliare poterit, ne resist as ma Jo , ac vim vi repellere tibi licet ; praebe et alteram maxillam , et percute vi' cissim ; diligite inimicos vesfros , et spoliate , prae* 74 C O M M E N T A T I O praedamini , igni ferroque persequimini eos ,- or ate pro pcrsequentibus et calumniantibus ^ et perse* quimini cos ad internccionem? Nos certe , qul haec conciliari possint , non vi- demus. Immota et firma nobis stat sententia , si per Dei gratiam nos totos Deo , qui se suos con- tra Inferni portas defensururn promisit, in fide et patientia commendemus , et Jesu Christi praecep- tis obsequamur , nobis nihil eventurum 9 nisi quod Deus sapiens velit , et quod ferre possimus. Valeas cum perniciosa tua sententia tu, qui nee Messiani regni indolem perspicis , neque Magistri praeceptis obsequens, injurias ferre vitamque in aliorum salutem deponere novisti ; si salus tua aeterna tibi cordi est, et ex vero Christiani no- mine insigniri vis, nostras sequere panes. Quicunque , sive quae Veteres scriptores Christia- ni, bello sese opponentes, memoriae prodiderunt , sive Quakerorum et Mennonitarum libros , quibus eo- rum doctrina continetur , inspexerit , et cui copia facta fuel-it cum id genus hominibus, qui et hlc illlc in patria nostra reperiuntur , colloquendi ; hunc me ipsis eornm verbis usum , neque eorum cogitandi et ratiocinandi rationem perverse proposuisse, af- firmaturum spero et confido. Has si consideremus exceptiones , apparet , pri- ma fronte allata argumenta baud omni veri specie carere ; nee mirum adeo esse , si homines pii , simplices , artis interpretandi nescii , his ita loquen- tibus T H E O L O G I C A. 75 tibus accesscrint, ex animo confidentes sese Dei voluntati adversaturos , si bellum gcrerent: om- nes , qui arma capiant , non posse non Deo dis- plicere. Nobis jam incumbit , ut veritatis studio ducti , historico - grammaticam interpretationem , quam unam veram esse unanimi consensu omnes sapien- tes testantur, sequentes, diligenter inquiramus, utrum adversariorum argumenta valeant, nee ne. Antequam vero eo transeamus, historicam lubet instituere inquisitionem , unde homines ad hanc opinionem de bello , Christiano homini hand licito , pervenerint; et deinde, ut brevitati consulamus, duas praemittere universas observationes. Inquisitio historica , quomodo homines ad opinionem dc bello , Christiano ho- mini haud licito , pervencrint. Ex iis , quae modo exhibuimus , apparet 7 sen - tentias, quas singuli deinceps diverso tempore in medium protulerunt, hue redire , nimirum : i. in regno Messiano , pro spiritual! ejus in- dole, gladio uti non decere; quia a. Christiano vim repellere haud licet; quum 3. Jesus omnes , inimicos quoqtie , amore am- plecti jusserit integerrimo ; quin 4. In 76 CO M M E N T A T I O 4. In aliorum usum et salutem vitam deponere. Lubet breviter inquirere, quae causae homines impulerint, ut ita cogitarent et sentirent. Ex ratione , qua nobis adversantium opiniones proposuimus , nemo non videt , unam ex altera ortam esse. Fontem , unde singulae fluxerunt, unum eundemque esse crediderim , eumque in per- versa , quam sibi de regno Messiano informarunt , notione quaerendum; qud semel recepta*, non po- terant non singulae hae opiniones exoriri. Ubi enim scriptorum Christianorum, qui tribus seculis prioribus vixerunt , monumenta perlustre* mus, (Ignatii, Tertulliani , Clementis Alexan- drini , Crigenis nomina citasse suffecerit) cuivis in oculos incurrit, baud paucos eorum regni Mes- siani , omnibus numeris absoluti , notionem sibi proposuisse (i). Quid rairum? Religio Chris- tiana hominem maxime docet internos sensus ad Dei voluntatem componere el informare ; id maxi- Ci) Qui a Patribus Eccles. allata argumcnta apud Staudli- n u m inspexerit , eos hac ductos opinione , bellurn illicitura esse , statuisse , reperiet. Cfrr. et Arnold, Abbildung der ersten Christen, Lib. V. C, 5. Neander, Dinkwurdigkeitea, Tom. I. pag. 378. sqq. Pfaff, de Ecclc sia , sangainem non sitfeate , Tubing. 1740. De Quakeris , Broes, Engtl- sche Kerk , Tom. I, pagi 243. sqq. De Mennonitis patet ex eorum placitis, dc quibus Schyn, 1. 1. et L. We yd man, Over het beginftl d*t llcrvorwing in Dissert. Soc. Teyl T. XXXI. pag. 45. T H E O L O G I C A. 77 maxime agit ut homines morales vires explicare discant. Scripta Novi Foederis praecepta conti- nent, hue pertincntia. Haec autem proverbiis, hy- perbolica ratione , saepe prolata sunt. Jam vero homines , misere saepe instituti , verae certe inter- pretandi rationis ignari , indole ad austeritatem et morum sevcritatem promt instructi , temporum KS- piffTJirsriv oppressi , ad haec scripta legenda acce- dtint, ut inde, quid sibi agendum omittendumve sit, cognoscant. An mirum , inquam, hos , sibi unice spiritualem vitam vivendam esse credidisse, et sese a rebus mundanis , et omnibus , quae tali vitae spirituali non convenirent , abstinuisse ? Quodsi primarii doctores in tali starent opinione, nemo sane mirabitur , homines Christianos , maxi- mam partem simplices, illorum vestigiis institisse, et bellum gerere sibi illicitum censuisfe. Has suas de regno Messiano ejusque civium of- ficiis veterum Vatum oraculis confirmari putabant. Fama hue accedebat , terrarum orbem,Jesu Christo nascente , pacatum , et propterea Romae , penes quam belli ac pacis arbitrium erat, jam fores clau- sas fuisse (i). Haec (i) Orosius, aJversus Paganot, Libr. VII. Cap. a. pag. 456. ed. A. Have re. , de anno Jesu Christ! natali ngens, haec habet: ,, qui annus , fuantis 9 quam novis ^quamqve inasitatii ,, bonis abundaverit y satis , me etiam non freftrtnte , entnper- ,, / haberi arbitrary totn terrarum erl/t una fax omnium, non 78 COMMENTATIO Haec (ne alias causas memorem) qui secum re* putet , et mentem scriptorum , qui tribus seculis prioribus vixerunt, perspiciat, facile intelliget, qui plures arma capere sibi baud licitum puta- rint. Attendamus jam ad tempora, qtiibus Mystic! , Quaked (i) et Mennonitae exstiterunt. His tempo- ribus in spinosis (2) maxime quaestionibus solven- dis homines occupati erant , omnis fere pietas , om- ne inoralitatis studium interierat. Jam vero Historia Ecclesiae Christianae ab incunubulis inde docet in tali rerum conditione , homintim desideriis baud satisfied , et ubi ab una parte imice spinosis quaestionibus solvendis operam dant, ab altera parte homines in pietismum et mysticismum pro- labi. Hand minim adeo cuiquam videri potest, si his temporibus plures exstiterint , qui Antiquio- rum non cessations sed abolitione belhrum, clausae Jani gemi- ,, neie portae , exstirpatis Icllorum radicibus , non repreisis, Census tile primus et maximus fuit , cum in hoc unum Cae- saris nomon universa maguartim gentium creatura jurarit , ,, simulque per communionem census unius societatis effec- tn est." Item Cap. 3. Hanc fabulam, multis rerum Chr. scrip- torihus propagatam, falsam esse demonstravit Joan. Masfon, Jani templum Christo nascente reseratum , seu , tractatus chronologico- historical, vulgnrem refellens opinionem existi- mantium , pacem toto terrarnm orbe sub tempus Servatorit nostri natale stabilitam fuisse , Roterod. 1700. (0 Broes, Engelsche Kerk , Tom. I. p, 234* (a) Idem over de vereoniging der Pr0fe//rtf*,pag.i9. sqq. THEOLOG1CA. 79 rum vestigiis insistcntes , moralibus studiis maxime intenti , easdem , quas veteres , de rcgno Messiano foverent opiniones, iidetnqvte, semel hac receptft opinione, in extrema ruerent; turn ex religionis Christianae indole, turn ex locis nonnullis, maxi- me Orationis Montanae , quae dicitur , probare co- nantes, Ethices Christianae doctrinam vetare ma- gistratu fungi , judicia exercere , atque adeo bel- lum gerere , quin potius omnia ferenda , sustinen- da , perpetienda , quam contra amoris principium (uti opinabantur) alios vi atque imernecione cogere. S- 3- Quid de hominibus , qui bellum gerere Chris* tiano homini haud licitum cement , judi* candwn sit? Fonte , ex quo adversariorum opiniones exortae sunt , considerate , paucis significare lubet , quid nobis de ita sentientibus judicandum videatur. Equi- dem ita sentientes hand adeo , ut vulgo fit , exse- crandos et odio persequendos internecino velim. Etenim (dicam quod sentio) sit ita , quod negari nequit , horum hominum sententias Ethices Chris- tianae indoli penitus esse contrarias, quin civitati perniciosissimas ; tamen Novi Foederis libros in- tuens , quaeque perversa hominum cogitandi ratio , quamque prona in errores eorumdem mens esse so- So C O M M E N T A T I O soleat, attendens, auguror, perversas istas de doc- trina Christiana sententias vario tempore prolatas* quas Doctrinae Christianae , quae dici solet , Histo- ria exhibet , fere ad imam omnes hominum men- ti , quae rite interpretandi ratione est destituta , obversaturas esse. Tempora , quibus sententia de bello, Christiano homini hand licito , exstitit, ho- mines eo ducebant; consilium, quo ducebantur, hoc erat , ut vitam viverent spiritualem , unice Deo et Christo dicatam. Quae quum reputo, id credo et confido, hos homines ad hanc sententiam pervenisse, non adeo ignavid malisve consiliis ductos , sed potius ex pio animi sensu, ex eo quod perversd amoris , qualem Jesus voluit, notione imbuti, opinarentur, se, si a bello alieni erant, reliquis- omnibus in ob- servandis Dei et Jesu Christi praeceptis , praesta- re. Hinc appareat , quid de iis judicandum sit , eorum nimirum potius miserendum eosque leniter ad meliores sententias ducendos esse, quisque ae- quus judex mecum fatebitur. Baud scio an, qui aliter ut de his , ita aliis , perversas de Jesu Chris- ti. doctrina opiniones foventibus , judicatum velit, mentis hnmanae in errorem pronae et temporum , quibus singuli exstiterunt, minus suffidentem ha* beat rationem. THEOLOOIC A. Duat observations gcncraliorc* dc scntcntia eorum, qui ex Ethices Christianae doctri* na bellandi veniam non concedi putent. Duplicem praemittere Itibet observationem , ex qua generatim pareat , qud ratione horum adver- sariorum sententia refellenda et propulsanda sit. Prima haec sit : causa , ob quam omni aevo fue- runt , qui bello sese opponerent , in perversa , quam homines sibi informabant , gowteiotq TOV Qsov notione quaerenda est. Opinabantur quippe,Christianum ab omnibus rebus mundanis sese abstinere, et unice spiritualibus intentum esse decere. Ad hanc suam sententiam confirmandam afFerebant vaticinia, quae qud conditione edita fuissent , non attendebant ; turn praecepta , quae , quo tempore , et loco , qui occasio- ne , quibus et qtialis ingenii hominibus data essent , non animadvertebant , contextus denique locorum , quae iis adversabantur , nullam prorsus rationem habebant. Quodsi meliorem et puriorem Potfiteiou; rov Qeov notionem sibi fingere, et loca melius interpreta- ri novissent, eximie dubito, an unquam, homini Christiano bellandi veniam non concedi statuis- sent. Altera haec est. Si quid video , haud pauci ex iis perversarn belli notionein sibi inforraarunt, F cam- 8a COMMENTATIO eamque talem , qualem Ethices Christianae doc- trina condemnat plane , quin ignorat ; belli ni- minim , ex perversis animi afFectibus et concu- piscentiis, ex furore, ira, vindictae studio, am- bitione , similibusve causis oriundi , quod eo con- siiio geratur, ut aliae regiones contra jus fasque unius imperio subjiciantur, aliae spolientur, et pes- sum dentur; obliti bellum justum et aequum esse, quo patriae jura , ab aliis violata , quara citissime et mansuetissime vi, ubi aliter fieri nequeat, vindi- centur. Has si, in adversariorum objectionibus exploran- dis , teneamus observationes , illasque ad has exiga- mus , refutatio baud adeo erit difficilis , et facile con- stabit eas maximam partem nullius esse momenti. His praemissis , jam singula, quae ad suam sen- tentiam afferunt, loca quid perhibeant, inquiren- dura est. Quodsi facimus, permulta loca nullam prorsus vim habere, et nisi hie de industria de belli licentia ageretur , facile praetermitti posse , ut dudum viderunt viri docti , ita quivis , rite in- terpretari sciens , mecum fatebitur. Loca afferre solent cum ex Veteris , turn e Novi Foederis libris. Alia aliquid valent , alia omni probandi vi prorsus sant destituta. Primum videamus: .5- T II E O L O G I C A. 83 S. 5- De locis minoris moment! , quae tx Vettris Foedtris Hbris ad si/am scntentiam conftr- mandam affcrunt. In Veteris Foederis libris suam sententiam maxi- me stabiliri opinantur vaticiniis , de quibus verbo hie tantum monuisse sufFecerit. Quis summi Jesaiae ignorat vaticinium (i): nn roj o>o>n mr*3 nni 2 V ! I* I T T J*~:i~ . JT T J onnn IT-: *TIV vrimto ono^n woi s T * :: 2.) .Er futurum cst postca tcmporis, ut stabilia* tur mom domus Jchovae in yerf ice montium , tt prae collibu$ elatus crit , ct confluent ad\ eum omncs gentes. 3.) (i) Jeaia II. 44. F a 4 C O M E N T A T I O 3.) Et aderunt populi multi et dlcent: agile 9 adscendamus ad montem Jehovae^ ad domum Dei Jacobi, ut doceat nos vlas suas et ambulemus in semitis ejus , nam e Stone crit institutio et verb urn Jehovae ex Hierosolymis. 4.) Judicabit inter gentes et arguet inter mul~ tos populos , et conflabunt gladios suos in vomercs , et lanceas suas in falces^ nee toilet alter a gens contra alteram exsem , nee ultra bello adsuescent* Jesaias hancce Orationem , inde a Cap. IL, usque ad Cap. IV. in fine, habuisse videtur sub Uzzia vel Jothamo ; sub quorum imperio Judae cives , prosperis rebus utentes, simul, ut vulgo fit, luxuriae et dissolutis moribus manus dederant. Hoc tempore fuisse videntur , qui laete Messiae tempo- ra proxime instare opinarentur. Hinc Jesaias, regni Messiani , quo verus Dei cultus per totum terrarum orbem dispersus foret , et quaevis bona hominum generi redundatura essent , descriptione praeniissi , perversam eorum agendi rationem iis objicit, in supers titionein quippe et idololatriam lapsis et lasciviae deditis ; admonetque sic procul adhuc abesse regnum illud Messianum , nee falsft spe illudi eos oportere , quum Jehova , acer sui cultus et verae virtutis vindex , non posset non quaevis iis mala et calamitates ob peccata immit- tere. Simul tamen Prophetico more, post mala annunciata, meliorum rerum spe aniinos erigit; praedicirque laetiora tempora sub duce quodam, quern THEOLOGICA. 85 quern Hiskiam intelligendum censemus , eos ma- nere, qui periculo erepti superessent (i). Haec de hujtis Orationis argumcnto (2). Adversarii nostri jam tria assumunt, quae baud facile iis damus : i.) verba a comm. 24. directe Christianismi tempora spectare; 2.) omnia ad vivum esse resecanda; 3.) cunctos, qui ab incunabtilis inde Christia- nismi ad sua usque tempora Christo nomen dede- rint, et bella tamen gesserint, falso Christianos dici. De singulis quid sit, paucis videamus. Quod ad primum attinet, vaticinium hocce statim impletum iri , quum Messias in scenam mundi prodiisset et regnum suum condidisset, id unde habeant, me nescire profiteer; nitilta imo pro contraria senten- tia faciunt; ex ratione quippe , qua hunc locum summus vates praemittit , non adeo vaticinium a Jehovae profectum esse dixerim , ad pacificurn tempus describendum , quo gauderent , qui in Messiae castris militarent, scd carmen quoddam uni* (i) Cfr. V. d. Palm Jtsaiat verklaard en tpge heJderd , Tom. I. png. 66. sqq. (c) Mittimus hlc criticam in hosce versus inquisitionem , ncc locus hlc cst refutnre Eichornium, qui glossam esse pu- ut ex Michae vaticiniis in margine primum adscriptam f quae deinde textui irrepserit. Cfr. Viri docti. Inleiding in hct Oui1 Tettaatent ) Tom. HI. p. 125. 8 6 C O M M E N T A T I O. uniuscujusque animo infixum (i) j quod hie ve ille, quum omnes genres in Abrahamo bene- dictum iri scripto consignatum vidisset , rem poe- ticis coloribus depingens , pepigit ; deinde autem plures hanc regni Messiani descriptionem ad sua , quae viverent , tempora retulisse , sibique persua- sisse , jam exoptatum illud temp us venisse , dum interea in longissimum aevum remotum esset. Pri- nnim igitur illis demonstrandum est, hocce carmen revera esse vaticinium; nam quod com. i. legi- mus , nil indicat nisi hoc : Jesaiam auctoritate divi nd ad populum hanc orationem habere , etiamsi non singula verba a Jehova accepissent. Si directe Messiae tempora spectarent haec verba , Jesaiam merito vaniloquum dixeris, quum eventu neque hodie comprobata legimus. At vero nee ipse Je- saias hoc dixiu Verba ejussunt CD'D^H - _| . 9 id est, ubi alia loca conferas (Genes. XLIX. i. Dent. IV. 30., Jerem. XLVJII. 47.) futuro aliquo tempore (i). Uti igitur haec verba nee directe Messiae tempora spectare probari potest, ita ere- di- (l) Crf. Gesenius Philosophise}) kritischer tind histo- rfscher Commentar uler den Jesaia , Th. I. Seite 173. sqq. V. d. Palm, 1.1. et Rosen mull er, in Commcntario ad h. 1. Tom. III. p. 63. et inprimis M. S. Friedrich, qui huncce locum grammatice inierpretari atque in fontem ejus in-. quirere conatus est , Zwiccaviae 1793^ (?) Cfr. Vitringa in Comwentario ad h. 1. T H E O L G I C A. 8; diuius , non esse nisi carmen quoddam , quo fe- licissiraa tempora depingebantur , plures hoc Je- saiae tempore in ore habuisse , et ideo hunc illud praemisse , quo facilius ostenderet , in tanta mo- rum pravitate, illud exoptatum tempus nondura a Jehova concedi posse, sed contra poenas eos manere, qui ita Jehovae voluntati sese oppone- rent. a.) Valde dubito , an omnia ad vivum resecanda sint. CJbi nimirum veterum Hebraeorum vatum orationcs legimus , non obliviscendum est , orien- tali eas eonscriptas esse sermone , vatesqne pro suae gentis indole , vivido , imaginatione pleno , et hand rare hyperbolico usos esse dicendi gene- re O)5 ^ quod turn maxime locum habet (quod bene notetur ,) ubi futuram felicitatem describere solebant (2). 3.) Nisi vanum et ampullantem Jesaiam dicere velis , dicta sub conditione quadam intelligenda esse, in propatulo est; nimirum, quando omncs Numen supremum , ea ratione, qua Messias dic- turus esset, manu fidei ejusque fiiiae amoris , colerent, His (i) Utinam qui ex Johannea Apocalypsi futura praedicere solent, ad orientalem sermon em semper attendissent! (a) Similes descriptiones plures in Jesaiae carminibus occur- runt, ut XI. 2. Crf. hie Muntinghe Gcschifdtnis d*r Mttuekheid, Tom, VII. p. 188. sqq. 88 C O M M E N T A T I His de causis , summis praeeuntibus interpreti- bus, putamtis, huic vaticinio (modo sit vaticinium) eventum partim respondisse, quum post Babyloni- cam captivitatem multi e Persia , Chaldaea , Aegyp- to et Occidente Israelitarum religionem assumerent; deinde: quum Israelitae ex Babylonia in patriam re- duces ad Antiochum usque pacatis uterentur re- bus ; porro : quum , Evangelic coelitus cum homi- nibus communicate, multi hoc assumerent ; partim vero adhuc responsurum esse, ac turn demum omnibus numeris absolutum iri , quam primum omnes , in Messiam fidem habentes , Deum sv wvev- pun xui ahyQsip colentes, uni regi eidemque Ju- dici obsequentes (i) , amoris principio ducantur et unice honesti , justi et aequi studio teneantur. Quando autem speratum illud tempus venturum sit, nescio, sed nondum illud venisse, nemo ig- norat. Simili ratione judicandum puto de Je- saiae Cap. LXV. 25. XL 62. Zach. XIV. 9. Ezech. XXXIV. 28: in quibus locis interpretandis id teneatur, omnia, quae speratum illud aureum seculum , pacatum illud in Palaestina tempus spec- taut, poetice exornata et sub conditione quadam intelligenda esse (a). Eheu ! quod et ad Jesaiam , in cujus Orationibus Ethices doctrina regnat, quam 0) Cfr. V. d. Palm, 1. c. C"O { ft- Interpp ad b. 1. Imprimis RosevmuIIerus ee Pal mi us. THEOLOG1CA. 89 quam Christianam fere dixeris, provocarunt, ut bellum non licitum esse demonstrarent ! Missis igitur his aliisque locis (i),nihil omnino dicenti- bus 3 quos e veteris Focderis codice ailerunt , tran- simus iid explicanda $. 6*. Loca minoris momenti , c Novi Focderis librit allata. Non tantum in V. F. , verum etiam N. F. li- bris suam sententiam confirmari opinantur. Mi- noris moment! loca hue pertinentia mihi esse vi- dentur, ex Johanneo Euangelio Cap. XVIII. 36. Ex Epistolis haec : ad Rom. XII. 16 21. ad Ephes. VI. ii 17. altera ad Corinthios , X. 3. 4. Jac. III. 13-18. IV. i. 2. Quum Jesus coram Pilato esset, et hie ex eo quaereret , an sese Judaeorum regem profiteretur , re- OD Ezechiel XXXIV. 28. Jes. XI. 69. Zach. XIV. q. in plerisque vaticittiis illis de paccaio et sperato illo tempore in Palaestina scrmo est. Non opus est hlc ostendere , legem latam Cenes. IX. 5. 6. hue nil facerc. Est enim hie sermo (quara- cunquc sequaris lectioncm, a viris dostis propositam^ dc nece sanguinolcnta. Nee latins sese extendit, quam quod in deca- logo prr.ecipitur , non octidts. Cfr. Grotius, dt Jure btlli ec facts t Lib. I. Cap. z. Muntingbe, Geich. dcr vtnieiib. t Tom. 4. tun. 2:1. 90 COMMENTATIO respondit : 'H fiwiXelot, $ ipy cux hrtv s% ou TC-JTOV. El IK TOU %e<7(tou rourov v\\t y v) spy , ol fifftyfinq #v ol spot yyuvlfywo , /y# /u-jf roTg touSftfai?? vvv y fbtn&tiat ;} spit ovx <7TIV VTV$V (l). In aperto est, Pilatum Jesum tanquam seditio- sum considerasse , quippe qui , si terrestrem se Judaeorum regem profess us esset , eos ad defectio- nem incitasset. Jam vero Jesus ait: Pilato nil a se metuendum esse , quippe qui rex quidem es set, non vero, ut ille putabat, regnum Palaesti- nae ambiens, quum ne copiis quidem militaribus se stipatum videret ; nee se tale quidquam in ani- mo habere. Id tantum indicat, regnum Messia- num spirituale , de quo veteres Hebraeorum vates vaticinati essent , jam a se conditum esse , qui , qua ratione Numen supremum colendum esset , do- cuisset, quique omnibus , qui sua castra seque- rentur , praeesset , eosque in certamine contra impietatem omniaque quae Deo displicerent , du ceret ; quod si id agere voluisset , ut Judaeorum rex constitueretur , se copias collecturum fuisse ac vi et armis suam regiam dignitatem vindicatu* rum (2). Undeigitur hunc locum arripere potue- rint, CO Joan. XVIII. 36. (2) Cfrr. Da h. /. Grotius et Pal mi us, ad h. /. item J. Heringa, in Comment. Soc. Hag, ad annum 1797. p. 51* 94. 205. N. C. Kist, over de Christelijke Kerk of aarde , ^. co et 30. ibique B e z a e Annotatio citata^ T 11 E O L O G 1C A. 91 rint, quo helium illicitum esse probarent., vix in- telligo; nee ahis locis, ad quos provocanmt , id docetur. Ephes. VI. n 17. In hac , quam ad Asiae Minoris Occidentalis ccclesias scripsisse vide- tur Paulus, Epistola sublimiore mi solet dicendi genere. In fine Epistolae , ut solet , demon strat , qui amor in variis vitae irtpwrfaetri sesc exscrere debeat. In his, imagine ab arm at ura sumta, cgre- gie omnino praecipit, qul virtutis Christianae bos- tes debellandi sint ; hunc in modiim : rw xxvoTrtixv rov 6sov 9 Trpbs TO Mvwrfai trpb? r7 TOV TTGVypOV TO, ffspixsQahai&v rov craTyplcv TOV TrvsvpaTog , o <7T/ pijftz Osov. Mul- ta de his sectionibus dici possint , quibus tamen pro instiuiti vatioue hie locus non est. Probavis- se sufliciet , ex iis non sequi, bellum non licitum esse. 9 a COMMENTATIO esse. Duae hae observationes rem 9 ut putamtis , conficiunt : 1. Paukis hie tantum praecipit, qud ratione ho- mines pravis animi affectibus omnibusque, quaevir- tuti Christianae sint impedimento , resistere debeant. 2. Facit id imaginibus , ab armatura sumtis , quas hie non agnoscere, et singula proprie su- mere, stulti foret. Paulus de bello, vel armis capiendis , proprio sensu ne cogitavit quidem. Agit tantum (sunt verba Grotii) de pugna, quae Christianorum est, qud sunt Christian! , non quam communem habere cum aliis hominibus cer- tis cventibus possunt " (i) Deinde afFerunt ex altera, quae dicitur, ad Co- rinthios Epistola, Cap. X. comm. 3, 4. ubi le- guntur verba : h eapxi yap TrspnraTOuvTst; , ov xx<> ra crapxa ffrpafeufoefa' TU yap oirto rfc (rrpaTslag cv (rupxixa, uhhu SuvaTX ry Qsy Trpbg x&Qai- o%vpu(taTuv. Ex priore et altera , ut vulgo audiunt , Epistolis constat , Corinthi fuisse , qul Pauli inimici varios eosque malevolos de ipso spar- gerent rumores. Contra hos Apostolus hocce capite et seqq. vehementer invehit , et a Conn- thiis observari cupit, sibi a Deo potestatem esse concessam omnes castigandi, qui falso ilium ca- lum- (0 De jure b*U\ at pact's, Tom. I. pag. 60. edit. Bar- beyracii, item Aramon, Bntv/urf eintr reiag bibt. t , I. B p. *S9 THEOLOGICA. 93 lumniarentur, reive Christianae promovendae obes- sent ; nam , ait , corpore etsi sit debili et infirmo , tamen , ubi adverfarios castigare opus est , sibi arma a Deo esse concessa, quibus omnia valeat. Intellexisse videtur arma, quibus in Elymam Hy- menaeum et Alexandrum usus erat. Paulus etiam h. 1. ne cogitasfe quidein de bello videtur , id tan- turn affirmans , sibi maleficos puniendi facultatem esse, metaphora sumta 4 ab armatura. Imo vero huic loco potius argumentum inest, quo belli jus demonstretur; nam ipse hie locus aperte indicat, ubi homines, quo minus male agant, leni admo- nitione coerced nequeant, eos vi cogendos es- se CO- Videamus an Jacobi loco, quern nobis obge- runt, aliquid insit , quo suam sententiam rite tueantur. Jacobus hanc suam Epistolam popu- lari oratione scriptam , moralis maxime argumenti , ad Christianos olim Judaeos scripsit , in qua quum eos ad patientiam et fidem in virtute Christiana exercenda conspicuam ,. variasque virtutis species excitasset, inter alia in lites quoque et ri.xas, quae inter eos, ad quos literas daret, maxime viguisse videntur, his verbis invehit: TTO&SV no- K&I ft&%ai sv uftiv ') ovx evrevQev 9 SK TUV UftUV TUV virxye fter KUTOU 3uo 42. Ty alTOuvri ff /50y* xxi TOV ^'Aoi/- TK K7TO ffGV }0Mfo&ff6*l 9 fW &1FQ9rp6t$$f* 43- *H- OTI fpp'f'^" *Ay&7ryag. 539- * (i) Cfrr. Joseph us, Ant if., L. IV. Cap. VIII. . 35, Kosenmullems, in Scholiit ad .t- 38. CO- Parum scite denique objecerunt locum i Joan. III. 1 6. sv TOVTCJ lyvuxupsv ryv ciyKTryv , OTI vTrsp TV est enim Ethices Christianae doctrina , Christianum vitae maxime conservandae studio teneri oportere; tumvero, ubi communis inde pendet reipublicae sa- lus , vitam ipsi esse deponendam (2). At vero an turn huic praecepto obsequetur, si quaevis injusta et iniqua ( nam ponimus ubique Christianum bellan- tem jura sua contra iniquum et injustum viola- torem vindicare) ignavii\ sud adjuvet , morteque sua stabiliat? An, ne aliis injuste agentibus inte- ritum paremus , nostram et patriae incolumitatem non defendamus ! Anne potius vitam , quae saluti publicae impend! debet , eamque non temere perden- dam , percussoris hostisve irae et libidini trademus , qtiam ut Patriae nostra ipsorum salute pluris ducen- dac , (i) Ulterius hoc explicuit summus Mosheraius, Zedeleir Jt* Hcilig* Schiift, Tom. VII. p. 213218. (a) Match. X. 2832. Marc. VIII. 34~38. Cfr. Rtin- h-ird, Chr. Z*en over den invlotd van den Chr. GoJsdicnst op f.et vilkigeiaky in ann. p. 113. Reinhard, Plan va den Stick* ter dtt Chriittndomt, p. 120. sqq. JUN. H ii 4 COMMENTATIO agerent; sed saepissime fore ut rixae, lites et inju* riae locum obtinerent , bellumque adeo excitaretur. Jam vero finge tibi , Jesum noluisse vim vi repelli, patriaequejura vi et armis vindicari , quid, quaesoi brevi foret de patria ! Nonne hostes patriam infes- tarent, omnia delerent, sic cum incolis agerent, quemadmodum sub Veteris Foederis Oeconomia Hebraeorum Vates Chaldaeorum , Assyriorum , alio- rumque incursiones vividis coloribus depingere solent? Quis , quaeso ! sana mente praeditus , bane Jesu voluntatem esse dixerit ? Tali religionis doc- trina* viam aperuisset latam licentiae, crudelitati, injustitiae ; verbo : malorum diluvio. Talis Ethi- ces doctrina non saluberrimum , quod hominibus dari potest , donum , sed pestis , populorum saluti interitum parans , dicenda esset ! 9- loco , quaedam de bellorum comma- dis adspergunlur. Quamquam non ii sumus, qui bellum geren- dum esse putemus, quoniam multa secum ducat commoda, tamen hie baud abs re nobis visum est, paucis de belli commodis agere (i), ut sic iis, CO Nuper scriptor anonymus libri, qui .inscribitur, De hui~ &!ge algemccne geest des oproers , in eos , qui bellum ob vtili* ta. THEOLOGICA. 115 iis,quae supra attulimus, c bello oriundis , malis , ea opponamus , quae ab altcra parte bellum , nisi commendent, certe multis nominibus utile evin- cant; praeterea, ut quodammodo cum eo recon- cilientur illi , qui a bello sint alieniores , illud- que , ob innumera inde orta mala , geri nolint , si- bique pcrsuadeant ipsum illud malum a Numine supremo in optimum finem convert! , hominumque generi quam maxime esse utile. Est enim ea per* versa hominum judicandi ratio, .ut, ubi ma- lum aliquod advertant , quaecunque possint , inde oriunda, incommoda enumerent et vivide depin- gant , bonorum contra nullam fere habeant ratio- nem. Quod uti locum habet , ubi homines mi- seriis premuntur , ita quoque , ubi de bello ser- mo injicitur. Minus recte ita omnino ab homini- bus judicari solet , quum homo . diligenter ad re- rum naturae moclerationem attendens , quavis horfl tot tantaque , hominum pravitate excitata , a Deo sa- pientissimo in optimum finem dirigi animadvertere possit ,ut contra gratiasEi acturus sit quam maximas , tatem cupiunt , acrit6r invehcns, inter alia haec dixit, pag. 17. in ann. Egoismas alleen kan het inzien , {dat de oorlog nut tig iV) en Egoismus en kortzigtiglieid zt'j'n in de moreele vtcreld eentluidend. Puto virum acutum et doctum hoc tantum intcllectura velle de iis, qui bellura, propterea quod utile sit, et magna sibi inde commoda sperent, non vero ob alias f casque graviorcs causas , geri cupiant. H 2 u6 C O M M E N T A T I O qui , quae homines male ccgitaverant , in bona eonverterit. Quodsi Providentiam Divinam ag- noscimus, omniaquead finem aliquem tendere con- spicimus , nonne etiam de bello auguramur , Deum , qui nil praeter voluntatem permittit , pro summa sua sapientia facturum , ut et hoc quoque malum consilio respondeat suo (i)? Facinsuper nos ubi- que finem ilium non animadvertere , nonne quern- vis decet, si alia omnia hominum saluti inservire videt, persuasum sibi habere, bello quoque Dei consilia obtineri? Quodsi jam gentium historiam (quam bellorum his- toriam fere dixeris) consideremus , bellum esse com- perimus , quo homines per orbem terrarum disper- si et quo civitates fundatae sint; quod totius ge- neris human! conditionem commutaverit , gentes debilitatas fortiores reddiderit , lapsas erexerit , ig- notas claras fecerit , pauperioribus novos salutis fontes aperuerit ; bellum, quo, tonitru instara aerem purgantis , populi e somno velut morali sint excitati , ut viriurn suarum conscii, quid vale- rent , perspicerent ; quod humanitatem per orbem terrarum disperserit , populos excoluerit ; ante- quam iniretur, homines varias virtutis species exer- cere, et dum gereretur, inoralia studia et sensum religiosum excitare et confirmare jusserit ; bellum esse , quodPatriae ainorem ,fortitudinem , animi con- stan- ^i) Leganiur hfc liriefe uler den Krieg. Berol. 1778. Br, f. T H E O L O G I C A. 117 stantiam, verum sensum heroicum , justitiam, ge- nerositatem , temperantiam , alias virtutis species exercere doceat (i) ; bellum denique, quo homi- nes clara magnaque patrandi facinora , anirai et cor- poris vires explicandi , copiam sibi factam videant. Memorare hlc suffecerit, quantum ad genus hu- manum excolendum usum praestiterint bella , quae Salmanassar et Nebucadnesar cum Israelis postcris gesserunt eorumque sequelae ; expeditio , quaiu Alexander M. suscepit ; bella , quae Romani ges- serunt; incursiones populorum barbarorum , ex Asia superiore descendentium ; expeditiones militum cru- ce signatorum; expugnatio Constantinopoleos a Turcis , alia. Consideres patriam nostram ; bello maxime , varia virtutis genera exercere edoctus , po- pulus Hollandus ad tantam nominis celebritatem pervenit, et concordia, labore , sensu religioso de- cies fortiores hostes superare didicit. Quaeras ex hominibus bene moratis, quantam ex bella quoquc utilitatem perceperint , quique eo sese formarc edoc- (i) Bellum homini morali ansam praebec varias virtutes cxcrcendi , quae alias rarius exerceri solenc. Recic vero air Niemeyerus, Karakterkunde dcs JBijlftlt^Tom. IV. p. coo. Elke goede daad Itlijft , zoo Jang zij geene gelegenheid out- vangt 9 tin zich te openbaren, eene cnkele Lekwaamheid; ci het is nooit voldoonde tot vohnaking van den gecst , leuwtg tluimerendc btkwaamhedcn % al -wartn zij ook nog zrograut. te bezitten; dan alleen 9 wanneer zij cent I.-c.oefsr.d zijn , /. xij tet ttne mtrkelijke kracht warden." n8 COMMENT ATIO edocti sint: et, ut exemplum , nemininon in ocu- los incurrens , afFeram , quis nescit qui homines , ubi in eo est , ut bellum exarsurum sit , vel etiam dum geritur, ad templa confluant sensusque re- ligiosus excitetur? Sit ita, bellum in multorum moralem conditionem vim exercere perniciosam, bello civitates frangi , debilitari , hominibusque maxime obesse, quominus ad meliorem vitam educen- tur; nemo non , rem rite reputans, causas remotio- res attendens , historiamque populorum consulens , nobiscum fatebitur, bellum quoque, Divind mode- rante Providentid (i) , esse 9 quo hominum genus excolatur et ad perfectionem moralem ducatur (2). CON* Ci) Recte ait T zs chime r, ueber den Krieg , p. 273. sqq. Vnd wenn cr difscn Glauben (dt,r forsehung') festhalt , so ist ihm der Krieg nicht Vcrhangniss , das you einem die Ge- stalt der Wtllt planlot yerandernden Schicksals kommt , son- d6rn eine Schicking Gottes , der es so geordnet hat, dass das Menschengeslecht in den Wechsel des Krieges and des Friedens seine irdische Bestimmung crreiche ; to erkennt es in dem ver- derbenden Krlege , wie in dem seegnenden Frieden , einen Toll* zieher des Gottltchcn Willens und weirs mitten unter den die yolker bewegenden Stutmen, auch wenn tie sein Gluck erschu- tern und ihm selbst den Untergang drohen> Fassung der Stele , Vertrauen und Hoffnung zu bewahren. (c.) Verbo haec monuisse sufficiat. Sinaula pluribus persecuti sunt eaque exemplis confirmarunt H. G. Tzschirner, ueber den Krieg, pag. 201242. 4to. sqq. J. W. Linde, Ire- n a C u S , oder dot Kriegiuhcl , zur Scruhigung an seincn Freund. Regiom. 1797. Jerusalem, Over de voornaamste waarheden T H E O L O G I C A. 119 CONCLUSIO. Quae ex disputatis sequuntur , htc panels contra- hamus. Quum gravissimum civitatum consiliurn obtineri nequeat, nisi ejus jura vindicentur : quum ad primaria regis officia referendum sit , ut curet patriam liberam esse et incolumem , civiumque ju- ra servari , et cuivis civium impositum sit, re- gem, ut hoc obtineat, adjuvare: quum Codicis Sacri doctrina haec inculcet et nihil contineat, ex quo bellum illicitum esse sequatur : historia den;- que probet, ipsum bellum esse , quo , divina mode- rante cura, gravissima Dei consilia obtineantur; baud temere concludimus ., Ethlces Christianas doctrinam , quae vim vi repellcre docct , non tan- turn principi , verum et cuivis homini Christiana , ubi aliter civium jura v indie art ^ V el amiss a rccu- perari , nequeant , bellum gcrere Ucitum promm- tiare , quin tali in casu , arm a arcingere , ad gravis- sima civium Christianorum pertinere officia ; nee adeo culpandas esse civitates, quae ordinem mill- ta- van den Gojsdianst , Tom. I. p. 52; quae tow quinta disputatio dignissima est,quac hlc legatur. Briefe uber don Kr:eg> Berol. 1778; quae cranes octo epistolae hue faciune. Embser, Hie Abgltterj unsert philotophischen Jahrhttnderts. Draeseke, Lterrcdencn over Jen Krijg , p. tfl. qq. Evvald, Oaring ett fredo nit het standpttnt van den Christen btschonwit, pag. 1822. iao C O M M E N T A T I O tarem instituant et alant (i), nee qui militiae nomen profiteantur ; multo magis laudandos et ho- ' nore prosequendos , quippe quibtis , molestae et durae vitae rationi nomine dato , multa pati in- cambit et perferre , multis vitae suavitatibus care- re, vitam qudvis horft in discrimen adducere, id- que ob gravissimam earn causam , ut patriae jura vindicentur et carissima quaeque conserventur. Hinc omni aevo (2) 9 maxime vero , ex quo Reli- gio Christiana publicd auctoritate munita fuit, optimi quique Christiani , sapientissimi Christiano- Turn scriptores (3) , et Synodi , bellum gerere lici- tum pronuntiare haud dubitarunt. Nullus fere hodie ex Mennonitarum familia reperitur , qui bel- lum illicitum pronuntiet , et hand pauci quoque e severiore Quakerorum secta , si palam nonnulli bellum licitum pronunciare ausi non fuerint , tacite ta- (1) Historia Romanorum et maxime Feudalium, qui, instance periculo , omnes fere ad arma vocare solebant et post Bella finita domum remittere, docuit, quot et quantae inde in civita- tibus turhae existere soleant. (2) Cfrr. supra in Introd. dicta, quid de primis Chris- tianis statuendum sit. Ex ipso Tertulliani libro de Corona militis patet, multos militiae nomen dedisse. Patet quoque ex iis, quae habet Eusebius, Hist. Eccles. L. V. cap. 5. (3) Ambrosius, de Officiit, Lib. I. cap. 7. Athana* sius, Episfola ad sub Gente Medicea , literarum et artium studio quam maxime florerent; quo sane tempo* re ad unum omnes bellandi studio arsisse con- stat. Quid igitur? Circumspiciendum est aliquid, quod homines justi, veri , aequi , et pacis amantes reddat; turn demum bella erunt numero pauciora. Si eos melioribus principiis duel ab iisque bella mitius geri velis, res, pro qua arma accingunt, veram sui aliorumque civium felicitatem promoveat , necesse est; ipsi non terrestrium bonorum studio unice teneantur, nee hujus vitae finibus vitam descrip- tam esse certo certius credant ; amore generis hu mani pleni , pravis animi affectibus temperare edocti, mitissimis gaudeant moribus; ut tales sese praestent, gravissimis incitentur momentis. Id, quod eos ita sentire et agere doceat , facile in hominum animos penetret; non hominum vox sit, sed Numinis cujusdam perfeetione gaudentis mo- ra- t H E O L O G I C A. i*} rali, a quo se pendere sentiant, quod idem om- niscium et futurum justum judicem agnoscant. Ni tale quid reperiatur, me de hominum , quod ad bellum gerund um attinet, sententiarum emen- datione desperare fateor. Una vero est, quae cunctis hisce satisfaciat , Religionis Chrisiianae doctrina (i). Haec enim , ut deinde luculentius vpatebit una id agit, ut talibus homines imbuantur sen- tentiis , iique his ducti talia constituant, quae non possunt non hominum sententias de bello ge- rundo quam maxime einendare (2). Ut autem appareat, quantopere Religionis Chr. doctrina eo valeat, ante videndum, qut apud ve teres omnia eo tenderent, ut homines tales fo- verent sententias, quibus non poterant non bella cxcitari et atrocissime geri. 0) Legg. Lactantius, Divin. Instt'tt, Libr. III. Cap. a6; Porteus, De gelukkige uitwerkselcn van het Christendom , Pag- 76. J. A. H. Tittman, Over den inylocd van het Chris- tendom op de ontvrikktling van het menschelijk geslacht , p. 99. Van K am pen, in Comm. Soc. Teyler, Tom. XXI V^ pag. 388. Ipsi Religionis Chrisiianae adversarii hoc profess! sum. Cfr. Roussavius, Emile , Tom. 111. pag. 132. (a) Cfr. quae habentur in Diario t Lctttrtefeningcn , men- tis Decembr. 1833. 5- i'3o C O M M E N T A T I O . Qut apud populos , non Christianas , omnia eo ten* debant , ut homines , ex pe rversis , qttas doceren* tur fovere , sententiis , bclla non possent non facile excitare 9 eademque et malls due* ti principiis et atrocissime gerere. Hoc ut probemus, ea nobis consideranda quae homines varie sentientes reddunt et eorum mora- tarn conditionem informare solent. Pro variis enim, quas homines fo vent, sententiis et varia inde homi- num morata conditione , variae quoque erunt ho- minum de bello gerundo sententiae. Hue facientia occurrunt Keligio^ Imperil forma 9 Leges et Ins tit ut a. Id adeo nobis erit ostendendum , haec omnia pravos hominum affectus excitasse , aluisse , et inflammasse. Nee unum alterumve erit in me- dium ^referendum , ex quo, quod volumus, maxi- me probari queat; sed quae ubique terrarum, ubi Religionis Christiana doctrina ignoratur , locum habeant. Tantum autem abest , ut hfc caussl des- peremus , ut potissimum ea , quae apud gentes , ab humanitate nominis celebritatem nactas , locum obtinebant , proferentes , thesin probatum iri spe- vemus. Neque tamen negamus hie et iilic, variis temporibus , in variis civitatibus , melius quid in- , et homines nonnullos fuisse repertos , qui THEOLOGtCA. I 3 t qul prae ceteris longe excellerent; at simul con- tendimus , hos non ca cogitasse et sensisse , a quibus hominum de bello gerundo sententiarum emendatio sperari posset; et si vel hoc quis mi- hi non concedat, id certe fatebitur, hos fuisse tarn raros, ut nullam prorsus hue spectantem vim et efficacitatem in hominum genus exercere possent. Quibus praemonitis * breviter de singulis , quae memoravimus , videamus. Est nihil prorsus , quod homines magis pravis animi afFectibus resistere doceat, quam religionis doctrina (i), qud homines unum Numen supre- nuim , omnipotens , omniscium 9 bonum et sanctum agnoscunt, quocum conjunctos se sentiunt, originis quippe suae auctore, curam sui gerente, idque cupiente, (ut ex sensu morali, cuivis innato , appa- ret) ut homines ad quaevis moralia adspirent; et, quum pro hacce rerum humanarum ratione se eo pervenire non posse videant, immortalitatem spe- rent , in qua eo perveniendi copia sibi fiat. Nisi hae populorum religioni adsint notiones , parum vel nihil sperandum est, ut hominum de bello gerundo sententiae emendentur. Jam 0) Cfrr. A. Ypey, Oratio De vera religions , humanitttit sensu ubivis gentium txcitando , apprirr.e accommodata. Im- primis summusj. L. Evvald, Over Staatsomwenteiingen , der- zelvtr bronnen en lehtcdmiddelen $ dignissimus , qui, cum o'v Orationem Cde quo legatnr Ew. Kist, Red'voeringc* en VerhanJelingen , laatste Verhand.} turn ob cgregiam arjjumenii expositionem , btc legatur. I 9 *$* CO'MMENTAT I O. Jam vero , si ad deorum cultum , apud veteros quoscunque popul.os, Judaico excepto (i),attenda- mus, nontantum universe has notiones desideramus, verum contra tales offendimus , quae in hominum de bello gerundo sentendas non poterant non vim exercere pestiferam. Cui non statim ingens ille Deorum numerus (2) ob oculos obversatur , qui , vi et potential prae hominibus maxime excellen-* tes , iisdem vero , quibus homines , vitiis laboran- tes, ad unum omnes magis minusye erant crude- les-, (i) Licet in V. F. libris Jehova non ut Oeus popularis proponatur, quod suo more egregie docuit He sz, l>er Je- hova den Gott Isratls , in Bibliothsk der heiligcn Geschichte, Th. II : tamen plerique ex Judaica natione Jehovam habuere Deum tutelarem, et haud pauci alios Deos simul coli posse putarunt; quod in hominum de bello gerundo sententias non potuit non perversam vim habere. Cfr. Tittman, 1. I., pag. 47. sqq. et 81. seqq, pag. 25. sqq. Ne dicam omnia fere apud Israe- litas id agere, ut a reliquis omnibus populis separarentur. Cfr. Spencer, de. leg.il us Hebraeorum ritualibut, L. I. (a) Ne sagacissimi quidem Philosophi Graeci et Romani opi- nionem de Deo uno , perfecto , omnium creatore et gubernatore habuere. Cfr. Cl. W. A. v. ?Iengel,in Comm. Soc. Teyler, Vol. XXVI. p. i\6. sq. Ne summus Plato quidem: cfr. Tie* deman, de Deo Platonis , pag. 34, Hie honos debetur Christi doctrinae. Cfr. H. Bouman, in Orations de histo- rta Phihsophiae de Deo , sapientiae magistra, pag. 38. sqq* Etsi Zoroaster unutn Deum statuisse vid ! etur, certe non talem, qualis Christianorum Deus. Hoc Zoroastri placitum parum -el nihil in Persarum moralitatem valuit, quod fortasse Des- potis-no tribuendum est. i'l H E L G I C A. 133 les , ab omni fere moralitate alieni , perfidifl, ird et vindictft pleni, iuiplacabilcs-, aliis pravis aninr, afFectibus obsequentes.'' -Tales mn tantura nobfe occurrunt Scytharum , Tyriorum , Carthaginicnsiuin et Assyriorum Dii , verum etiam Imlorum , Persarum, Aegyptiorum, Graccoriim et Romanorum , ne de Ger- nianoriini diis , qui onincs bcllo praeerant , loquar. Neque hoc tantum , verum otiam sues quaeque gens Deos habcbat tutelares ; quae quidcm opinio nibus adeo erat comnumis , ut ipsi Philosophi, qui omnibus Deum docerent naturalern , populares plures esse statuerent (i), ec legislatore-s id inculcarent, patrios Deos maxime esse colendos (2). Hi adeo, xliversis gentibus favcntes , -non poterant non inter &e esse divisi; unde dii semper inter se conten- dunt ; bellorum duces homines incitant iisque auxilio adsunt ; infensissimi utrimque adversarii summo gaudio eorum caedem adspiciunt , in bello captivorum sanguine satiantur ct delectantur (i) Cicero, d* Natura Deorum , Lib. I. c. 13. ag. 88. $qq, 134 COMMENTATIO Quodsi ad horum Deorum cultum attendas , sa- crificia, baud raro homirmm , quibus iratos Deos pla- C-ibant, festa , omniaque, quae in eorum honorem instituebantur, non poterant non cultores Diis si- miles reddere, injustos , crudeles , perfidos , homi* cidas , odii et vindictae plenos , Deorum exemplo , si forte humanitass.ua jura vindicaret, facile sese ex- cusantes (i). Praeter haec auguriis , aliis , superstitio alebatur. Quum religionis placitis nondum edocti es- sent, hanc vitam esse quasi alterius praeparationem vitae , in qua omniscio coram Judice dictorum gesto- rumque rationem reddituri sum homines etbeatitate, quae ex moralitate orittir, fruituri (2) ; baud mirum , eos desideria sua non extra vitae terrestris terminos ex- i (1) Legg. C. Meiners, Grundriss der Geschichte oiler Religitnen. N. G. vanKampen, Vtrgelijlting van de deugi en het gelnk der oude en hedendaagschc Folken , in Comm. Soc. Teyl. , Tom. XXIV. pag. 191. sqq. Hicce Romanorum religionis character semper mansit, unde recte ait Tzschir- ner, in Fall des Heidenthttms , pag. 45. Dem Politischen Intercssc yor allem diente die Religion der Romer , und durch die Veranderun^CHj welche auch sie im Laufe der Zeiten er-t fuhr , wurden zwar die Gegcnstande dor Anletung vermehrt , und die Fortnen der Gottesdienstc yerschonert , ttber nicht Ideen eingefuhrt, welche den Menschen erhcben und durch Glauben und Liebe mit feinem Geslechte befreunden." (2) Veterum de animorum immortalitate notiopes plerumque crant absurrlae et nullis innixae fundamentis. Cfr. Rosen* niuller, Historisch bewijs etc. pag. 122. et Tzschirner t Fall des Ileid. , pag. 27. . THEOLOGICA. 135 cxtendisse, scd, dum his in terris essent , id fere egisse , ut , genio indulgentes suo , quaecunque hue facerent, sibi omni rationc pararent (i). Quum omnes fere veterum religiones instituta essent civilia , quibus non adeo homines informandi erant , quam quidem cives, qui patriam ^robore et for- titudine ab hostium incursionibus defendere, qua- cunque ratione, per fas ac ncfas (hoc parum refe- rebat) fines ejus dilatare scircnt , aliisque essent horrori; fides haec in deos nullam vim in virtutem habebat , quin utraque plane erat sejuucta , neque haec cum ilia aliquid habebac commune; hinc qualem ho- mines virtutis sibi notionem informarent , parum cu- rabatur ; et si in hanc inqiuras , ubivis (paucissimis melioris notae hominibus exceptis (2)) apery et virtus illud bonum esse dep-rehenditur , quo quis for- : (1) Immonalitatis notio Gentibus quidein adfuit,sed habebatur magis hujus vitae terrestris continuatio , quara quidera taiis no- tio, n dem Standpiinkte dcs Christenthamt aus betrach- ttt , in Neander : Dcnkwurdigkeiten aus der Geschichte des Christenthums, Tom I. pag. 80205. H. G. Tzschirner, Fall des Hcidenthums , Tom. I. Cap. I. pag. j 164. passim. T item aim, I.e. pag. 3699. v. Oordt, lisp. laud. pag. 86. ibiquc laudd. 138 C O M M E N T A T I O et varia sunt pro sententiarum , quas fovent , di- versitate , id egisse, ut levissima', atque adep sae- pius nulla" de causa, bella, cum externa, turn in- terna , exsisterent , eaque quam atrocissime gere- rentur ! Quodsi ad Orientem oculos convertas, ubivis omni sud vi viget despotismus, omnem ingeriii cultum opprimens , variaque vitia, luxuriam, cru- delitatem , oppressionera alens (i) ; qua" pestiferd imperil forma" populi aliquamdiu quidem , ne in seditiones erumpant, continentur et servili red- nentur metu : sed tandem aliquando , ubi libertatis , homini insitae , vox loquitur 5 libertatem vindicare student, et, despotismo quam crudelissime agere edocti, ferarum instar, suinma imis miscentes, in quemcunque sibi noxium suspicantur , saeviunt. Uti haec imperii forma efficiebat, ut homines pa- triae viscera dilacerarent ; ita qui in alios populos tales saevirent, uberius explanare non opus est (2). Apud Graecos et Romanos licet Aristocratia , Democratia, Ochlocratia , vel XXX tyrannortini imperium vigeret , tamen , ut ipsa rei ratio , ita historia docuit, quot turbae et hie fuerint! Quum nescirent unum Deum omnium esse patrem , omnes- que esse aequales , nobiliores plebem oppressam vole- bant, (0 Van Kampen,!. 1. pag. 36 99. Van Oordt Diss, laud. p.;g. 86. ibique scriptores laudd. (a) Vid. Muntinghe, Gesthicd. der Memchh. Tom. IJI. pag. 103. et annot ad h. p. T H E O L O G I C A. 13* bant, et haec, libertate et juribus uti nesciens , superioribus resistebat ; hinc, si in rem accuratius inquiras, imperil forma non poterat non homines seditiosos , injustos, crudelcs redderc, Gracco- ruin aequalitas in solis rebuspublicis obtinere po- terat, et dum, continuo hoc aequalitatis studio ducti , contra optimates et magistratus se efferebant inferiores., non raro ad efFrenatam plebis libidinem, atque inde ad tyrannidera, eos ducebat(i). A pud Romanos patriciorum et plebejorum discrimen,'etorta hinc aristo-democratia qut in perpetuum litibus'ei bcl- lis internis ansam dederit , populusque oppresstis sit , notum est. Non loquar delmperatoribus , sub quibus ' . . ' . . ,, Senatus non nisi specie supercrat , nee de ipsis Senato- ribus , qui una cum Impcratoribtis id agere unice vide- bantur , ut populum Romanum opprimercnt , eumque injustum, efFoeminatum et luxuriosum redderent (2). Uti haec de ipsis populis Graecis et Romanis valent , ita nemo nescit , qut populi , ab utraque gen- te subacti, regnarentur ; qul Graeci in insularura , quas devicerant , gentes saevierint ; qul Procon- sul es, crudelissimi saepe tyranni, Provinciales tor- querent et excruciarent. In quos fere omncs coii- venit ilud Sallustianum : proinde quasi in] uriam fa- cere , id demum essct imperio uti (3). 1 u.- (0 Vide Cl. N. G. van Kampen, in Comm. Tell. pag. 43-66. (2) Idem pag. 97. sqq. (3) Porte us, pag. 70. ibique scriptores laudd. 140 C O M M E N T A T I O Tales imperil formae bella interna excitent , popu- os crudeles reddant , eosque omni humanitate exuant, necesse est. Quods i leges attendas , quibus Vete- res gaudebant , idem prorsus in iis obtinet. Non id legibus curabatur, un omnium sal us promo veretur, ingenii cultus et ratio hominum moralis excolere- tur, sed ne publicus ordo turbaretur, simul ut non, unice homines ,sed adeocives , sive milites saevi et agrestes evaderent. Secundum has omnes arma accin- gere jubebantur , quo non poteratnon odium natio- nale (q.d.) quam maxime incitari (i). Aegyptiorum , Graecorum , Spartanorum inprimis (2) , duodecim ta- bularum Leges (3) id satis probant. Hanc vero civita- tes,in quibus maxima hominum pars (mulieres et servi) nullis gaudet juribus et ad res refertur ; ubi viris (4^) omnis suorum potestas conceditur , constabunt civi- bus , morum humaniitateconspicuos, pacis studiosos ? An (i) Vid. Tittmann. 1. 1. pag. 68. sqq. et 8s sqq. Por- te us, p. 6 3<5. 44. sqq. Reinhard, Plan van den Stickler det Christendoms, p. 2l9t (a) Leg. van Kampen in Comment, cit. pag. 67* sqq. Educatio liberorum , agendi ratio cum Helotis , ipuerorum ct puellarum institutio satis nota. (3) Quod etiam de reliquis legibus dici potest. Cfr. S. Gra- ta ma, in Orat. De sera , me multumprovecta , Quirt'tam huma- nitate , turn in aliis , turn tnaxime in legutn monuutentis per* spicua. (4) Cfr. Heineccius, Antiquitat. Roman. Jnrisfruden- tiam Hlustr. Unusquisque ,me etiarrr non monente , hie merai- nerit Fabium Eburnium, fcaurum et Fulviura, T H E L O G I C A. 141 An aliud quid educatio intendebat? Si pneri , re- ccns nati , ita formati videbaiuur , ut aliquando va- lidi milites evaderent , educabantur ; sin minus , in apotheten; conjiciebantur , vel exponebantur; femi- nis educatio nulla erat , et quac maribus clabatur , id maxime agebat , ut viri fierent robusti , validi , ad certaraen et proelium excrcitati. Educatio do- mestica, quae, si bcne adliibeatur, tantum valet ad homines mitiores reddendos, ignota erat. Omne tempus in arte militari et politica consumebatur, in quibus nisi occupati essent, turpissimis vi- tiis se dabant. Uti Lycurgi legislatio hoc no- mine infamis est , ita Athenis et Romae idem vale- bat (O. Quid loquar de institutis? De caede libero- rum, de conditione servorum , de ludis , quibus , ut CUID Seneca loquar , homo , sacra res , homo- per lusum et joe urn occiditur ; de pugnis gladiato- riis CO 5 de vSecutoribus et retiariis , de Myrmillo. nibus , de Naumachiis in lacu Ficino , aliis ! Notum est , plerarumque civitatum , Romanorum maxime, earn fuisse indolem et naturam , ut stare non 0) cfr - N. G. van K am pen, 1. I. pag. 147. sqq. Nie- meyer Karakterkundt Jet Bijbels> Tom. IU pag. 429. qui dignissimus est, qui hie legatur. (a) Tales pugnae animos reddebant quam maxime ferocej. Vide quac scripsit Stolberg, Reize floor Duitschland , Zwit- ttrlanJ , Italitn en Sicilien , Tom. II, pag. 128. sqq. Cfr. item Valerius Maxiraus, Lib. II. Cap. IV. . 7. 142 C O M M E N T A T I O non possent , nisi continua bellorum serie 3 tanquam sustentaculo , confirmarentur. De opinione Roma- norum , se esse orbis terrarum dominos et victo- res, quam opinionem omni dolo sacerdotes ale- bant (Q , satis constat. Ne quis hlc provocet ad Philosophos , quasi hi homines melioribus imbuissent sententiis et adeo moratiores reddidissent. Nam (etsi nostra existi- matione et admiratione sint dignissimi) pleraque illorum praecepta- nihil fere praecipiunt, nisi qul ratione sua singuli commoda obtendant, et qua* ex- ternos mores informare oporteat. Hi, ut et le- gumlatores , alios contemnendi studium in suis ale- bant , quum patriae dignitatem et praestantkm justo altius eveherent, omniaque civium officia tmice ad patriam adstringerent. Quatuor illae virtutes , quas statuebant , maxime ad bella crudeliter gerenda valebant. Sed fac inter eos fuisse (2), qui talia statuerent, qutbus hominum de bello gerundo sententiae emendari possent , historia docet , eos , scholis condendis maxime intentos , plebem sive non curare ausos fuisse, sive, dum auderent, non satis habuissc auctoritatis (3). Quum (j) Plato, de Republica^ L. III. pag. 266. edit. Bipont. (a) In Hesiodi,Theognidis,Phocylidis,Pythago- rae,Zaleuci maxime (de quo lege DiodorumSiculum, Lib. XII. Cap. 20.) scriptis et legibus muJta inesse , quae hue fa- ciant , uemo r.isi qui praejudicata ducitur opinione , negarepotest. (3) Muntinghc, Geschiedenis tier Mcnfthh., Tom. V1JI. ami. T H E L O G I C A. 143 Quum igitur constet ante Christi tempora nihil reperiri,a quo hominum de bello gerundo sententia- rum emendatio sperari possit, quin omnia raagis va- luisse , ut contrarium eflicerent ; nemini minim vi- deatur, omnes ad unum magis minusve, (paucissi- mis inter eos , qui virtutibus civilibus colendis prae- stabant , exceptis) fuisse bellicosos , crudeles , in- justos , iniquos , vindictae studio plenos , perfidos , luxuriosos similibusque deditos vitiis, qutyus bella facile exsistant, eademque pravis principiis et quam atrocissime gerantur (i). Dicta exemplis comprobare velle prorsus supervacaneum sit , quum historia populorum ante Christum , nee vero minus post Christum, apud quos Religionis Christianae doctrina nondum recepta est , nihil fere tradat , nisi qui bella , cum interna , turn externa ex odio , vin- ann. 412. Gieseler, LehrbvchdcrKichengeschichte, Tom. 1^ p. a8. ed. prior. Quodsi concedas fuisse quoque inter Philosophos , qui praecepta moralia praeciperent prorsus egre^ia, haec tamen non vim habebant ad hominum rudiorum pravos animi sensus compescendos, nisi efficacissirais moveantur incitamentis, tu- xiliaquc iis praesto sint. Cfr. Rosenmuller,!. 1. pag. 347. sqq. Ne die jm singulorum philosophorum doctrinam moralem , So* cratici excepta, ita proponi solere, ut plerique capere non possent. (i) Cfr. N. G. van Kara pen, Comm. tit. pag. 125. sqq. summi Grotii Commentariut ad Pauli EpistoJam ad Rom. Cap. I. vs. 18 ai. Meiners, Grundrist zur G<- tchichte dcr Mentchheit , pag. 222. Tacitus, in dgricola, Cap. 33. 144 C O M M R N T A T I Vindictae studio, petulantia , rarissime justis de* caufis exorta sint , eaque numero infinita , per in- finitum temporis spatium gesta, sanguine plena , ut esset Crudelis ubique Luctus , ubique pavor at pluritna mortis imago (i), quibus omnia devastabantur , cadaveribus illudeba- tur , vulnerati gaudio quodam et voluptate crucia- bantur * captivi in servitutem redigebantur , vel in Deorum gratiam sacrificabantur. En summam eorum , quae Poetae et Historici ce- einerunt et tradiderunt , ita quidem , ut rarissi- me improbent , saepius laudent ; adeo ut quis a vete- rum populorum historia legendd discedens, invitus fere exclamet , populos veteres dici mereri generis humani inimicos , oppresscres , spoliatores , tyran- nos ; seque nihil legisse , nisi quomodo populi se in- vicem subigerent , opprimerent , et tigride ferocio- res trucidarent (2). . 3. De Religionis Christianae doctrina ad hominum de bello gerundo sentmtias emendandas aptissima. Haud sine quadan'i voluptate hujus paragraph! firgumentum exponere aggredimur, qud id nobis cort- (i) Vfrgilins, Aeneid. Lib. II. vs. 368. sqq. (:) Vid, Tyge Rot he, Lib. laud. Tom. IV. pag. 76-87* THEOLOGICA. 145 ednstabit , Rcligionis Christianae doctrinam esse * quae plane contrarium, quam omnes ante Chris- tum religiones , faciat , iisque omnibus , quae ne- cesario requiri diximus, respondcat. Haec , in naturft hominum fundata , facile ad om- nium animos penetrat , humanum genus ad perfectio- nem moralem ducere sibi proponit , omniaque , quae huic fini inserviant, suppeditat. Haec est, quae ho- mines terrestribus sublimiora intueri doceat , ani- mos ad coelum figat, supra sensibilia erigat, desi- derium iis salutis aeternae instillet , hancce vU tarn arete cum immortalitate jungat ; consilium , quo genus humanum creatum est , non hujiis vi- tae finibus circumscribat , sed id esse doceat, ut omnes unanimi agant , quae ad ingenii cultum pro- movendum rationemque moralem explicandam fa- ciant; haec , quae sensum veri, pulchri et boni excitet, novam vitam efficiat, ut omnes omnino unum Deum , unum Salvatorem , imam fidem , unam spem, unum finem habentes , fraterno juncti vin- culo , ad unam patriam tendant. Est eadem deni- que, quae haec omnia gravissimis urgeat incitair.en- tis , subsidiaque , quibus homines eo perveniant , suppeditet aptissima. Sed ipsam doctrinam pro disputationis consilio paulisper audiamus. Unusquisque , Religionis Christianae rudimenta tantum edoctus , novit ubivis doceri, unum esse Deum, perfectione morali gaudentem, universi creatorem j qui , pater coelestis , behignissimus nm- K n^s 146 COMMENT AT1O nes suft curd prosequitur, omnibus ea largitus , quibus eum cognoscant; qui omnibus propitius, probos et improbos beneficiis cumulat. (Joan. XVII. 3. Act. XIV. 15. Rom. XII. 29. Act. XVII. 27. Matth. V. 45.); quique, quum om nes , mundi historid et experientid neminem non docentibus (i), Deisummi legislatods leges migra- verint , vult , ut omnes per unum (teriTvv Detim inter et homines , eumque carissimum Dei filium , salvi sint (i Tim. II. 46. Tit. II. ix.) Vita nostra terrcstris ubivis proponitur tanquam in al- teram vitam peregrinatio , in qua omnes sunt itine- ratores, qui terrestribus non nisi eatenus wan- tur, quatenus homines viam sibi planam apertara et facilcm reddant, qu^, Dei creatoris et hominum amore ducti , in perfectionem moralem enitantur, ad Dei exemplum , quod Christus , dum in terris esset, retulit. Hac ratione omnes tendant ad se- des beatiores , ubi vera aderit societas ex omnibus gentibus diversis. (Apoc. V. 9. VII. 9.) Uti hue redit universa Religionis Chrhstianae doc- trina , qm\ genus humanum non potest non sociari , ad mutuum amorem et clementiam excitari, ita, si singularia conteraplemur placita, majorem ab hac doc- (2) Religionis Chrisrianae doctrina, omnes homines esse pec- carores et quae inde sequuntur , maxime valent, uc homines nniino reddant demisso ec virtutis verae studiura excitent. Cfr. de his oranino Ti t tman n , I, I. p. 1 15. THEOLOG1CA- doctrina auguramur hominum de bello gerundo sen- tentiarum emendationem. Est enim eadem, quae tanquam primarium pla- citum inculcat, hominum genus ex una stirpe ori- ginem duxisse. (Act. X. 2426.) , quo omne gen- tium discrimen tollitur. Est hoc placitum , quod Jesus et Apostoli maxime urgere solent (i). Quum omnes aequales sint, omnes peccatores , omnes divind tantum gratid beandi , omnes in unum fi- nem tendant; intelligitur, qut Jesus Christus om- nium omnino Christianorum arctissimam voluerit conjunctionem , tanquam ejusdem Patris liberorum, Jesu Christi fratrum , unius corporis membro- rum, qui omnes sub uno eodemque semper Do- mino, fide, spe et baptismo junguntur. Cum hac Religionis Christianae doctrina arete jungitur disciplina. Nullum cst doctrinae placitum , cui non praecepta moralia superstruantur , et quod non in praxin convert! possit. Disciplina moralis,in Religionis Christianae doc- trina" fundata, apud omnes gentes valere potestj sub quavis regiminis forma omnes ubivis poptiloS dirigere et emendare. Quodsi ad principia et praecepta moralia atten- (i) Conjunctio , a Jesu Christo proposita, longe Platonicac praecellit. Cfr. Van Oordt, in Disput. laud. pag. 117. sqq. Reiuhard, Plan van den Stichttr dtt Chriittndomi i pit* fim. K a 148 CO M M E N T A T I O das , in aprico collocatur nil excogitari posse ., quod magis bella amoveat ; et , si quando exorta s.tnt , levius geri jubeat. SUtio enim ,' ad quam omnes in perfectionetn moralem niti debent , est amoris principium erga Deum et homines. Hoc fundamento omnia erga Deum officia et hominum erga se invicem innituntur. (Matth. XXIL 3740, coll. Marc. XII. 28 31. Jac. IL 8. i Joan, I. 5. Rom. XIII. 7 10.). Talis amor erga proxi- mum , non amieum tantum , sed inimicum quoque, (Matth. V. 44.) ubivis inculcatur, urgetur; ad hunc praestandum omnia incitant placita (i). Deum Christianus imitetur , sed maxime in amore , nota Hid Dei characteristic^. (Matth. V. 43. 48. Luc. VI. 32 36.). Hoc ducti Christiani fratribus con- donent , (Matth* XVIII. 21. sqq.) omnibus homi- nibus (Matth. VI. 14. Luc. X. 29. sqq. 2 Petr. I. 7. i Thess. III. 12. V. 15. Rom. XII. 14.), Ubi sen- sus praedominentur, et ratio fere vim suam amise- rit, (i) Ncgari quidem ncquic , Craecorum et Romanorum philo- sophos inde a Socrate ofilcium amoris erga alios agnovisse, Cfr. Grotius,$ Graecis et Rotnanis pjaeeat. Halae 1789. Sed non est, ni- si philosophema. Quominus in . praxin convertere ur , obsta- bunt opiniones tutn receptae , er deerant satis gravia incitament^; e.Tte ali^m amoris notionem concipiebaoc. T 11 E L G 1 C A. 149 rit , turn memento , quod tibi fieri non vis , altcri nc fcccris. CMatth. VII. 12. Luc. VI. 31.). Ne hlclo- quamurde ritibus, amori alendo quam maxime aptis. En Christianae doctrinae summam , quae non est traditio oralis , non fraude fundata , non hu- manae sagacitatis inventum , sed ipsius summi Numinis vox , qua homines , amore sociati frater- no, consilio , quo nati sum , conjunctim respondere jubentur. Tails religionis doctrina non potest non , quo magis populi earn amplectantur et ad ejus praecepta agant, hominum de bello gerundo sententias emendare. Haecenim, aliquam mo- do in populos vim exerceat , eosdem sociarc , in pacem tt concordiam redtgere^ et arctissimo carita- tis vinculo conjungere debet , quuin , amoto om- ni, ex prava plurium Deorum scntentia enato, odio , omnes communibus sacris junganrur; unum cundemque , non hujus illiusve populi , sed uni- versi generis humani Deum colant ; omnes ffatres sint ; Christus centrum quasi , circum quod omnes congregantur (Coloss. III. 10. sqq.); qui omnium Dominus , eadem omnibus beneficia largitur (i Cor. VIII. 6. Rom. X. 12); omnium liberator, om- nium salutem cupit (Coloss. I. 20.); Omnes, ejusdem Spiritus auxilio, liberum ad cundem Pa- trem habeant aditum (Epli. II. 17. 18.); omnes procul a patria sibi occurrant invicem , atque in eun- dem fmcm tcndant. Praeterea quoque , omni odio , invidid , vindictae cupiditatc , supcrbid , alii* f>ra- vh i 5 o COMMENTAT10 vis animi afectibus longe exsulantibus 9 miscricor- dia, dementia, lenitas erga peccant cs , injuriarum oblivio 9 neminem non 9 si Christian nomine dignut csse vellt , exornare debent. Quid aliud efficiat doctrina , qud Deus omnes peccatores , Divino fa* vore prorsus indignos, eodem gratuito beneficio liberare velle docetur (Rom, III. 2224.)! An amoris principium , quo omnia agere praeceptis , incitamentis , Dei et Jesu Christi exemplo jubetur et inculcatur, aliud quid efficiat, quam ut Chris- tianus magnanimus injurias non rependat, aliorum vitia aequo ferat animo , amoveat inyidiam , osten- tationem ; caveat ne alios laedat , non sua tantum , sed et aliorum commoda quaerat, neque ad viam acerbam, neque ad mali injuriarumve suspicionem^ promtus sit atque paratus , alios opprobrio non tradat , facile tegat vitia , excuset, optima de uno- quoque speret , similiaque ! Quum Christianus in hac terra per fidei et amo- ris vias in veram coelestem patriam tendere, et hie quam facillime et citissime dignitatem hominig perficere debeat, non summum esse sibi persuade^ bit , ut famam , gloriam , divitias , sibi qualicun- que ettam ratlone , compare* , sed ut Deum amicum sibi reddat , omniaque , quac fini , quo homo crea- tus est , promovenda imerviant (i) 9 stabiliat at- que vindicet \ quare , si bellum geri necesse est ,, pu- (i) Igitur civham quoque forraam. T H E L O G I C A. 351 putas , doctrinam, quae Deum omnes providd suA curft prosequentem docet; quae Jesum Christum, amore hominum ductum , ut regnum veri , hones- ti , pulchri stabiliretur , magnanime supplicium crucis suscipientem proponit ; quae patriae amorem puriorem reddidit, homines immortalitatis spe eri- git ; putans , inquam , talem doctrinara aliud quid quam veram fortitudinem , verum sensum he- roicum , qualis ante ignorabatur, efTicere potuisse? Adeo ut, ubi patriae jura vindicanda sum, unus quisque animo promto arma accingeret, incom- rnoda perferat, fortiter certet, nee tamen te- mere vitam exponens vel extra necessitatem sae* viens ; vulneratus in Providentia Divina ac quies- cat ; vel denique , si e bello redierit , non praeda- tioni vitam dicet, sed ad consueram vitae ratio - nem redeat (i)V S- 4- Qualis , a Religionis Christianas doctrina , in hominum de btllo gerundo sentential emendatio speranda sit ? Religionis Christianae doctrinam hominum de bello gerundo sententiis emendandis quam maxime aptam esse, nemo, nisi ignorantifl vel praejudicatA opi- (i y Cfr. W. A. van Her.gcJ, in Orat. laud., pag. 12 14^ 152 C O M M E N T A T I opinione ductus, facile negaverit : ac revera, si re- ligionis Christianae indolem et consilium (1} consideremus, eandemque tantam in res humanas habuisse vim et efficacitatem , ut nullus fere in ci- vitatibus , ubi Christiana religio recepta est , ho- niinum ordo sit , qtii non ab eo inde tempore emendatus fuerit ; auguramur quoque eandem in hominum de bello gerundo sententiarum emendatio- nem valuisse. Ipse orbis terrarum status pacifi- CLIS , quo Christus in scenam prodiit , id indicare videbatur. Nostrum erit in luce collocare, qua- tenus historia gentium huic emendationi respon* deat, At vero , quum multos , nobis emendationem il- lam demonstraturis , ita occurrere videam , ut di- cant, post introductum quoque Christianismum multa bella , eaque gentium voluntate, injust^ de causd suscepta , quam crudelissime gesta, quin in ipso Christianismo multorum eorumque saevissi- morum bellorum causas quaerendas videri; ante, quam ad alterum caput transeamus , ne saepius in iisdem objectionibus refutandis occupari necesse sit , breviter exponere lubet , qualem emendatio- nem et quales ejus salutares sequelas a Religionis Christianae doctrina sperare possimus. Quod ut rectius faciamus , paucis videndum , qua- tenus C ) Lei;. w - A. van llengel, Gtschud. dtr Zcdtl. CK Ginlsd. ktsckaving, Tom I. pag, 45. iqq. T H E O L O G I C A. 153 tenus et qualis Christianismus a populis receptus sit , quales commutationes subierit , et qualem his omnibus convenientem vim in homines exercue- rit. Tres htc periodos generaliores constituere liceat , in quibus variam in hominum de bello gc- rundo sententias emendandas vim non potuit non habere : I. A Jesu Christo ad Constantinum Magnum ab anno I. 324. II. A Constantino ad Sacrorum instaurationem. 3241517. III. Indc ad nostram aetatem. Jam verbo adumbremus , quid singulis his periodis exspectan- dum sit. Quod ad primam periodum attinet, etiamsi Patres Ecclesiaeet multi recentioris aevi scriptores , ex qui- bus Cavcum et Arnoldium nominasse sufFecerit , nimis magnifice dc primis Christianis praedicarint, tamen ad seculum usque quartum, amor erga omnes homines , justitia , constantia, lenitas , mise- ricordia , aliaeque virtutis species , ex religionis Christianjle doctrind, magnam partem puril servatA, oriundae, certo certius permultos eorum exorna- runt (i). Quum vero Religio Christiana nondum publica populorum religio facta esset, nee ad prin- cipum aulas satis aditum sibi patefecisset ; augti- ram u r , (O Vid Neandcr, \nDenkwurdizkcittn , Th. I. pag. 305. 154 COMMENTATIO ramur, Religkmem Christianam non adeo efFecisse, ut bella arcerentur, sed ut Christian! , in Roma- norum castris stipendia merentes, non tantum ipsi multas virtutis Christianae species exhiberent, ve- rum etiam in feroces gentilium animos aliquam certe vim exercerent. In altera periodo , qud reli- gionis Christianae doctrina sensim sensimque mi- sere depravabatur , ignorantia et superstitio ale- bantur , Dei cultus in cerimoniis magis , quam Iv TTvevfAXTi et fayfe'icf, constabat , qud Ethices Chris- tianae doctrina vix cognoscebatur ; verbo , qua 1 po- puli non nisi speciem Christianismi habuisse di- cendi sum; non adeo magna hominum de bello gerundo sententiarum cmendatio speranda; major tamen, quam quidem prima fronte videtur. So lent enim homines de Christianismo , qualis medio aevo fuit , hand raro perverse judicare. Vix quid- quam nisi de corrupta religionis Christianae doc- trina clamitare sciunt , bona , ut vulgo fit , praeter- videntur. Quodsi ad populos barbaros , qui turn Christi doctrinam reciperent, attendissent , Chris. tianismum ipsam illam formam induisse animadver- tissent, quam unice fere in homines barbaros, sensuales , Polytheismo addictos , earn vim habere posse dixerim , quft unius Dei cultum recipere , eorumque mores leniri possent (j). Hinc quo- que CO Plu*" v J f i docti,ut in Germania,ita In nostra patria hoc docuerunt. I-'ominasse sufficiat ]3roesium,in Kert en Staat; R oo ye n- T H E L O G I C A. 155 que, si accuratius inveitigemus , qualem vim in hominum de bello gerundo sententias emendandas Christianismus habuerit , hand pauca bona depre- hendemus. Primaria cnira placita, ipsaque ilia, quae hominum de bello gerundo sententias emen- dare valent , conservata erant. Promulgabantur placita de Deo uno eoque justo , sancto , omni- scio, benigno; de Jesu Christo homines, qui om- nes sunt peccatores, redimente; de omnium aequa- litate ; de vita post mortem ; de hac vita in futu- ram peregrinatione : nee non praecepta moralia , obscurata etsi et depravata, de amore erga omnes homines , de temperantia et aequitate. Licet medio aevo proprie Hierarchia quaqtiaversum propaga- retur , tamen populi barbari , quibuscunque de causis religionem Christianam amplecterentur , haec placita et praecepta edocebantur; iisque ad prin- cipum quoque aulas aditus patebat. Hinc Religio Christiana, qualiscunque hoc tempore fuerit, po- pulis illis certe quam maxime apta, eatenus vim in hominurn de bello gerundo sententias emendan- das habuit, ut populos diversos conjungeret, ali- quatenus redderet pacatiores et mitiores , iique talia edocerentur , quibus antiqua barbaries non poterat non aboleri; atque adeo bellorum nume- TUS, Rooycnsium,iu Oratione , quamunus Theologiae doctor!* auspicatus cst; Royaardsium, over net Chris teno* in dt aiidJel-UMfn, in: Archief your Kcrkgtjchied., T. II. 156 COMMENTATIO rus , qui aliter certo certius , pro populorum bar- barorum indole et sententiis , numero fuissent in- finita, imminueretur , et atrocitas ex parte lenire- tur. Ab altera tamen parte superstitio et doctrina Christi depravata , qualis medio aevo fuit , non poterant non , si essent , qui hanc religionem re- cipere nollent, vel opinion! bus turn receptis sese ex adverso opponere auderent , bella religionis cau- sa excitare ; eosque , qui talia bella , a Deo , ut putabant! jussi , gerebant , adhortari et cogere quasi , ut infidelem quern vis , velit nolit , ad EC- clesiae fidem turn receptam , vi et armis ut ho- mines solent , ubi religionis causa agitur , redi- gere. Maxima vero emendatio speranda, ex quo sacra reformata sunt. Ab hoc enim temporc purior Christi doctrinae cognitio , purior Ethices doctri- na (i), hominum animos imbuit. Ab hoc maxime tempore , quo populi medium aevum excutere in- cipiebant, et ubivis veri et honesti, verd religio- ne fundati, sensus exci^abatur, exspectamus po- pulorum conjunctionem , morum honestatem, om- niaque, quibus hominum de bello gerundo senten- tiarum emendatio effici potest ! Verumenimvero ne bona -spes nos illtidat. Nam plurimi Europam et alias orbis terrarum partes 5 ubi Christi religio re- CO Dignus , qui hfc legatur , Vill e r s, Protvc over dtn ges tit invlntd eier ktrkelifkt htryormiug van Lnthtr. T H E L G I C A. recepta est, incolentes, catholicismo addicti ma- nent! Qui, a sacrorum reformatione emendatus qui- dem , Christianae religionis certe initia docet , ta- men ex indole sua non potest non erga omnes aliter sentientes odium et contemtum alere (i), ne dicam Ethices doctrinam , multum a germana Christ! doctrina degenerasse, nee earn animi pie- tatem alere posse, quam Christus voluit (2). Et quod ad regiones attinet, ubi Protestantism! causam susceperunt atque tuiti sunt; nc oblivis- camur, quaeso! homines, Catholicismo valedicto, non statim unanimft de quovis placito fuisse sen- tential, nee, ut rei ratio secum ferebat, potuisse non de multis inter se litigare ; quo factum ut non doctiores viri tantum, verum intern quoque populi, sacro ardore incitati, suarum singuli sen- tentiarum patrocinium suscipientes, vi et armis eas vindicare sibi impositum putarent ! Ex quo lites illae sopitae sunt, quot reperiimtur, qui non nisi nomen habent , ne ulll quidem religionis Christianae cognitione imbuti, neque adeo earn morum ducem habentes I Quot, postquam princi- piorum levitas a Gallis quaquaversum dispersa est, QO Cfr. Jerusalem, Over eenige vonrname waarheden van itn Godtiicnst, le Deel pag. 421 en 423. H. Muntinghe, in Theologia, Tom. II. pag 5559- (a) Cfr. W. A. v. II en gel, in Op. cir, , Tom. I. png 004, *rong uit it Zedcltcr , in Comm. Soc. Hag* ad annum 1801. 32. (a) Cfr. Tittmann, I. 1. p. 60. i 7 * C O M M E N T A T I O cum Suevis et West-Gothis, Germanos cum Al- leniannis , alios cum aliis. Fides ilia Catholica , sensim sensimque per totam Europam, tarn ubi Latina , quam ubi. Germanica lingua vigebat 9 etiara ubi Arianismus invaluerat , latius propagata , quum ipsa" hacce fide ubique Episcopatus, coenobia , synocli , lingua una reperirentur , omnes uni subes- sent imperio, unum omnes haberent cultum , uiium commodum , quantum ad populos conjun- gendos et uniendos atque adeo bella , seditio- nes , saevitiam amovendam valuerit , nemo non intelligit (i). Populorum conjuntio universe cernitur post sa- cra reformata et maxime post pacem WestphalU cam. Ab eo in de tempore Europae populi nul- lam amplius paene iiabuere peculiaris civitatis rationem , atque ad verara hominum conjunctio- nem tetenderunt. Religionis Christianae doctrinA meliores cle naturae humanae dignitate , hominum- que coDJunctione enatae sunt sententiae , quae in gentium commercium , in servorum maxime condi- tionem saluberrimam vim habuerunt; quo factum , ut ad communem hanc hominum societatem nulla u.on gentium genera facilius admitterentur. Vivitur omnigenis in partibus haud secus , ac si Gives congenitos concludat moenibus unis Libs palria , afque omnes lure conciliemur avito (2). A (1) Cfr. Cl. Koyaards, in Ar chief vor Kerkelijke Gs> scliiedcnis 9 lite Decl , zoic stuk, p. 100. sqq. (2) Prudentius Contra Symmachum , JI. vs. 6oy. T H E L O G I C A. 173 Apace inde Westphalica humani generis salus evasit causa communis ; nihil singular! genti privum ; literae , mercatura , alia, sunc bona communia ; lae- tantur populi Christian!, ubi aliis bene est, do- lent , ' ubi contrarium locnm obtiriet ; quin imo hand raro fit , ut id , quo alii populi meliorcs et feliciores evadere possint, a peregrinis praestetur. In quavis civitate, in quovis hominum ordine plures reperiuntur Howardi , Davides Barclayi , Pestalozzii , Woltemadii , Leopoldii ; exultat de nostrae patriae salute America , et omnes Chris- tianae regiones (ut unum e mukis afferam) de Graecorum libertate laetantur. Quum diversi po- puli amoris et benevolentiae vinculis jungantur , sin- gulorum jura diligentius observantur , finesque aequis constituuntur legibus. Quodsi metus sit , ne nonnulli populi , Deistarum potius quam Chris- tianorum nomine insigniendi, bellandi ardore fla- grantcs, injuste agant , alii,ne tale quid accidat , omni studio cavent 5 hoc vero ubi minus ex voto successerit, et illi tamen regiones invadant sibi- que subjicere velint , omnium una indignans vox satis testatur, qul Religionis Christianae doctri- na populos aequi et justi observantiores reddide- rit et singularum gentium jura tueri docuerit. Haec omnia quantum in bellum valeant , quisque videt. Quum multis dicta comprobare possem , ad foedus tantum provocasse suffecerit, quod ad bella arcenda sancivere Russiae, Austriae, Borus- site, 174 COMMENTATIO siae 9 Sueciae 5 Sardiniae 5 Saxoniae , Daniae 9 Ba- variae, Wurtembergae , Hassiae , Oldenburgae , Mecklenburgae principes, civitates Helveticae , aliae (i). Hoc foedus doceat Religionis Christia- nae esse doctrinam 9 quae plures populos et prin- cipes , eosque diversi coeli , aetatis , ingenii , mo- rum , leguin atque institutorum , arete jungat , eos- que amoris et benevolentiae vinculis sibi obstric- tos , ea sentire et constituere faciat , quibus in pace degant bellaque arceantur. Ipsi illi princi- pes Religionis Christianae doctrinam praedicarunt , quae homines melius sentire faciat 9 eoque ipso civitates firmas reddat , bellum amoveat , pacein constituat 9 quo magis homines hanc coelestem doc- trinam amplectantur , eo rariora fore bella et pa- cem servatum iri (2). Quodsi forte quis 4 hlc objiciat post reformata sacra quoque populos imiversos , Anglos ,, exempli gra- (1) Crf. J. van Voorst, in Orat. laud. p. 13 et 46. (2) Audiamus ipsos ; Par cette alliance , nous nous cngageons mutueUcment a adopter dans nos relations, soit en- tra nous , snit pour nos sujcts , comma It seul moycn propre a laconsolider , le principe puisl dans la parole et la doctrine de notre Sauveur Jesus Christ , qui a cnseigne aux houimet , qu'ils deviient vivre cowme freret, non dans dc* dispositions d'ini- mitie et de vengeance , metis dans un esprit de paix et de charittf* Cir. Foederis argumentum 9 ut ab Alexandro de xxv. Dec. I'iis- in lucem prolatum esc, Exhibuit CI. van Voorst, i.i Orac. laud, arm. 6. p. 43- THEOLOGICA. 175 gratia , et Gallos , odio contra se invicem flagrare internecino, principes non nisi politicis ductos consiliis societatem inire ; alia : memento , si prius de hoc illove populo dici potest , non tamen id uni- verse valere; et quod ad posterius attinet, politica consilia hand semper damnandu, quin Christianis principiis niti possunt et semper debent. Utut sit,quae disputavimus ,dubio superiora esse, quis- que sibi persuadebit, qui hodiernorum populorum ad se invicem rationes cum veterum rationibus conferat; comperturus quippe, hodiernos po pulos universe jus gentium agnoscere, se invi- cem revereri et salutem speclare, ante cognitam Religionis Christianae doctrinam , peregrinum quern- vis infensissimi instar hostis habit um fuisse. 5- 3- Religionis Christianae doc t rind imperil for mac ita mutatae sunt , ut non possint non beneficam in bella vim habere* Religionis Christianae doctrina non tantum po- pulorum conjunccione , hominum de bello gerundo sententias emendavit, verum etiam in singulis ci- vitatibus talia constituit quibus non poterat non idem finis obtineri. Imperii formas dicimus, leges et instituta. De imperii formis hacce vidcamus. Quail- i 7 6 C O M M E N T A T I O Quantum ad populorum ingenium infcrmanduni valeant imperil formae, quisque norit. Populo* rum Orientalium , Graecorum et Romanorum his- toria doceat , principes et cives in iis regionibus , ubi non tails imperil forma viget , qua" qui rerum potentiam nacti sum, singiilomm , qua" hominum et civium , jura agnoscunt , eorumque saluti pros- piciunt , non posse non ea cogttare, sentire,alere, et efficere , quibus facillime bella excitentnr et cru- delissime gerantur (i). Hinc bella olim tot erant numero , ut astra facilius numeraveris , quam bella veterum interna; et si externa gererent, imperil inaxime formis tribuendum putaverim , quod , omni excussa humanitate, iniquos, saevos et cru- deles sese praestiterint. Aliter res sese habuit , ex quo Christus (2) omnes coram Deo aequales esse docuit, judicium omnium fore extremum , Principes in honore haberi , iisque obedientiam praestari oportere. Ex quo enim Religionls Christianae doctrina post deletam super- stitionem purior inter populos recepta esset , imperil formae ingentem subiere commutationem; principes meliores potestatis , qua" gaudebant, nacti notio- nes , sibi ipsi temperare edocti , non sui ipsorum tantum , sed populorum maxime, quibus singuli praeerant, saiutem spectarunt ; arctior exinde prin- ci- (0 Cfr. Ewald, Staatsamwcntclingcn , p. 121. sqq. Ca) Cfr. Tygc Rot he, /. c. Tom. I. p. 212. T H E O L O G I C A. 177 cipes inter et populum , qualis ante Christum prorsus erat ignota, intercessit necessitudo, sin- gulorum quippe juribus aeqtiis Icgibus constitutis et sancitis. Hinc in Europa Christiana Despo- tismi non nisi nomen superest. Ignoti prorsus Xerxes, Tiberii, Caligulae, Aurengzebi , Mah- mudi. Summum impcrium non penes unum est, sed ipse populus, Religionis Christianae doctrinal huinanior factus et melioribus libertatis notioni- bus imbutus , imperii particeps est. Imperii for- ma ex Democratia, Aristocratia et Monarchia mix- ta, veteribus prorsus erat ignota, nisi forsan ali- quis Romanorum Rempublicam hie excipere velit ; sed sub ipsa hac imperii apud Romanos forma, Senatus ita praevalebat , ut populi potestas fere nulla esset. Hacce imperii form 3 , quae hodie ubivis fere in Europa magis minusve dominatur , ipsi populi per viros, moribus et civili scientia in- signes , regnant. Ipsi sibi leges ferunt , tributa et reliqua imponunt. Sic hominum , qud talium , et civium vindicatur dignitas. Dici vix potest, quantum singula haec ut in reliqua omnia, ita inprimis ad pacem stabilien- dam et bella, cum externa , turn interna amovenda valeant. Nunc enim omnes prudentiores , verae libertatis notione imbuti , suaque jura agnosci ex- perti, principum et legum auctoritatem contra levioris animi vulgum , immoderatam libertatem , quae non nisi damno esse potest , desiderantem JUN. M et 178 COM M E N T A T I O et exoptantem , tuentur atque defendant. Turn demum , ubi princeps popuii jura violare eumque ; opprimere conatur , justa omnium vox est , homi- nes non servos, sed liberos , suaque adeo jura, si aliter fieri nequit, vi quoque et; armis vindican- da esse. Occurrere mihi videor baud paucos, qui permulta hie ante et post reformationem deside- rari dicant, tristi animo fecolentes, gentes medio aevo, servorum instar, a principibus habitos esse; Galliam aliasque regiones plures protulisse princi- pes , qui despotico in subditos saevirent imperio ; horrendas vexationes per magistratus nusquam non locorum obtinuisse; similiaque, quibus lites et seditiones exorirentur. Tales ne patent, me ipsis adversattirmn. Quis inficias iverit, plures fuisse principes , qui populorum jura non agnos- Cerent , plures ex oppressione ortas esse seditio- nes? Veterum forsan Orientalium , Graecorum et Romanonim sediiionibus omnibus furore et saevi- tia non cedit Rusticorum illud bellum et diu ante parata in Gallia rerum conversto! At vero non nisi sensim sensimque populorum et principum de hominum juribus ec dignitate sententiis emendan- dis , omnia hue spectantia emendari potuere. Quae quidem medio aevo ex populorum .indole vix aliter esse potnerunt. Multa, ipsis insciis principibus, locum habere solent. Meliores imperil formae exstitenmt maxime, postquam iiisitum Germanis iibertatis stadium Religionis Christianae doctrind evi- T H E O L O G 1 C A. evigilasset et populi Protestantismum amplexi es- sent. Ab eo maxima tempore, cum in regioni- bus ubi Catholicismus , turn inprimis ubi Protes- tantismus invaluit, valde emendata hoc nomine principum et populorum cernitur sentiendi et agen- di ratio. De plerisque Europae regnis hodie prae- dicari potest, quod principes , si populorum, qui- bus singuli praesunt, jura non agnoscunt, indig- ni videantur, qui imperent; et vicissim populi, si temere principibus scse opponunt, hand digni, qui Christianis populis annumerentur. Complura , quae dicta probent , mutui amoris et benevolen- tiae afFerri possint exempla. Provoco tantuin ad Daniam, in qua regione princeps absolutd gaudet potestate. Hie a Frederico hide tertio (anno 1660) principes fere omnes regnasse , qui , humanitate et virtute Christiana insignes , potestate non abute- rentur, nee sui ipsorum, sed gentis maxima spectarent salutem , hujus populi doceat historia. Adeatur Russia, ubi ex longo tempore ab omni dominatione liberi fuerunt ; testentur Helveticae civitates, quae per quinque fere secula libertate uti sciverunt. Comparentur omnes Europae regiones , qualicunque gaudeant imperii forma, cum Roma, ubi odiosa Oligarchia ; cum Athenis , Syracusis , The- bis ceterisque Graeciae Civitatibus , ubi effrenata vi- gebat Democratia ; cum Spartanis , qui imperii formA , et sibi ipsis et subjectis crudeli, premebantur; cum Orientalibus regionibus , Syracusis et Romania M 2 sub 180 C M M E N T A T I sub Caesaribus, quorum despotismo subjectorum nulla , nee qua hominum , nee qud civium , obser- vabantur jura; comparentur cum iis regionibus, ubi religionis Christianae doctrina nondum recepta est; uti horum omnium populorum , qui religionis Christianae doctrinam ignorabant, historia docet, principes per metum et vim dominare; cives per* petud , optimorum quoque civium , caede , huma- num sanguinem parvi ducere , continuas seditiones movere , summaque imis miscere, ita populorum Christianorum historia probat , apud eos , meliora de sua ipsorum dignitate et consilio edoctos , principes plerumque fuisse, qui sese principum nomine dignos praestarent , cives , vero liberta- tis notione imbutos, pads fuisse amantes et ne maligni seditiones moverent, sedulo curasse (i). 5. 4. Religtonis Christianae doctrina , legibus et iftstitutis emendandis , hominum de bcllo gerundo sentential emendavit. Ut imperil formae in bella , cum interna , turn externa, valent, ita quoque leges et instituta. Quo magis enim leges justitid et aequitate ni- tun- (i) vid. N. G. van K am pen, inComm. Soc. Teyl. , Tom. XXIV. pag. 127-243. T H E L O G I C A. 181 tuntur, omniumque jura atque commoda tuemur, eo minus rixis, discordiis , contentionibus, tur- bis, altercation! bus, dolis, suspicionibus, procli- tionibus , invidiis , odiis locus est. Religionis Christianae doctrinae, quae homines melibribus induit justi et aequi notionibus , debe- tur, quod leges magnam subierint commutationem; quae legum emendatio non potutt non, ut in alia multa , ita in bellum maxime, beneficam vim exer- cere. EfFecit enim Christi doctrina , ut leges fer- rentur, secundum quas omnes cujusvis ordinis , loci, sexus , aetatis aequalibus gaudent juribus , quibus non hujus illiusve, sed omnium simtil spec- tatur saltis , quibusque homines ad sedulit-item et solertiam impelluntur. EfFecit eadem ut homi- nes , melioribus ducti principiis et incitamcntis , sese ad eas componerent (i) ; na dicam, eandem illam Christi doctrinam animi hnmani vitia mul- to melius detexisse, quod earn vim in leges ha- buit , ut pleraeque id agant , ut pravos animi alFectus regant, temperent , ordini homines subji- ciant , et ad justi, honesti, utilis studia exci- tent (2) ; id quod maxime locum obtinet , ubi Protestantismus viget. Ex quo religio Christia- na (0 Cfr. Tyge Rothc, Tom. I. p. 369. sqq. (2) Cfr. liber omnino cgregius Viri pii van Alphcn, Prt- Jikt htt Euangclit alien creatureu, pag. 70. sqq. ISO. i8a C M M E N T A T I O na publica facta esset, hanc in leges vim exse- ruit (i)* Barbari populi, agriculturam edocti et ordini assuefacti, legibus sunt donati, in quas ferendas maxime valuit Clerus , qui id sibi proposuit , ut tales sancirentur, quae humanitati, qualem ex Euangelica mente esse oportet, et morum probi- tati promovendae inservire possent. Magna hoc nomine Bonifacii aliorumque fuerunt merita, qui nil potius duxerunt, quam ut legibus cives con- cordes redderent (2). Maxime post Sacra instau- rata legum ilia emendatio cernitur; unde nostra aetate in plerisque fere Europae regionibus tales reperiuntur, quales omnes justi et aequi amantes non possunt non probare. Religionis Christianae doctrina non tantum le- gibus, vel ferendis, vel emendandis, beneficam in bellum vim exseruit, verum etiam abrogandis insti- tutis, quae olim vigebant, quibusque homines saeviores et atrociores evadere solent. Valentianus (ut nonnulla exempla afFeram) , Va- lens et Gratianus turpem istum liberos, ubi minus ad bellum apti videbantur , exponendi morem abro- ga- (1) Cfr. De Rhoer,de effectu religionis Christianae in ^urisprudcntiam Romanam, Diss. IV. item Gibbon, 1. c, , lorn. I. pag. 72. sqq. (2) Cfr. Royaards, het Christ, in de Middelecnwen, in Archief voor Kerkelijke Geschiedcnis , Tom,. II. pag. 122. et quos citat vir. clar. ann. 33. T H E L O G I C A. 183 garunt C0 Patrum in liberos potestatem, qm\ durius et atrocius saepe, quam servi tractaban- tur , Constantinus adeo limitibus circumscripsit , ut patres non , nisi omni humanitatis sensu ex- cusso, liberos vendere possent (2). Crudclis cum servis agendi ratio , qua" veteres hominum jura oblivisci discebant, et , servis omnia agere coactis , inertes et otiosi , rcrum novarum semper cupidi erant (3); multis nominibus est einendata ; quod rnajore jure affirmari potest de egenorum sorte, quae apud Veteres (Spartanos et Cretenses si excipiamus) fait miserrima , et in qua plurium se- ditionum, quae Athenis et Romae locum habuere, causae quaerendae sunt. Vix opus erit lik me- morare aut ludos gladiatorios , bonis militibus , ut dicebant , informandis inservientes ! post irritos Constantini conatus, ab Honorio inde cessavisse : aut bestiarum certamina seculo sexto ab Anasta- sio, et complures id genus ludos et festa ab aliis deinde abrogata : aut Treugas , quibus certis heb- domadis diebus ab omni lite, pugna, et inimicitia abstinendum erat , pluribus conciliis et legibus civilibus sancitas (4): duella, argumentis e reli- gio- (1) Cfr. Heineccius, Antiquitatts Roman. Jurisfrnd. Illnttr*, Lib. I. Tit. IX. . 5. ibique scripti laud. (2) Heineccius, Op. eft., Lib. 11. Tit. IX. . 2 . (3) Cfr. Barthelemy, Rets van cen jongen Jnacharsis , cap. XX. (4) Cfrr. quos citat ti. Mun tinghe, Twee Firhandelin- gtn COMMENTATIO gionis Christianae doctrina petitis vetita et abroga la , aliaque complura. Quid quod ipsum jus Cano- nictmi, ut scite monet Roberts onus (i) , licet imperio Ecclesiastico stabiliendo inserviret, multa continebat, quibus civitates pacatiores et tutiores redderentur. A seculo decimo sexto, in plerisque Europae regionibus , quae populis magis magisque ad humanitatem informandis obstabant , abrogata sunt ; et in Hispania , Italia et alibi , ubi antiqua superstitio et ignorantia sedem tenuere, nonnulla instituta occurrunt , quae olim ubivis erant , et nunc adeo apud populos , Christianae doctrinae ignaros , reperiuntur. Hac legum et institutorum emendatione homines , justiores, aequiores, leniores et humaniores facti, non potuerunt non meliores de bel.lo gerundo fo- vere sententias, 5* Quid ex disputatis Religionis Christianae doctrinam hominum sen tentias universe emendasse , eosque humaniores gen over den invloed van het Christendom of het Volksgetuk, Ann. 59. pag. 154. (i) Historic der Regering van. Karel den Vdt^ T. I. pag T H E L O G 1 C A. 185 justiores, aequiores, et leniores reddidisse, ut alia probant perraulta , ita inprimis talia , quibus non potuit non id effici , ut bella, cum externa, turn interna , pauciora essent numero , eadernquc melioribus principiis leniusque gcrerentur. His viam nobis stravimus , quft jam magis spe- ciatim inquiramus ct definiamus, qualem vim et efficacitatem haec omnia in hominum de bello gerundo sententias emendandas habuerint. SECTIO POSTERIOR. DEFINITUR ET HISTORIAE TESTIMONIO COMPRO- BATUR, QUATENUS REL1GIONIS CHR1STIANAE DOCTR1NA HOMINUM DE BELLO GERUN- DO SENTENTIAS EMENDAVERIT. CONSPECTUS SECTIONIS. iveligionis Christianae doctrina homines meliora docens, populorum conjunctione constituendd , imperil formis, legibus et institutis emendandis , viam sibi stravit, quil hominum de bello gerundo sententias emendaret. Quod quatenus fecerit, jam definire ct probare aggredimur. Cer- i86 C O M M E N T A T I O Cernitur autem ilia emendatio, in bello 9 par- tim suscipiendo , partim gerundo. Hominum de bello suscipiendo sententias emendatas esse hinc effi- citur : i. quod bella non sint tot numero; a. nec levi de causa; quin 3. contra populorum voluntatem suscipiantur ; 4. et si evitari nequeant, populi melioribus ducti principiis, sese ad bella accingant eadem- que gerant. In ipso bello gerundo homines meliores fovere sententias, patet ex eo: quod minus , nec datd operd , sint homines crudeles , vel atroces , id quod inprimis , post victoriam reportatam, in jure belli aliisque cerni- tur; quae singula ut clariore in luce colloce- mus, opus erit comparationem instituere senten- tiarum , quas populi religionis Christianae doctri- nae ignari , iique qui hujus luce collustrati erant , cum de bello suscipiendo, turn de eodem gerun- do , habuerint. Duas hie praemittimus observationes. i. Comparatio haec non potest esse nisi univer- sa. Iniquum sit, egregias de bello gerundo praeter- videre sententias , quae apud populos non Chris- tianos interdum occurrunt. Quis non laudaverit Athenienses, quum, uno Aristide auctore, consi- lium, a Themistcle secum communicatum, injustum pro- T H & L O G I C A. 187 pronunciante , illud improbarent et omni commodo renunciarcnt (i). Quis non Numam raemoret de fecialibus Icgcin (2) fcrcntem , qua" sancitum , ut Roman! eos populos , qui prius lacserant, non ante debellarent, quam ad injuriac compensatioiicm invi- tati, earn pertinaciter rccusassent? Quis non tot Camillos, Fabricios, Scipiones , alios laetitia qua"- dam pracdicct , quod omni aevo reperiantur , qui ejus, quodjustum, aequum et honestum sit , prin- cipio ducti , hominum jura agnoscunt earumque saluti prospiciunt! Ut ad istiusmodi animum non advertere iniquum forct , ha stultus omnmo dicen- dus sit, qui tot bella eademque injusta, tot (a- cinora atrocia , a Christianis , commissa excusare velit. Generis humani decus et argument!, in quo ex ponendo versamur, gravitas nos jubent, omni missil praejudicatd opinione , in rem inquirere ; et quae apud populos ante Christum bona occurrunt, eximie celebrare, quae apud Christianos mala,jus- to. vituperio damnare. Quidni ita agarnus, quum id nobis constabit , sententias , quae olim paucis- simorum de bello gerundo erant laudabiles , hodie universorum fere esse populorum. 2. Ne justos commentationis fines migrarem, com- pa- (0 Cicero, De Officiis, Lib. II[. c. n. (O Hunc regem inprimis pacem voluisse, patet ex PI ut ar- ch o, in Numa. Cfrr. maxime cap. 8 ct 16. i88 COMMENTATIO parationem instituere baud necesse duxi sententiarum Christianorum cum iis Assyriorum , Babyloniorum , Persarum , Chaldaeorum et Medorum , qui semper alios populos adoriri eosque servili jugo subjicere ardebant ; vel cum sententiis , quas de bello gerun- do fovebant Galli , Cimbri , Teutones , Vandali , Suevi , Gotbi , aliique , qui quaquaversum dis- palantes , ferarum instar , praedando omnesque tru- cidando minim in modum delectabantur; nee cum sententiis Normannorum , vel hodiernorum popu- lorum barbarorum , qui infimo humanitatis gradu , rationis dominio spreto , ut in reliquis ita in bello maxime , unice afFectibus abripiebantur ; sed cum sententiis, quibus de bello gerundo Graeci et Romani imbuti erant , populi illi adeo encomiis celebrati , qui summa humanitatis laude florebant et nominis inde celebritatem nacti sunt. Quodsi populorum Christianorum, illorum quoque, qui Graecis et Romanis Literarum et artium. cultu longe sunt inferiores, multo meliores de bello gerundo deprehendamus sententias , causa nostra videbitur quam maxime superior. Deinde, quid de iis, quae vulgo objici solent, eensendum sit, verbo significabimus. S- i. T H E O L G I C A. 189 i. Quatcnus E.eligionis Christianae doctrina hominum scntentias dc bello susci- picndo emendaverit. Hominum de bello suscipiendo sententias emen- datas esse, ex quo religionis Christianae doctrU nam populi amplexi sunt, primo loco nobis pa- tere videtur ex eo , quod hodie Bella non sint tot numero. Quodsi enim quis veterum bellorum multitudi- nem cum hodierna comparer, permultum interes- se, ipsi apparebit. Veterum populorum, Graecorum maxime et Ro- manorum , historia , non nisi bellorum , continud se- rie gestorum , memoriam exhibet. Hand cui mirum hoc videatur, qui veterum populorum moralem conditionem et civiles erga se invicem rationes consideraverit , eosdemque hostili sibi invicem ani- mo semper actos , totamque eorum institutionem civilem militid et bello fundatam fuisse meminerit. Bellorum ut praecipua tantum memorem) quae Graeci gesserunt, agmen ducit Trojanum, cui con- tinua fere serie succedunt Thebana, bella cum Heraclidis, Messeniis, deinde Persica, Peloponne- sium , Macedonica Philippi et Alexandri ej usque in 19 COMMENTATIO in pluribus terrae partibus successorum , donee tandem totus fere terrarum orbis subigeretur Ro- manis , qui a condita inde urbe semper illius ef- fati : Tu regere imperio populos , Komane , memento memores , omnigenos ubicunque terrarum populos debellartmt 5 ita ut per septingentorum , et quod excurrit, annorum spatium ter tantum idque bre- vissime Jani templum clausum fuerit (i). Uti bella externa numero erant infinita, ita quoque interna, adeo ut verissimum sit nullam non Anti- quitatis gentem , continuis seditionibus et bellis internis se ipsam dilacerantem , vel vicinis , vel re- motioribus populis viam planam reddidisse et aper- tam, qud facile opprimeretur et funditus deleretur. Jam Europam Christianam consideremus , non con- festim post introductam religionem Christianam, sed ex quo Christi doctrina benignam suam vim in populos exseruit, iidemque in talibus rerum, 5Tfp/5-T^c7C7; versati .suDt , qualibus bella evitari pos- sent. (i) Quisque Calgaci apud Taciturn hie verba meminit, in Vita Agricolae* cap. 80. Raptor es orbis; postquam cnncta yastantibus thfucre terrae^ et mare scrutantnr; si locuples hostis cst, avari , si pauper , ambitiosi ; quns non Orient, non Occident satiaverit ; soli omnium (>pes atque in- fiptam part njfectn concupiscunt. Anferre , trucidare , rapera, fahis nominibiis imperlutn , atque ubi solituflinem faciunf, pcticm app eltant ! I T H E O L O G I C A. 191 sent. Etenim (quod inprimis animadvertatur) a Je- su Christo inde nato gentes Europaeae saepissime , ob causas sive politicas sive Ecclesiasticas , sive alias, in tali reruni conditione versati sum, ut bella non possent non geri. Medii aevi histo- ria et gentium conditio , qualis fuit post scculum decimum quintum , hoc aperte docent. Postquara lites politicae et ecclesiasticae sopitae sunt, et singularum civitatum jura raagis definita et confirmata , bella numero exstiterunt pandora. Plures sunt regiones, quae per annorum seriem placida pace fruitae sunt. Tempora, quae vivi- mus, id maxime docent. Est enim talis Europae hodiernae conditio, ut non tantum nonnulla regna malis politicis consiliis ducantur, verum etiam ipsi cives 5 ob religionis defectum et quandam princi- piorum levitatem , novas res moliantur. In tali rerum conditione apud veteres bella cum externa, turn interna, certo certius numero fuissent infini- ta. Jam omnes prudentiores , ne bella erumpant, cavent, et si erumpant, bella, vix dici possum; qui minor bellorum numerus , eo magis observari meretnr, quo magis Principes et populi hodie secum invicem agant , gentiumque plura et diversa sim commoda. Uti bella externa numero hodie sunt paucio- ra , ita quoque interna. Hoc nomine maxime cernitur Cliristianae doctrinae pure receptae vis et efTicacitas. In iis regionibus , ubi cives Chris- C M M E N T A T I Christiani vix did merentur , sed partim super" stitioni , partim incredulitati , quae omnis moralita- tis sunt impedimenta , serviunt ; homines depre- henduntur ut humanitate longe inferiores , ita seditiosi et tumultuosi; in regionibus, ubi Pro- testantismus viget, contrarii vulgo occurrunt. Gal- lia , Belgium, Hispania, Borussiae pars Catholica, Hibernia cum poptilis collatae, qui reformata sacra amplexi sunt , dicta probent (i). Dicat forsan quis,bellorum numerum post Chris- tum majorem fuisse quam antea , quin nostra me- moria totam Europam bellis fuisse implicitam; hie ne praetervideat , oro , quod jam monuimus , homines sententiis de bello gerundo maxime emen- datis instructos , nonnunquam variis de causis bella suscipere coactos esse. Nonne gentes, etsi a bello gerundo maxime alienas, arma capere sua- que tueri oportebat, quum tyrannus, qualis Na- poleon, hominum eum comitante turba, qui, omnis religionis expertes, contra jus omne et fas, humanitatis et populorum jura violare non dubita- bant , eos aggrederetur eorumque libertatem oppri- mere vellet ? Uti tali in causa bellum gerere ne- cesse est , sic plurimae existunt causae, quin multo plu- (i) Cfr. W. A van II en gel, Zedelijke en Godsdienstigt btschaving , Tom. I. pag. 204 et 273. sqq. et qui ibi laudan- dantur. Qui Romano- Catholicorum doctrina incredulitati pro- pagandae inserviat , vide apud J. A. T u r r e t i n u m , Opust* Tom. II. pag. 126. sqq. T H E O L G I C A. 193 pltires quam apud veteres,ase scjunctos fere, qui- bus bella evitari nequcunt. Sed ponas quoque (quod tamen dari nequit) in Europa Christiana bella numero non esse paucio- ra; nihilominus sententias hominum de bello sus- cipiendo emendatas esse fateri necesse est, modo tria reliqna , in quibus hominum de bello susci* piendo sententiarum emendationem cerni diximus , non cadant ; quorum primum hoc est , quod Non Icvi dc causa suscipiantur, quoniam nimirum religionis Christianae doctrina homines justi et aequi tenaciores reddiderit; non tantum singularum gentium jura definita sum, verum etiam , quae singulis competunt , observan- tur. Principes et populi Christiani non quamvisj .levissimam quoque, aliis bellum inferendi , causam arripere, nee contra jus et fas omnia subigare et fines dilatare , nee pacta sancita nulld de causa frangere audent. Si sint, qui tale quid sustineant , omnium alio- rum populorum indignans et improbans vox satis superque docet , quantopere hoc nomine hominum de bello gerundo sententiae emendatae sint. Gra- vissimae causae, ob quas bellum suscipiatur , exstare debent , eaeque, quae cuivis justi et aequi amanti probantur , nisi , qui suscipitint , vitupera- ri et damnari velint. Uti hoc omni tempore ali- quatenus cernitur , ita inprimis nostris diebus et JUN. N in j 9 4 COMMENT AT I O in univcrsum post reformationem, Quis non credat Carol urn Quintum , Philippum sectmdum , Ludovicum decimum quartum , Carolum duodeci- mum , bellandi et expugnandi studio flagrantes et ingenti valentes potentia , Alexandri et Gengiskani instar , orbi terrarum expugnando animum appli- cituros et levissimas causas arrepturos fuisse , qui- bus genio suo indulgerent, nisi justi et aequi no* tiones liominum animos imbuissent 9 nee levi nee injusta de causa bellum suscipi oportere populi clamassent. Turn demum , si quis, ut Napoleon, parum , quid justum et aequum sit , curans , genti se praefectum videt, quae, onmi spretd verd re- ligione , animi levitati indulget , multaque suo pro- posito faventia conspicit ; turn demum , inquam , quis eo audaciae procedet, ut levi vel nulla de causa alios debellandi studio duci audeat , quo olim omnes , modo tempora consiliis suis apta esse viderent. Quam longo b?c post se intervallo populi recentiores antiquiores relinquunt! Non metnora- bo Cut dicta exemplis probem) populos Noma- dicos , qui ob ereptos sibi porcos , camelos , pu- teos, prata vel privatam injuriam sibi illatam to- tam tribum arniare et horribiliter saevire solebant; non Orientaliinn Despotas , qualem Xersem eique plures similes novimus, qui nulJa fere de causa, vel certe ficta, omnes alios innocuos aggredieban- tur; nee Gaulos, qui, quod tres juvenes temere imperil mandata transiissent , furore incitati, omnia vas- T H E L O G I C A. 195 vastant , multaque hominum millia trucidant : sed de Graecis et Romanis loquar, qui, spretis] jus- titia , aequitate et jure gentium , omnia fere bella pro arbitrio gesserunt, sanctissima foedera violan- tes , ubique sese ad auxilium ferendum , etiam non vocati, insinuantes, ut ipsos illos , quibus succurrerent, tandem sibi subjicerent; qui nihil sanctum nimis, (de Romanis maxime hoc dictum sit) censebant , modo fines imperil dilatandi, po- pulosque tributarios reddendi copiam sibi factam viderent (i). Cuivis hie e Graecorum bellis succurrunt Trojanum , ex privata causa exortum , ob quam , si quis hodie bellum suscipere vellet, omnium cachinnum excitaret : bella contra Messe- nios: contra insularum incolas , quibuscum so- cietatis vinculo juncti erant! alia , exlevissima vel potius nulla de causa suscepta. Hand sine quo- dam animi dolore imo horrore quisquam Thucy- didem audiet exponentem , qul bello Peloponnesio civitatum , quae , incertae utros sequerentur , neutrarum partium esse cuperent, incolae crude- lissime necati , ipsaeque eorum urbes funditus de- letae sint! Respice Philippi Macedonis agendi ra- tionem, qui, Aniynta amoto, Thracid et Thessa- lid (i) Intellectum hoc maxime volo de Romanis inde a bcllo Punico I. Ante rarius hoc nomine fuere infnraes. Cfr. G r o- tius, De jure belli ac facts, Lib. III. p. 19. Cicero, Dt Officiis, L. III. c. 29. N a C O M M E N T A T I O lift occupatis , Libcratoris nomine , sed verius am- bitioni satisfaciendi gratia , fraudulentissime cum Graecis egit ; ipse illc Philippus, unice Graecos subigendi studio dirctus (i), rarissime justas ob causas diversas civitates debellavit. Quid memo rem Alexandrum ejusve successores , qui nil sanc- tum nimis habcbant , quo sibi invicem ruinam pararent ! Quid Romanos , qui quomintis orbis ter- rarum domini evaderent , nee justitia nee aequitas nee jura gentium impedire poterant ; adeo ut ne sociorum quidem jura observarent vel vindicarent , ft ipse Senatus el populus de decretis a se san- citis erubescerent (2) ! > . Bella non tan turn hodie non levi de causa susct- piunttir, verum et Contra vohmtatem populorum. Est religionis Christianae doctrina , quae animis ho- (*) Demosthenes, in Qrationibus Philijjp. I et II. saepius indicavir. (2) Cfr. Polybius* Lib. I. c. 10. Quum ante legem agra- riam Patricii belluiu fontem considerarent, unde maxima com- moda sibi redundarent, quippe agros plerumque inter se divi- denies, vel alia quacunque ratione sibi comparare scientes, Senatus Romanus semper sysceinate qnodam be'Iandi ductus vi-' detur; quae dum gererentur, non nisi capki censi, omiri po- testate privati, in urbe manebant. Hac ratione cavendum ne misere vexatus populus in seditionem prorumperet. Quisque intelligit, quot inde sive nulia sive injusta de causa beiia ron potuerint non snscipi! Leg. de his N. G. van Kampen, in Comm. Teifer, cit. pa,5. ICQ. sqq. T H E O L O G I C A. 197 hominum vitae tranquillae et in pace degendae in jecit cupiditatem. Hac beneficd religionis doctrine effectum , ut homines vitae domesticae et socialis commodis uti atque adco vita melius fru'i disce- rcnt, animusque eorum ad quietum rerum ordi* nem componeretur. Ud hoc in singulis paulo inoratioribus civibus cernitur, ita in universis po- pulis. Norunt omncs belltim pacis , omnibus exoptatae, commoda destruere. Hinc commune hodiernorum principum et populorum Christiano- Tiim votum et clara vox, pacem servandam -esse; praeterea homines in universum lenioribus et ini- tioribus gaudent moribus ; unde ab omni saevitia et crudelitate , atque adeo a bello rnentem habent alieniorem. Hinc metus quidam homines obrepir , si modo fando dictum audierunt, bellum suscep- tum iri ; hinc omnes id agunt , ut , si periculum est, ne bellum erupt urum sit, ejus causas toliant et amoveant; et, ubi bellum eruperit , quantocytis ei finis imponatur. Hinc quoque hodie et per brevius temporis spatium bella geruntur, et quan- tum fieri potest ? rarius , etiamsi hostili animo sibi oppositi , confligunt. Quid quod adeo homi nes non plures , qtiam quibus opus est, ad anna vocantur ? Turn demum plurimi , ubi bello jura sua vindicare necesse est , arma capiunt , quibus injuste agentem vel patria jura violantem debel- lent , ipsique ostendant , religionis Christianae doctrinam (quod nonnulli illi objecerunt) horn mem ip3 C O M M E N T A T I O non quidvis pati docere, sed, ubi aliter fieri ne- quit , oirjni ratione sua quemque jura defen- dere. Quodsi cui hlc multi ex militibus in mentem veniant, qui belli gerundi studio flagrant; atten- dat, quaeso , quales hi homines sint? haud prae- ter veritatem dictum puto , si tales omnis boni et honesti sensus expertes habendi videantur. Quod idem quoque valet de Gallorum impia gente, qui partim superstitionis , partim incredulitatis alum- nus , vel Catholicismum misere depravatum , vel Voltarii , Roussavii , aliorum id genus philosophiam vitae ducem normamque sequuntur. Qui horum vestigiis insistunt , und omnium Europae populo- rum , paulo humaniorum , voce damnantur. Popu- lorum Christianorum de bello gerundo sententias hoc nomine mirum in modum emendatas esse lu- ce clarius apparet 9 ubi cum veteribus comparantur. Graeci et Romani enim, pravis animi afFectibus temperare edocti , furoris , crudelitatis , bonorum terrestrium sibi comparandorum, qualicunque etiam ratione , studio ducebantur ; vitae domesticae com- moda prorsus ignorantes , nee pacata rerum condi- tione gaudentes , bellare nunquam non exopta- bant. Praeterea viri fortes et heroes tnagni aes- timabantur et ad astra usque encomiis tolleban- tur. Hi ry apery conspicui omnium ore circumfe- rebantur, his ad omnia munera aditus patebatj n$ dicam , Romaiiorum civitatem turn demuin sa- lu- THEOLOGICA. 199 Intern sibi sperare, si populis internA discorcM divisis imperarent (i). Quae quum ita sint , baud mirari subeat, oin- nes omnino veteris orbis gentes bellandi studio arsisse , eoque gerendo magnopere delectatos fuisse. Non tantum ipsae Antiquitatis gentes tales nobis occurrunt , verum viri quoque , humanitate con- spicui ad unum omnes ; ne ipse quidem, cetero quin magni aestimandus , Epaminondas , Theba- norum decus et ornamentum , hie cxcipiendus ; qui, Leuctrico" pugml finita" , quum Graeciae clvi- tates , adeo bellis defatigatae , pace quam maxime indigerent, tameu de integro Thebanis belium sua- sit idque excitavit. Denique, / Si bclla evitari nequeant , populi , mclioribtis duett rationibus , sese ad bella accin- gunt , eademque gcrunt. Quum nobis constiterit , populos Christianos nee levi de causa , nee voluntaries bella facile stiscipe- re, apparet causas esse oportere gravissimas, ob quas arma accingant; quo fit, ut melioris in- dolis homines , melioribus ducti rationibus et sen- tentiis, sese ad bella comparent eademque gerant. Est enim ea religionis Christianae indoles , ut sin gula oiRcia religionis specie commendans, ex suis quaeque praeceptis praestari jubeat. Plaeita reli- gio- (i) Tittmann, Lib. cit. \ug. 53 et 54*. 200 C O M M E N T A T I O gionis Christianae, ut supra (Part. I. Cap. I. . 3.) uberius explicuimus, non possunt non id efficere, Ut, qui pro civium libertate et salute vindicanda arma capiunt, alacritate quddam hoc faciant, gravissimum quippe suum esse officium ccnsentes , ab ipso summo Numine jussum ; neque hoc tantum , verum etiam , ut in ipso bello ge- rundo sensu vere heroico , sincere , nee perfidi , nee tristes vel querult versentur, sed viros vere fortes sese praestent. Hoc nomine quoque , ut Christiani populi uni- versi, ita singuli belligerantes prae veteribus ex- cellunt. Bohemorum et Germanorum, justissimam cau- sam armis tuentium , quae essent virtutes belli- cae, nemo ignorat. Helvetii et Batavi vera for- titudine iiiprimis elucent. Miramur illos , quum libertatis studio ducti , sensu vere heroico , parv1 omnino manu adversus Albertuin , Geszlerum et Landenbergium jura sua- vindicarent; hos , et ex iis Hollandos maxime et Zeelandos , Carolo Quinto , Philippo Secundo , Margarethae Parmensi, Gran- vellio et Albae resistentes. Jactent Veteres suas victorias ; non iis secundae Helvetiorum apud Morgarten, Naeffels, Sempach , Granson, Murten et Marignam ; nee iis postponendi patriae nostrae cives in bello octogenario, quod plures civitates, plures viros , veri sensus heroici acre perenniora monunicnta protulit. Quid memoreni tot popti- los T H E O L G I C A. los nostra mernoria Napoleonti sese opponentes , qui vero libertatis studio incensi laudabili forti- tudine excelluerunt ? Quid Batavos contra foedi- fragos Belgas arma promte et alacriter accingen- tes? Cujusvis aetatis, loci et ordinis cives , qua- lem religionis Christianae doctrina civibus pa- triae amorem instillet, luculento testimonio pro- barunt (i). Dicta valent quoque de singulis bel- lum gerentibus. Astrorum instar inter Helvetios lucent Guilielmus Tell, Arnoldus Winkelried , qui anno 1386. ad Sempach sese Austriacis oppo- nens suis victoriam comparavit; lucent mille illi ct ducenti heroes, qui anno 1445. omnibus Lu- dovici XI. copiis adversantes , morte sud heroicA Ludovici animum ita moverunt , ut pacem cum Helvetiis pangcret ; inter Gallos Eustache de St. Pierre, qui cum aliis Eduardo tertio sese ofle- rens , conipluriutn vitam, regina adjuvante, depre- catus est (2); Eques d'Ayas qui solus ingentem Gallici exercitus copiam salvam et sospitem red- di- (i) Cfr. M. C. van Hall, Rcdevoering ten tetoogt , Jat de geest van oude moed en zvl fop offer ing en andtrt volks- deiigden , die de ingezetenen van Oud Nederland thans zoo lof- fslijk ondcnchcitlsn, aan ware gndsdienstige en zcdelijke ver- lichting en beschaving voornamelijk zijn dank te weten , 1831. Item Vener. D. T. Huet, Over den invloed der Volkibe- ichaving t>p de rust der natien. (a) Cfr. B e 1 1 o y , in praefat. histor. , Tragoediae Le Sicgi de Calais pracmissa. aoa C O M M E N T A T I O didit (i). Plures sunt Ruteri , Trompii, Claesse- nil , Speikii ; noti Pistorii , Merulae , Beilingii , Hambroekii (2). At vero, ubi finis mihi esset, si oranes memorare vellem, quos singulae regio- nes Christianae omni aevo protulerunt ; nemo ne- scit , qualis a Christianismi inde incunabulis he- roes fuerint, qui firmi et intrepidi animi egregia dederint documenta, qui summa constantia, per- severantia , fiducia in Deo ornati essent , qui in carceribus , spectaculis , rogis , tormentis crucian maluerint, quam recri et honesti conscientiam amittere, et exemplo suo probarint, unam esse Christi doctrinaui , quae veros informet heroes. Fortasse quis nobis ita occurret; quas in Chris- tianis praedicas virtutes , multo magis in Graecis et Romanis cernuntur. Nobilissimo enim hi du- cebantur libertatis sensu , vero patriae amore atque mirabili animi fortitudine ; quin imo ipsa Grae- corum et Romanorum maxime religio non poterat non multas virtutis bellicae species alere et effi- cere ; Diis quippe tutelaribus confidentes et ora- culis , libris Sibyllinis et similibus de victoria persuasi, non poterant non fortes sese praestare. Hinc (0 Vid. Archenholtz, Geschichte ties Siebenjahrigen Kriegs. (a) Cfr. de Heroibus, patriae nostrae, quatenus prodiit, opus egregiura J. Bosscha, Ncerlands Heldendaden van de vroegste tijdtn af tot in oaze 4agen 9 Leov. 1834. T H E O L O G I C A. 203 Hinc immortal cs illi heroes ad Marathonem , Sa- laminem, Plataeas, Mycalen, in bellis contra For- sennam , Pyrrhum et Hannibalem. Hinc plures Graecia suos habet Codros , Leonidas , Miltiades , Themistocles , Cimones, Agesilaos, Epaminondas, Phociones ; suos Roma Decios , Fabios , Brutos , Fabricios , Camillos , Marcellos , alios permultos. Ne quis putet me de horum , qui optime de patria sua meriti sunt , virorum laudibus quidquam de- tractum velle; quis negare ausit Graeciam et Ro- mam , ex tempore , quo viverent , dijudicandcs , veri nominis heroes protulisse? At vero , si cum Christianis comparentur, utri praeponendi sint, non est quod dubites. Amor enim patriae vete* rum nullis justis finibus erat circtimscriptus , qua- proprer eum patriotismum potius et superbiam quamdam nationalem dixerim (i). Ipse ille, ita dictus 9 patriae amor effecit , ut Graeci et Roma- ni omni humanitati renunciarent , et omni injus- titiae, iniquitati et crudelitati inservirent. Hinc studium illud explicandum , quod in omnibus cer- nitur , dominandi , superandi , ruinam aliis paran- di, externis factis splendendi et gloriaiu sibi COQI- parandi. Itane hi veri sunt heroes, vero patriae amore ducti! Sed, ut jam monuimus, ex tempo- re, O) Cfr. Zimmerman, Uber national- Stolz, Herder, Ideen zu einer Geschichtc tier Menschheit , Tom. III. pag. a&7. sqq. ao 4 C O M M E N T A T I O re, quo viverent, judicandi. Non solebant adeo veteres factorum principia, nee sententias, quibus heroes ducebantur , respicere ; unice externam fac- torum speciem admirabantur. Ipsa rei ratio do- cet veterum heroes tales non esse posse , quales Religionis Christianae doctrina informat. Qut enim veri nominis heroes esse possent, quum perverso Deorum cultui addict! , haud raro religio- ni illuderent , et tarn perverfas de virtute haberent notiones ! Qut possent puro patriae amore duci , quum civitatum consilium gravissimum , quale Christus esse voluit , ne suspicarentur quidem ; quum non civium sed sua singuli commoda spec- tarent ; denique patriam iliud solum haberent , in quo genio indulgentes gulae omnique volupta- tum generi satisfacere possent ! Quare Graecorum et Romanorum heroes iis tantum probari poterunt , qui devotiones ex su- perstitione , temeritate et enthusiasmo quodam exor- tas magni faclunt, minus ad principia ipsamque agendi rationem attendere solent. . 2. Quatenus hominum de belh gerundo senuntia- rum emendatio cernatur in ipso bello. Vidimus hominum de, bello suscipiendo senten- tias mirifice emendatas esse; jam inviti, ubi de principiis et sententiis , quibus homines Christia- T H E L G I C A. ao 5 ni scse ad bellum accingunt, agebamus, attigN mus id, quod forsan hlc melius locum inve- nisser; nimirum , qu! homines melioribus quoque principiis et sententiis ducti ipsum bellum gerere solenc. At , quo magis brevitati consuleremus , quae (paragr. super.) cum agendi principiis arete cohaererent, quaeque fere eadem sunt et in bello suscipiendo et in eodem gerundo, ibi simul expo- nere placuit. Hominum autem dc bello gerun- do sententiarum emendatio non tantum in eo cer- nitur , quod melioribus principiis ducti, bellum suscipiimt idemque gerimt , verum etiam in eo, quod minus , idque non data opera sint crudeles vcl at races , quod inprimis post victoriam repor- tatam in jure belli aliisque cernitur. Haec tria ut cuivis in oculos incurrant, non necesse duxi, singula deinceps probare, verum paucis tantum descriptionem exhibere veterum bel- li gerundi rationis , eique hodiernorum populorum Christianorum rationem opponere et conferre. Ante quam vero eo transeamus , sequentia prae- monenda sunt. Plerique homines , ubi agitur de hominum de bello gerundo sententiarum emendatione, in me- moriam sibi revocare solent dira ilia et ncfan- da , quae populi Christian! belligerantes pere- gerunt , et ex factis unice rem dijudicantes du- bii haerent et disceptare vix audent , utrum vete- res Christianis populis crudclitate et atrocitate ce* dant, *o6 C O M M E N T A T I O dam , an hi illis ; alii , hominum de bello gerun- do seritentias emendatas fere negant , quamdiu non omnia immutata vident; postulant hi, ut ne suscipiantur amplius bella eademque , si ipsi cau- sas , ob quas suscipiantur, non possunt non approbare,nulla crudelitate vel saevitia gerantur. Jlli utrum viam rectam ingrediantur , qud in homi* num de bello gerundo sententiarum emendationem inquirendum est , dubito. Hi temere et inique is- tiusmodi, quae vix effici poterunt, postulant. Bellum enim non potest non caedem , rapinam , omniaque mala secum ducere. Cum duo exer- citus hostili animo sibi oppositi sint, aliter fie- ri non potest, quam ut uterque victoriae cupi- dus alterius cladi inhiet. Hoc qui mutare ve- lit , ipsum belkim tollat oportet ; exsistunt praete- rea tales in bello casus , ut plures 9 optimi quo- que homines , vim in alios adhibere eosque vul* nerare et necare inviti cogantur. Quid mirum , quum qui bellum gerunt , vulgo homines sint ju- nioris aetatis et vividioris indolis , hos in tali rerum casu moderationis fines migrare nee animi af- fectibus semper temperare? Ipsum bellum et ho- minum in eo vivendi ratio secum ferunt talia , quae illi ipsi, qui bellum gerunt, extra bellum non age- rent , nee probarent. Homines optimis ducti rationibus et vera virtute Christiana ornati in bel- lo iionnunquam afFectibus abripi et violenter age- re possunt. Quapropter hominum in ipso bello ge- T H E O L O G I C A. 207 gerendo sententiarum emcndationem cerni nihilo* jninus constabit, modo probari possit, cos, quae violenta peragunt, non gaudio ductos et volup. tate, verum necessitate magis coactos et invites' eadem agere. Quae res erit extra dubium, si et in ipso bello hujus rei prostant indicia et maxi- me quidem si , ubi alterutra pars arma deposue- rit, nee caedere vel vi agere amplius opus sit, victores victis parcant, lenes et mites sese iis exhibeant, non vastent, non extra necessitatem rapiant , non caedant , nee violent ; quae omnia si hodie locum habeant, hominum de bello gerundo sententias magnopere emendatas esse apparebit, quum olim vulgo contrarium locum obtineret. Ex his praemonitis colligitur, qualis hominum de bello gerundo sententiarum emendatio speran- da sit. In veterum et hodiernorum populorum bellandi ratione delineandd id agemus, ut simul appareat, quibus sententiis imbuti singulaagerent. Nemo non , qui veterum Historicorum scripta le- gerit et ab iis, quae veterum fuerit belligerun- di ratio, didicerit, probe novit, qul veteres vin- dictae studio ducti , furore et odio flagrantcs , non nisi caedem et cruorem spirantes , prae- datorum instar in possessiones publicas et privatas pro lubitu grassarentur , agros , domos , urbes , fa- na depopularentur , sacris illuderent , in quemvis gaudio quodam saevirent, nullum non trucidarent. Tales sese non tanttim praestabant, dum armis con- ao8 COMMENTATIO confligerent 3 veruin etiam ubi alterutra pars vie* toriam reportasset. Etiamsi humanitas et civita- turn salus apprime jubebant victis parcere eosque leniter et clemenrer tractare , tamen veteres baud raro voluptate quadam miseros et inermes de- victos torquere et trucidare solebant (i). Nee equidein facile dicere ausim , quid melius illis mi- ieris captivis sit, vita" donari an mortem oppete- re ! Quidni enim illis satins sit mori , etiamsi ca- daveribus ilkideretur, bumo defraudarentur , vul- turibus et canibus objicerentur, quam superstites manere, religioni , moribus , omnibus, quae homi- ni cara sunt , non tantum valedicere , verum etiam agros inter milites , quos modo carissima quaeque clade internecina afficere viderunt, divisos con- spicere, qtiin imo patria" expuli (2), notil inu- ri (3) , ut nemo non eos agnoscere iisque illudere posset , sub duro servitutis jugo vitam miserrime trabere, vinculisve includi usque ad ludorum diem^ quo dura populus laete hoc habet , vel accipc fer- rum clamet, se invicem trucidarent , vel sese, ut (0 Quam stiilte hoc nomine agerent Lacedaemonii et Athe- nienses, monuit Cicero, pro Balbo , cap. la. (2) Captivi, si alio ducebantur, legibus, magistratibus aliis omnibus privati a Romanis praesidibus misere vexabantur. Cf, Sigonius , de Jlntiquo Jure Provinc. L. I. c. . (<$} Vid. PI ut arch us in Perie U , cap. 16. ibiqufe inter- Aretes* T II E L G I C A, 209 ut rudem mererentur , infiniti hominum numeri sanguine macularent , vel denique bestiarum den- tibus dilaniarentur! Dura ilia servitus, nex vel captivitas non tanttim milites gregarios manebant; reges quoque, principes, duces , Senatores ligati triumphum condecorare debebant ; quin , quo ma- gis populi Roman! superbia et crudele domina- tionis principium alerentur (i) , ipsi Dii captivi ducebantur ! Mirumne adeo , quum tale belli jus esset, plurium civitatum obsesfos cives (Sagun- tum(a), Ntimantiam , Abyduin (3), Xanthum (4) nominasse suffecerit) potius se ipsos necare ur- besque suas incendio deletas voluisse, qnam tali- bus se tradere victoribus , . qui non aliud quid agebant, quam ut omni dolo, perfidia* , et crude- litate victis ruinam pararent eosque funditus de- lerent; qui adeo hac ipsd sud crudelitate glorian- tes et voluptatem inde percipientes, ad suos re- duces, lauris coronati unft omnium voce laudibns astra usque tollebantur! Talis belli gerundi ratio , quam non nisi primis lineis delmeavimus , apud omnes Veteris Orbis po- pulos deprehenditur. Non hie memorabo Orienta- les , Ninum , Cyrum , Xerxem , Cambysem , non ad CO T i 1 1 m a n n. 1. I. pag. 58. (a) Vid. Livius, Historiaram lib. XXI. (3} Polybius, Lib. HI. (4) Cfr. Plutarchus, in JUN. O C O M M E NT A.T I O ad populorum illorum barbarorum seculo V. Euro, pam decurrentem colluvieni , omnia ferro et igne vastantem , ex qua Heruli et Thuringi , bello unice intenti , lege quoque sanciverant , ut senio- res , aegri et debiles manu perirent (i) ; cui legi Thuringi sub Attila obsecuti , crudelissime in cap- tives , senes et virgines saevierunt (2) ! Non loquar de copiis , quae a Tamerlane India* ex- pulsae in Europam transierunt, ad Tagum usque omnia praedantes , omnes trucidantes ! vel de Gengiskane iisque, qui feri dicuntur, novo-Ze- landis, Groenlandis et Africae Occidentalis popu- lis , qui , ut quondam Scythae , victis vulnera ex- sugere gaudent , hostium carnem sibt parant , avi- deque dentibus devorant! Conspiciamus ipsos il* los Graecos et Romanes, quos quamvis diffiteri nolimus seriore maxime tempore, nonnunquam mi- tius cum captivis (3) egisse , tamen omni tempo- re, recentiore quoque, generi humano hoc no- mine dedecori quam maxime fuerunt. An h!c Heroicum illud aevum memorabo, quo omnium sapientissimus, quern omnes summd pro- sequebantur veneratione , Nestor , suis auctor est (4) : ru (0 Cfr. Procopius, de Bella Gofhico , Lib. II. cap, 14. {a) Cfr. Gibbon, Op. cit. Tom. VI. pag. 102. Cs) Cfr. Tacitus, Annal. Lib. XI. cap. 24. Cicero, fro Balboi cap. ?a (4) Homerus, Iliad. If. vs. 3^4. sqq. T H E O L O G I C A. an ru ftjrtq srpw enetyiffru irpiv rivx Trap Tpwwv Ao ' EA/v>f$ op/u^arcs re trrov^a^ r*. Quo Agamemnon , omnium Graecorum dux , Mene- laum mitius agere cupientcm ct Adrastum in vi- vis esse passum, acriter his verbis perstringit (i): yrexov , S MfvAae , T^ 5^ de Philippi, fortas- se ob humanitatem in captivos prae retiquis lau- dandi, in Olynthios crudelitate, de Alexandro Thebas et Tyrum funditus delente ! Duo ilia ho- minum millia Tyri cruci affixi , quae fuerit Grae- co- O) Legantur'inprimts Lib. HI. V et VIT. (a) Cfr. Thucy elides, Lib. VII. sub fine. (3) Xenophon, Hiitoria Graeca , Lib. IV. (4) Di odor us Siculus, Libr. X!V, T H E O L O G I C A. 213 corum lenitas , probent ! Ostendant Persepolis de- leta , Gazae strenuus defensor , quocum ut cum Hectore ab Achilla agebatur! Sic cuncti ex omni ordine et loco occurrunt ! Qui humanitatis gen- tium sociorumque jura agnoscerent eademque in bello vindicata vellent , cachinno plerumque excipiebantur (i)! Graecis omnino similes erant Romani , quo- rum crudelissimae in bello agendi rationis nemo facile exempla desideraverit. Totam fere Romano- rum historian! , quae non est nisi bellorum , de- scribere opus sit; et quis hoc desideraverit ,ubi vi- ros ob humanitatem maxiine claros , haud aliter sentientes vel agentes viderit. Quis ignorat Ro- manum Senatum decrevisse septuaginta Epiri ur- bes, quae ad Persei partes transierant, spolian- das tradere et militibus permittere incolas capti- vos abducere. Aemilius Paulus, septuaginta urbi- bus exspoliatis,centies quinquies millies (150,000) incolas servos abduci jussit; Scipio, Carthagi- ne expugnatd, militibus incolas aggredi impe- rat, ad unum omnes trucidare, nemini more Romanorum parcere (2) ; addit Polybius , causam ob- (0 Cfr. ut unum afferam, quae Elpinice Ciraonis soror Pe- ricli, de Samiis Craecorurn sociis victoria reportata objicit, apud Plu tare hum in Pericle , cap. a8. CO Le &* vener. Stuart, Romtintcht Gttchitd.^ Tom. IX, C O M M E N T A T I O ob quam ita facere solent Romani; lit nimirum omffcs ad Romanorum nomen horreant ! Eadem de causa non solum homines, sed canes quoque et animalia in frusta secabant, et membra per vias dispergebant. Julius Caesar trecentas nationes sub- egisse fertiir, mille urbes vi expugnasse, centies millies homines servos reddidisse , totidemque gladio et in proelio et in urbibus jugulasse ! Octa- vianus Perusiae, praesidio sese illi tradenti et non nisi vitam deprecanti , respondet : moriendum est* Corinthus , Numantia 9 bella , quae proxime sibi in- vicem successere, Mutinum, Philippicum , Peru- sinum , Siculum , Actiacum, Hierosolymitanum , ver- bo oinnia bella , quae sive Graeci sive Romani gesserunt cum interna turn externa 9 probant , hos nullam generis human! praestantiae rationem ha- buisse , temeritatem , lasciviam , perfidiam , exqui- sitissimam in hostes crudelitatem licitam , quin laude dignam censuisse , voluptate inde afFectos , nee aliud quid novisse quam , quod alicubi monet Thucydides, vindictae studio plenos , a7ro7rh% qui aliter hodie quam olim sentiant homines. Subactorum agri , urbes , monumenta non vastan- tur, totaque natio non funditus deletur nee sub hasta venditiir; sed singulorum jura observantur, diruta restituuntur , -vulnerati curantur; qui dam- num e bello tulerint , iis' restituitur ; quin id agi- tur , ut si minus sint populi exculti et humani , meliores et feliciores evadant. Captivi non ob- truncantur , quum omnes milites gregarii non aliucl jus noverint , quam , si quis hostis arma depo- sue- T H E O L O G I C A. 219 suerit , leniter eum tractate , nccessariis instruere , nulla ratione laedere vel vcxare (i). Scipionem, quod virginem Celtiberam gratuito manumitteret , Decs immortales aequiparare judicabant; hodie hoc et similia facta unusquisque dux gravissimura suum officium esse judicabit. Quamdiu bellum non ad finem perductum est, captivi in arces ducuntur, vel totae urbes iis cus- todiae dantur, in quibus nullam injuriam patiun- tur ; quodsi ex plebe infima sint, qui iis inju- riam facere tentant, ipsi magistratus , ne tale quid accidat , sedulo cavent ; finite bello , vel etiam induciis factis , permutantur et suis sin- guli illaesi restituuntur. His alia, quae tamcn minus ad nostram rem pertinent , addi possint. Ni- mirum , Principes , ubi pacis conditiones constituen- dae sint , nisi ab omnibus populis Christianis contetnni velint, id agent, ut non temere, nee inconsiderate , nee dolose , riec in patriae dede- cus , sed aperte , sincere , civium et devictorum sa- lutem spectantes , justas ct aequas pacis conditio- nes proponant, constituant, sanciant. Hinc talia vulgo constituuntur , quibus alii omnes non civium tan- (i) In regionibus, ubi religionis Christianae doctrina ex- sulare dici debet, ad veterum morem rcdire et captives ne- candos decernere possum. Testetur G alii a. Cfrr. decreta die xxvi Maji 1794, et XI Augusti ejusdem anni, quod de> crctum tamen non pcrfectum est. Cfr. de Mar tens, Rtcaeil d* Trait* , Tom. VI. png. 750. sq. aao COMMENTATIO tantum > sed hominum quoque jura a principibus revereri discunt. Notum est, ut.unum instar omnium exemplum afFeram , qui , quum , sociatd Britannorum nostrorumque militum navalium ope, victoria de Algirensibus reportata esset, horum princeps ea" lege pacem acceperit, ut in posterum captives nunquam servos redderet (i). Post pacem stabilitam milites laeti ad aras et focos redeunt, cives bonos sese praestant et pa- ds commodis fruuntur ; quodsi qui sint vulneri- bus afFecti , curantur et varii generis beneficiis cumulantur; si qui, quominus victum sibi quae- rant, praepediantur , et, uno alterove membro amisso, labori impares sint, publice aluntur, quin imo uxores et liberi , ne inopia laborent , ca- vetur. Quisque novit, qui baud pauci ex populis veteribus ex bello reduces luxuriosae et dissolutae vivendi rationi se dederent , praeda" vivere satius ducentes, quam in vitam civilem redire et honeste vivere. Graecos post bella Persica , Hannibalis copias post Cannensem victoriam , Romanos and* quos (2) , ne seditiones moverent , a Patriciis ad bellum missos , inde reduces , hand raro summa imis (O Cfr. J. van Voorst, in Orat. cit., pag. 53. (2) Audiatur Velleji Paterculi de Romanis post bella i'unica testimonium: quippe 9 remote Carthaginis metu, sub- ,, lataqm imperil aetnula ^ nun gra du , sed praecipi cursu )y a virtate descitum , ad vt'tia transcursum ; yetus disci' ft plinu deter tUj nova inducta , in tomnvm a vigiliis t ak or- T H E O L O G I C A. aai imis miscentes , eosdem sub Augusto effoeminatos , quum pacem fcrre non possent, hlc nominasse sufficiat. Atque [sic probasse nobis videmur, hominum sententias emendatas in ipso bello gerundo cer- ni. Si cui hlc multae exceptioncs in mentem Teniant , reputet hie , de tali argumento, in quo ftos exponendo versamur, non nisi universe dis* putari posse. S- 3- Quid de iis 9 quae disputatis vulgo objici solent , statuendum sit. Superest ut, quae vulgo objici solent, in me- dium proferamus , et quid quantumque pretium iis tribuendum videatur, verbo significemus. Sunt nimirum haud pauci homines, qui varias propter causas religion! Christianae infensi , omnia laeti afferunt, quae in malam partem de ea dici posse videntur, parum curantes utrum ex vero dicant et judicent, an minus. Sic quoque, ubi de religionis Christianae doctrina hominum de bello gerundo sententiarum emendatrice sermo est , haud sine veri specie , ut contrarium probent , ad lites et ., armit ad vnltiptatttn, a ncgotiis iff atiam tonvtrsa ei\i- 222 C O M M E N T A T I O et bella ob religionem Christianam, eaque ingenti crudelitate gesta , provocare solent , quin eo audaciae procedere, ut , melius cum genere humano actum fuisse, si homines hanc nunquam cognitam habuis- sent, clamitare audeant (i)! vix (sic argumentan- tur) religio Christiana per aliquot secula exstite- rat, quin lites et bella interna omni sua vi exo- rirentur; Episcopi suos singuli iriflammabant et omni crudelitate in se invicem saeviebant (2); probet id seditio a Damaso et Urficino commo- ta (3) ; ut ex mille exemplis unum afFeratur. Mox Primarius Romae Episcopus, quum omnia paene subegisset , fulmine Vaticano caedem , sedi- tionem , turbas concitavit ! Non tantum Ecclesiae ministri bella excitarunt, ut imperium Ecclesiasti* cum stabilirent ; sed et ipsi principes ob religio- nem Christianam innumera bella gesserunt: Ca- rolus Magnus uno die quatuor Saxonum millia, quia baptizari nollent, trucidari jussit ! Quis igno- rat Ottonis in Danos agendi rationem, Equitum Teu- (i) Haec calumnia in baud paucis Deistarum scriptis occur- rit. Cfrr. praeter alios, liber iste turpissimus , cui ticulus est: 1st cs im achtzehnten Jahrhundertt zu fru'h , sick zur Ver- riutfft- religion zu bekehrsu; et Paalzow, in Geschichte Her religiose Grausatnkeiten , Mainz. 1800. (.2) Cfr. Venema, Histor. Ecclet. , Tom. IV. pag. 264. 5- '47. (3) Amraianus Marcellinus, XXVII. B. Bouwer, der Pausetty Tom. I. png. 96.1 c7o, T H E O L O G I C A. Teufonicorum in Borussos, Militum cruce signa- torum in Turcas ! Quis nescit Valdenses ct Albi- genses ferro petitos, Hussitas, Mauros Hispani expulsos. In memoriam revocentur Siculae Ves- perae dirae , et nefandae illae Nuptiae Parisienscs , Hiberna caedes, bella in patria nostra gesta, bel- lum trecennale , ne de aliis mentio fiat ! Tantum religio potuit suaderc malorum ! Numquam tale in aliter sentientes odium deprc- henditur , quam quali Christianos afFectos fuisse con- stat ! quare optandum sit , ut Graecorum et Ro- manorum tempora redeant , qui rarius ob religio- nem , plerumque ob politicas tantum rationes bella suscipere , eademque certe non tanta atrocitate ge- rere solebant, quanta Christian! isti Hispani bello trecennali afFecti erant. Sic nonnulli religionis Christianae doctrinam hominum de bello gerundo sententias non emendasse, sed contra ips ill^ re- ligionis doctrind plura bella excitata et crudelis- sime gesta clamant. Neque hoc tantum , verum ex omni aevo tot dira , nefanda, saeva, crudelia, impia a Christianis po- pulis peracta afFerre sciunt , ut imperito , et minus quid verum quid falsum secernere ac dijudicare so- lito , assensum fere extorqueant , in nulla re minus hominum sententiarum emendationem cerni , quam in bello. Citant plures populos qui, an- tiquis moribus retcntis , Graecis et Romanis bei landi 224 C O M M E N T A T I O landi ardore et crudelitate nil cedant. Herulos ad Danubium seculo sexto, qui, Christiani etsi clicti, pristinam barbariem et crudelitatem retinue- rint (i); Alemannos , de quibus, Agathia auctore, idem dicendum; Francos hostes immolantes (2). Testetur, sic pergunt, medium Aevum, quo omnes animo militari afFecti fuerint. Imperatores, reges, sacrorum antistites , pacis foedera rumpere non iniquum censebant; idque eheu! ut jactabant, ad Dei gloriam ! Omnes fere medii Aevi principes non minus alios subigendi studio fervebant, quam Alexander et Attila! Ne ad seriora tempora provocetur. Quid enim crudelius excogitari possit, quam Philippi se- cundi bellandi ratio , quam Ludovicorum fere omnium in Gallia impie gesta? Gallorum omnium superiore seculo bellandi ardorem et atrocitatem quis nesciat ? Tales occurrunt Italorum, Hispano- rum , Lusitanorum milites fere semper ! Ipsa ilia recentiora tempora docuere, qui Aus- triaci Gallorum legates, ceterum sacrosanctos , prope Badstadz interemerint ! Nostra memoria Na- poleon Xerxe pejus saeviit. Quot hominum mil- lia (i) Procopius, De bello Gothice, Lib. III. 4. Eva- grius, Historic Eeclesiast., IV. 20. P"C2) Procopius, Lib. II. cap. 26. Alia istiusmodi plura cxempla attulit Baronius, Annales^ ad annum 597, Se fil- ler, Seleeta Historian EccltJ. capita, Tom. I. pag. 364. sqq, THEOLOGICA. 2*5 lia temere periculo objecit? quot frigore, fame, omnique aerumnarum generc perire passus est? Intra trium mensium spatium totus fere in Hit urn quadringentorum nillium exercitus deletus ! Quid veterum annales simile produnt proelio illi hor- rendo Lipsiensi per tres integros dies gesto ! Denique, (ne plura afFerantur) in Belgica sedi- done turbae virorum et inulierum per regiones , praedonum instar, vagantes ubivis, excusso onini pudore, dira et horrenda patrarunt! Milites cu- jusvis ordinis nullo sacramento et officio se ob- strictos habueref rcgi legitimo se opposuere! sum- ma perfidia pacta violata! Milites, armis deposi- tis, infirmi et inermes, horride trucidati (i)! quid quod ipsi Hispani hodie captivos statim crudeli- ter necarunt! fstiusmodi ' scilicet probant, quatentis religionis Christianae doctrina hominum de bello gerundo sententias emendaverit ! Haec et similia vulgo opponi sclent. Quum jam supra ^Part. II. Cap. I. . 4.) et alibi pas- sim , significaverimus , quid de his et similibus objectionibus statuendum videatur, singula multis refutarc non opus erit ; sequentia , pro parte jam prius in medium prolata , hie in universum simtil animadvertisse suiFecerit. j. Un iis- CO Cfr. La revolution de la Btlglque et Jtt evlntment tie tirttxtllet en Ssptembre 1830. pair. 7$. sqq. JUN. P aa6 C O M M E N T A T I O i. Unusquisque imelligit, omnem horum bello- rum causam , eorumque gerundorum rationem non in ifsi religionls Christianae doctrina quaerendam css2 , sed in pcrversis hominum inoribus , qui earn parum sibi intellectam corrupissent et impe- divissent, quominus salutarera suam vim in ho- minum ariimos exsereret. a. Quum nostrum argumentum moratam spectet hominum conditionem , ipsa rei ratio docet non posse non multis exceptionibus locum esse; nee hominum de bello gerundo sententiarum emenda- rionem in singtilis , sed universe spectandam esse eamque pro diversis rerum , cum politicarum , turn religiosarum rationibus , in quibus populi Christiani versarentur , dijudicandam, 3. Non unice bellorum numerus ponderandus, non unice ratio consideranda , quft eadem gere- rent, sed testimonia undique conquirenda , quae probanc , quibus animi sententiis homines bella sus- ciperent eademque gererent. 4. Religionis Christianae doctrina non potuit non , ubicunque recepta sit , homines melioribus sententiis imbuere , quae sive in praxin conver- tantur, sive minus, hominum animis nullo modo excidere possunt. Quare nullo tempore non ho- minum de bello gerundo sententiae emendatae dici possunt, quod de co quoque aevo dicendum, quo rcligionis Christianae non nisi species in terris es- se yiiiebaiur. Quid enim de Europa medio aevo fac- tum THEOLOGICA. 227 turn esset, nisi Christianismus , qualisc unique file- rit, viguisset! -Nisi ipsd illft degeneratd. religionis Christianae formd efFectum esset, ut populi illi rudes et barbari agricultural!) , vitam civilem , ci- vitatis formam , justis et aeqtiis legibus tempera- tarn , amare didicisscnt ! Haec ipsa religionis forma eximie valuit ad hominum de bello gerundo sen- tentias emendandas. Hac Hierarchia per totam Europam septentrionalem et occidentalem bencfi- cam suam vim exseruit ; Anarchiam amovit; Feu- dales sibi invicem hostili animi oppositos con- junxit; quoquoversum Episcopos et monachos emisit , qtii reliquis humanitate praecellentes unum Deum, unum Christum, unam familiam genus hu- manum esse docerent , et ad coelestia oculos fi- gerent; qui, dum Feudales nil nisi bellum ave- bant, de animi pietate loquerentur , in iis jtisti et aequi sensum excitarent, homines a seditionibus amoverent, saevitiam reprimerent. Qui (Benedic tinos nominassc sufliciat) artium et literarum stu- dium commendarent et promoverent ; qui , nc plura aiferamus, in res politicas maxime valerent, et ut in Synodis, ita in concionibus res poiici- cas cum religione conjungerent. Religio Christiana quantum ad hominum de bel- lo gerundo sententias emendandas hoc aevo value- rit, testcntur Gothi, Hunnis eodem fere tempore Italiam infestantibus comparati. Illi religionis Christianae ductrinam edocti tales occurrunr , in P 2 qui- 228 C O M M E N T A T I O quibus justi et aequi sensus cernitur 9 hi cum am'mi voluptate saeviences , Italiae incolas , nisi omnes trucidari velint , Venetias confugere cogunt. Testentur Burgundiones ,. Alemanni 5 alii 5 quos paci studuisse fide digni referunt scriptores ; testentur Equites justi et aequi studio flagrantes, qui vi- duas et orphanos sese tuituros jurarent. Lauda- bile illud Juris studium, amor ille hominum, qui in Equitum ordinibus cernitur, moxad populum univer- sum transiit (i), ne de aliis permultis loquamur. Quod denique a sacris quoque reformatis tot bella eaqueob religionem crudeliter gesta historia prodat, observetur velim , olim parum pretii tributum fuis- se religionis diversitati; quid mirum adeo populos Christianos , quum (ne dicam plurium bellorttm causas potius in politicis rebus quaerendas esse) pro meliore causa pro vero Dei cultu se certare scirent, omni vi id egisse ut lux de tenebris victo- rlam reportaret? Sed satis jam superque in objectionibus refu- tandis versati suuuis. Nemo , nisi qui praejudi- catis opinionibus ducitur, facile negaverit, popu- los hodiernos Chrisdanos universe mentetn a bel- lo habere alienam , idque , geri si opus sit , non da- (i) Cfr. Cl. H.J. Roy aards, Het Christendom in d* Mid- dcl-Eeuwen , in Arcliicf voor Kerkclijke Geschiedenis , II. Dee! ie St. p. 57. sqq. vener. Broes, Kerk *n Staat , Tom. H. ubi acute dc S:ierarchiae commodis agit. T H E O L O G I C A. 229 tlatd opera, ncc crudeliter vel atrociter gerere , in quibus hoininum ue bcllo geriindo sententiarum emendatio quam maxime ccrnirur. E P I L O G U S. Nostram qualemque disputationem ad .finem per- duximus , de novo Religionis Christianae prae- stantiam cognovimus , quippc quae , omnibus populis quam maxime apta, eorum saltitcm omni loodo spectat et promovet, optimosque cives in- fo rmat. O praeclaram Religionem Cliristianam ! Tu homines justiores acquiores , clementiores , red- dis! Bonos et Felices homines et cives formas! Tu , ubi opus est, vires suppeditas , quibus cives dulce et decorum pro patria occumbere doceas ! Tu homines in bello quoque mites, clementes, aequos , humanos facis ! Utinam haccce religio magis magisque cunctis or- bis terrarum incolis innotescat, animosque im- buat ; ut semel aliquando tempora ilia illucescant , quibus orbis terrarum gaudeat beatitate ilia coe- lesti , in qua, pravis animi affectibus cxsulantibus , id omnes acturi sunt, ut in perpetua pace, duce Jesu Christo , fraterno jimcti vinculo , ad perfec- tam tendant virtntem pietatemque, et Dei referen- tes imaginem in perpetuum sint beati et felices ! Uti- C M M. T H E L. Utinam omnes Christian! id ex animo velint, agant , praestent , ut @&I. MDCCCXXXVI. :'U it 3 O tl 13 I fl 3 (I I (I t O I T i M M farve nee invideo 9 IBC me liber ibis, QVTDKUS. PRAEFATIO. Quaestionem, a nobilissima Facultate Medica in Academia Rheno-Trajectina propositam, quae est de arteriarum ligatura, quum legissem, par- tim ipsius argumenti dignitas atque momentum, partim emolumentum , quod exinde institution! meae medicae redundaturum esse existimabam, par- tim vero etiam, quid enim negem? honoris stu- dium me impulit, ut in hac materia elaborarem. Verum enim vero , perspecta mearum tenuitate vi- rium, primum a tantis coeptis alienum me per- sentiebam, ad quae me una haec sententia revo- cavit, ut desint vires , tamen esse laudandam vo- luntatem. Sic ergo opus et aggressus sum, et ad finem perduxi, quod, qualecunque demum, nunc vestro judicio submitto , Viri Cll. . Tcneatis autem spero , me non quod volui dedisse , sed quod potui. A 2 Quo- 4 PRAEFATIO. Quoad argumenti expositionem , ordinemve, quern mihi sequendum putavi, indicantur haec ipsa quaestione. Primum enim mutationes arteria- rum per ligaturam quaeruntur, dein expositio va- riarum ligandi methodorum, tandemque earundem dijudicatio. Sic sponte sua in tres secedit partes commentatio, quarum la. de naturae auxilio agit in [sistendis haemor- rhagiis , ab arteriarum vulnere profectis , qui pro- cessus magnam analogiam ostendit ad arteriarum per ligaturam mutationes; IP 1 , methodos varias arteriarum ligandarum ex- ponit, variosque effectus disquirit, quos in ar- teriarum tunicas exserunt ; III a . ex expositione variarum methodorum eli- ciet, quaenam artis requisitis optima respondeant, quae minus. CA- CAPUT PRIMUM. DE AUXILIO NATURAE IN SISTENDIS ET SANANDIS HAEMORRHAGIIS, AB AR- TERIARUM VULNERE ORTIS. De arteriarum structure Priusquam de processu naturae agamus in sis- tendis haemorrhagiis , eruditorumque sentemias de hoc argumento consulamus , pauca de arceriis ipsis praemonenda videntur. Arteriae ex tribus (i) componuntur stratis, fa- brica inter se diversis , licet permagna in secando dexteritate in quinque vel plures laminas (2) fa- cile dividi possint. Haec strata insigniuntur no- mine tunicarum vel membranarum 9 externae , m.e- diae et intimae. Summi momenti nostrum in finem CO Albini, Annotations A cad. , lib. IV. c. 8. p. 32. (2) F. Hildcbrandt, Ilandbuch der Anatomic dcs Mm- schett, 1332. band. III. j. 65. 6 GOMMENTATIO finem est , ut exacte sciamus , quaenam sit earum differentia , quaenam singularum proprietates. Ho- dieque plurimi anatomic! statuunt, esse numero tres CO contra antea admittebantur quinque (2). Tunica externa est tunica alba , tenax , difficilis ruptu , magna elasticitate praedita , e multis fibris composita , quae se ad omnes partes dispergunt, et miro vasorum reti stipata, quae vasa in ipsam arteriae substantiam penetrant illamque nutriunt. Ilia tunica, quae vocatur cellulosa (3), ad infe- riorem partem ita cum media cohaeret, ut sine hujus laesione separari nequeat. Ablata tunica externa, tunica media, fbrtsa dicta , prodtt. Haec , crassissima trium tunica- rum, gaudet colore flavo, in majoribus arteriis, in minoribus vero rubescente (4) ; ejus fibrae sunt circulares ; quas alii (5) descripserunt for- ma spirae contortas, arteriam ambientes, Fibrae quidem hae videntur esse musculares ; attamen ab his differunt, non modo elasticitate, sed etiam che- (1) Hil deb rand t, 1. 1. p. 66. BecJard, Grondbeginse- Jen der Ontleedkunde , 1829. deel II. p. 6. (2) L. Heister, Compendium Anatomicum, Altorf. 1727. p. 302. Nota. De Gorter, Compendium Medic inaa , tract. XIX. . 40. Haller, De partium carp. hum. praec. fabric et functionibus , lib. II. sec. I. . 59. (3) Hildebrandt, 1. 1. band III. s. 62. sqq. (4) Hildebrandt, 1. 1. band I. s. 366. (5) Sommering, de Corp. hnm.fabr.> V. p. 56. M E D I C A. 7 chemica acidorum actionc; namque iliac solubiles sunt in acido acetico, hae non item (i). Tunica tandem intima est tenerrima, expolita, glaberrima , vasis et nervis destituta et sero- sa (2). Omnes illae tunicae tela cellulosa inter se con- junctae sunt, quae magna quantitate circumdat arteriam, et ejus in substantiam intrat (3). Pa- rietes arteriarum e minimis vasis nutriuntur , quae vel ex arteriis ipsis, vel ex arteriis substantiae cellulosae oriuntur et formant retia vasorum , mag- na parte in tunica externa sita. Tunicae quoque praeditae sunt venis, vasis lymphaticis et nervis, provenientibus a systemate gangliorum (4). Ho- rum autem vasorura concursu ad inflammationem disponuntur (5), O) Berzelius, im Schweigger's Journal fur Chcmic und Physik, A. 1814. XII. (a) S 6 m m e r i n g , 1. 1. p. 57. (3) Hilde brand t, 1. 1. band. III. p. 70. (4) S. Ch. Lucac, Quaedam observations anat. circa ftsrvof arterias adeuntes , Tranc. a. M. 1810. 4. ReiJ's Ar- chir. 9 band. IX. 1809. tab. VI. b. (5) J. L. C. Schroeder van der Kolk, O&serv. Anat. Path, etfratt. arg. 9 fasc. I. p, 48. III. f. 2. 8 COMMENTATIO a. De variis doctorum sententiis circa naturae operam ad sistendas haemorrhagias, Siquidem Chirurgorutn scripta evolvimus , statim apparebit, non unam eandemque horum fuisse sententiam de modo , quo solis natprae viribus sistatur haemorrhagia. Nobis igitur memorandae sunt variae opiniones , quae de hoc processu na- turae inveniuntur. Petit (i) statuit, haemorrhagiam ex arteria transcissa formatione coaguli sanguinis sisti , quod partim extra, partim intra arteriam est. Coagu- lum externum, secundum ejus sententiam, forma- tur guttulis sanguinis, quae ex arteria proveniunt: coagulum internum nascitur e sanguine , qui in ar- teria est. Hocce coagulum se adglutinat tunicae intimae arteriae , ejus orificio et partibus circum- dantibus* Ilia coagula nominat Couvercles et Bou- chons. Mo rand (2) credit, coagulum quidem juvare ad sistendam haemorrhagiam , sed statuit mutatio- nes , quae oriuntur in arceria ipsa , multum hunc in (1) Petit, M&moires de ?Acd. des Sciences Med. , Paris 1732* P. 285. (2) Mo rand, Sur its Changemens qui arrivent aux artk- rts bhsstes , A. 1736. M E D I C A. 9 in finem conferre. Has mutationes describit, tam- quam corrugationes fibrarum arteriae, quibus ca* nalis arteriosus angustatur, porro tamquam incre- mentum fibrarum longitudinalium , quousque ad Jaesionem sanandam requiritur. Scarp (i) dicit , arterias post descissionem libere fundere sanguinem ; hanc haemorrhagiam cessare, cum vel arte sistitur, vel contractione et retractione arteriae in vulnere, vel cum ejus fines sanguine clauduntur. P o u t e a u (a) coagula et contractionem arte- riae parvi habet , sed ponit intumescentiam telae cellulosae maximam esse molem in haemorrhagia. K i r k 1 a n d censet , haemorrhagiam minime sis- ti coagulato sanguine , sed quidem , si arteria su- pra pollicem contrahatur , et imminuto sanguinis impulsu versus finem claudatur usque ad ramos laterales. G o o c h et W h i t e (3) eidem favent senten- tlae (4) ; J. Bell vero iudicat , comprimi arteriam sanguine in tela cellulosa, qui illam circumdat nimis repletam. Cl) S. Scarp, Operations of Surgery, 1739. ed. II, (a) C. Pouteau, Melanges fie Chir. 9 Lyon 1760. p. 305. (3) White, Cases in Surgery. (4) J. Bell, Principles of Surgery. io COMMENTATIO 5. 3- Symptomata post arteriam plane transcissam. Quum expositae sententiae naturae processum, de quo agimus , imperfecte tantum illustrarent , experimenta instituit cl. J o n c s , ut principia , quibus ille processus innititur , extra dubium poneret. Denudabat , protrahebat et transcindebat arte- riani , atque vulnus , inde ortum , suturis conjun- gebat. Fluxus sanguinis subitus et vehemens , retractio arteriae in vaginam et parva contractio ip- sius finis sunt actiones, quae eodem tempore lo- cum habebant (i). Fluxus sanguinis naturalis im pediebat quodammodo retractionem et contractio- nem arteriae. Sic initio haemorrhagia oblileratio- nem quidem impediebat, mox vero fluxus vis im- minuebatur ob orientem debilitatem systematis san- guiferi. Fundebatur sanguis inter arteriam et va- ginam in substantiam cellulosam , et penetrabat in canalem vaginalem , qui in retracta arteria manebat , in partem exteriorem abibat, vel extra vasabatur in tela circumdante cellulosa. Superficies interna vaginae , retractione arteriae , aspera fiebat , quia il- lae fibrae circulares , quae utrasque conjungunt , vel (0 J F. D. Jones, Abhandlung ubcr den Process , den die Natur eittschlagtfJJIutungea zu stillcn von Spangenberg. Ilannov. 1813. p. 53* sqq. et 64* M D 1 C A. ii vel rumpebantur vel dilatabantur. Fibrae iliac siste- bant sanguinem , dum fiuebat , et itaformatio coagul 1 circa orificium arteriae locum habebat, quod coa- gulum paulatim accrescebat, et tandem totum cir- cumdabat orificium. Hoc coagulum externum , positum circa orificium et in vagina , primaria moles est contra sanguinem ; coagulum secundum formatur in arteria et dicitur coagulum internum. Eodem tempore transscissa pars arteriae inflammatur, atque vasa vasorum ex- sudant lympham , quam coagulum externum prohi- bet , ne dimoveatur. Haec lympha finem arteriae implet et posita est inter coagulum externum et internum sanguinis, quodammodo cum illo externo est mixta, vel cum illis cohaeret et arete con- juncta est cum tunica intima arteriae. Retardatio haemorrhagiae praesertim ab hoc coagulo lymphae dependet ; exsudatio augetur ; canalis arteriosns non modo obliteratur, sed etiam finis confluit cum circumjacentibus partibus. In fine inferior! arteriae perscissae, observaban- tur iidem efFectus , ac in superiore parte , hac tan- turn differentia, ut ipsius orificium magis contra- heretur, coagulumque externum gracilius esset, quandoquidem sanguinis impetus minus obftaret. Videamus autem paulo accuratius de coagulis quae generantur (i). i CO Jones, l. i. 73. sqq. 12 COMMENTATIO i. Coagulum externura forma et extensione di- versum est pro diverse vulnerationis modo ; si nem- pe, una cum arteria, vagina, venae et nervi pror- sus transcissae sunt , ea forma et extensio depen- dent a retractione relativa arteriae in proportione ad vaginam , et porro , a majore vel minore parte te- lae cellulosae , quae ab arteria separatur. Sola arteria transcissa et vagina longitudinaliter aperta, coagu- lum , quod formatur circa orificium arteriae , dif- fert longitudine a quarta parte pollicis ad dimidium , et gaudet forma conoidea. 2. In extensione et formatione coaguli interni , distantia rami collateralis multum valet, ita ut, si arteria fere quarta parte pollicis sub ramo late- rali transcissa sit , vix oriatur coagulum ; nam exsu- datio lymphae ex parte transcissa arteriae jam suffi- cit ad formandum coagulum, quod implet apertu- ram arteriae , ejusque distantia ab ipso ramo tarn parva est , ut coagulum internum formari ne- queat (i). Nonnullis in casibus inveniuntur la- minae sanguinis coagulati crassitudinis duarum vel trium linearum , positae super coagulum lymphae. Procedit lymphae coagulum aliquantulum in ca- nalem , cujus causa videtur esse compressio , quam contractio arteriae continua in lympham exercet. Transcissione procul a ramo laterali facta, coagu- lum internum gaudet forma conica, cujus basis ver- (2) Jones, 1. 1. p. 82. M E D I C A. 13 versus finem arteriae posita est et cujus circumfe- rentia cohaeret cum coagulo lymphae. Coagulum in- ternum non plane occupat lumen arteriae, et, quamvis formam habeat conicam , tamen sensim sensimque videtur ortum esse. 3. Magna est differentia inter coagulum , quod e parva sanguinis quantitate formatur et inter lymphae coagulum , quod ex fine arteriae inflammatae oritur ; cujus color , primo jam adspectu , magis bruneus , quam albescens apparet. Causa huius coloris for- sitan est mixtio cum globulis sanguinis rubris , sed praesertim coaguli plastic! nexus cum inter- na arteriae superfine, dura contra coagulum san- guinis internum nulli loco adhaereat , praeterquam in parte baseos, quae juncta est cum lympha ro center exsudata. Paulo vero post coagulum internum sanguinis tarn arete conjunctum est cum interna superficie, ut prorsus videatur separari nequi, cujus con- junctionis causa latet in contractione arteriae con- tinua. Quum coagulum hoc internum sanguinis a superficie interna arteriae separatum sit , haec semper gaudet colore flavo nigro , prouti videntur laminae coaguli superficiei internae adglutinatae. Mirandum , colorem nigrum etiam in iis arteriis occurrere, in quibus vix ullum coagulum adest. Coagula ilia sanguinis temporaria sunt et non inultum faciunt ad sistendam haemorrhagiam , dum primam haemorrhagiam coercent, permittendo, ut vis 14 COMMENTATIO vis medicatrix naturae processum organicum in arteriae fine proferre possit. Sic igitur coagulum internum et externum absorbetur, et tandem us- que ad prim urn rarnum lateralem arteriae pars in filum ligamentosum mutatur , quod vel absorbe- tur , vel in massam similem partium circumdantium redigitur. Finis obliteratae arteriae impedimentum est in sanguinem circulantem , quare sanguis per ramos anastomoticos cursum suum perficit. 4* Symptomata , partialem arteriae discisionem insequentia* Natura medicatrix majores invenit difficultates in arteriis curandis , quae solummodo partim sunt de- cissae. Petit (i) quidem de his non pauca inves- tigavit. Jones (2) , vero integram experimento- rum seriem instituit , quibus etiam hac in causa naturae viam egregie ostendit. Denudabat arte- riam et per longitudinem quatuor vel quinque linearum earn inscindebat ; sanguis per aperturam statim transgrediebatur et difFundebatur inter arteriam ej tis- CO Petit, Mem. de PAcad. Royalc des Sciences. Paris 1735- P- 597- 00 Jones, 1. 1. p. 116. sqq. M E D I C A. 15 ejusquc vaginam et partes circumdantes. Coagulum inde ortum supra et infra aperturam per duos vel tres pollices se extendebat ; crassius vero secundum alios supra aperturam. Celeriter oriebatur exsudatio lymphae plasticae ex parietibus arteriae, quae clau- debat et jungebat aperturam et, sicuti in partibus mollibus fieri solet, cicatrisatio oriebatur (i). Eodem modo ex circumdantibus partibus lymphae exsuda- tio locum habebat. Necesse autem est , ut in men- tern revocemus , quantum hlc elasticitas et contrac- tio arteriarum valeant ; nam , si laesio longitu- dinalis non nimis magna sit , jam illis fere aper- tura clauditur (2); scilicet parietes ad centrum vergunt. Sic accidit, ut, brevi temporis spatio post, vix possimus cognoscere laesonis cicatri- cem. Vulnera transversalia difficilius sanantur, quam longitudinalia , quia priorum ora magis dehiscunt. Si contra ilia vulnera transversalia non nimis mag- na sunt , ut longitudinalia sanantur ; sed ex experimec- tis patet, si vulnus transversum arteriae ipsius di- midio majus est, difficillimam esse sanationem. Coagula sanguinis temporaria habenda sunt , et prouti coagula lymphae, absorbentur. In vulneri- bus , et iongitudinaliteret transversaliter productis^ per- (i)Trcw. Atieur. Spur. hist, et cur. im Lauth, p. 562. <2) J. IU-11, Print, f Surgery. 16 C M M. M E D. pervia manet arteria ; itaque vidimus , illarum vul- nera sanari posse, remanente arteriae lumine. Haec de iis , quae natura in sanandis arteriarum vulneribus efficiat, dicta sufficiunt. Jam veto in- dagemus, quodnam remedium ad fluxum sanguinis sistendum, a variis inde temporibus , Chirurgi adhi- buerint , quaenamque mutationes in arteriis produ- cantur; qua vero in causa ut rite procedamus, quaedam antea monenda videntur de ligaturae his toria. CA. CAPUT SECUNDUM. DE METHODIS IN ARTERIIS LIOANDIS, EAKUM- QUE MUTATIONIBUS PATHOLOCICIS. $ 5- Ligaturae Historia. Historia nos docet , antiques Chirurgos usos fuisse ad sistendam haemorrhagiam cauterio ct reme- diis stypticis. Diversis locis loquuntur de liga- tura , quasi remedio , quod saepe spem Chirurgo- rum fefellit. Conftat (i) , Hipp oc rate m liga- turam non ignorasse, si Foesium, Hippo- c rat is interpretem , et Plainer um sequi licet. C e 1 s u s (a) jam indicavit , quid faciendum esset con- (i) Praccipuorum virorum scntentias ipsas in notis dabimus. Hippocratis Coi, Opera omnia , inter p re tc Foesio. Francofurti, i6ii. Lib. VI. Sect. VII. p. 1104. Sanguinera e venis profluentem sistunt animi deliquium , (igura aliorsum tendens, venae interceptio, linamentum contortum opposi- tio , deligatio." (a)Celsus, ie rg Mcdica. Lipsire 1666. I. V. C. :6. DOCK. B p. 18 COMMENT. A TIO contra profusionem sanguinis in vulneribus. Ac- curata ejus descriptio de adhibenda ligatura oppor- tunitatem dedit , ut postea alii methodum institue- rent arteriae ligandae cum duobus filis et perscin- dendae , quae ab eo nomen acccpit. In amputationibus adhibita est ligatura ab Ar- chigene.'CA*. 97. p, C. N.) (ij. Galen us. (A. 131 200.) (2) etiam loquitui de ligatura instituenda ; videtur ille primus fuis- se, qui aneurysma noverit , dum Philagrius (A. 364.) (3) primam in eo instituit operationem. Eodem tempore ac Philagrius floruit An- tyl- p. 290. Quod si ilia quoque profluvio vincuntur, venae, quae sanguinem fundunt , apprehendendae , circaque id, quod ictum est, duobus locis, deligendae intercidendaeque sunt , ut et in se ipsae coeant , et nihilomirms ora praeclusa habeant." (i) Anticcohii Grate. Chir. libri etc. p. 155. Archige- nes ibi dicit: ,, Laqueo igitur constringenda vel consuenda vasa sunt, ad partem secandam ferentia, et in aliquibus to- turn membrum deligandum est, frigidaque aspergendum non- inillis et vena secanda est. Obi plenae fuerint et subjicien- dus arcus est, et ex ordine, celerius enim abscinditur, ex- cisionesque contra ipsum articulum declinandae sunt." ^2) Galenus, Mcthodus medendi , Bas: 1542. 1. V. c. 2. p. 114. Sin arteria sit duorum alterum , aut vinculo amplec- tens , aut totum vas praecidens , profluvium sistes. Sane vinculnm mn^nis quoque venis injicere iriterdum cogimur, ,, atque etiam interdum totas praecidere utique trans versas.** (3) Aetius, Tftrabill. serm. 3. c. 5. M E D I C A. 19 tyllus. (A. 350) (i), qui quatuor fills inligatura usus est, quam methodum multi sccuti sunt. Aetius (A. 550.) (a) autem , qui duobus seculis post vixit, rursns duo fila usurpavit, quern etiam sccutus est A e gin eta (A. 634.) (3), praesertim in aneurysmate. Post Aeginetam vix Chirurgi in historia occummt , quorum nomi- na aut inventionibus aut scriptis suis ad nos per- venere. Chirurgiae eadem sors comigit ac omnibus ar- (l)Pauli Aeginetae Medici insfgnit opus dtvinnm, Basiliae 1532. 1. VI. c. 37. (a) Aetius, Librorum XVI. Basiliae 1535, torn. III. p. 79, Qua paulatim denudata 'deinceps adjecentia corpora sensim ,, excoriamus, et separamus , ipsamque artcriam volsella subin- de attrahentes duobus fill vinculis exquishissime constringi- mus, mediatnque inter duo vincula abscindimus , sectione- que polline thuris ; repleta ac linamentis impositis congruas ligaturas adhibemus: postea tumorera (in cubiti cavitate) tu- to secarnus, nihil amplius ereptionem sanguinis veriti, turn ,', grumis rectc evacuatis, arteriam, unde sanguis emanabar , ,, perquirimus , quam inventam volsella attrahentes, sicut prio- ., rem constringimus, rursusque thuris polline sectionem re^ plentes puri generando studiura impendimus." Cs) Pauli Aegineta, Medici etc. 1531 I. VI. c. 36. ,, Si tumor sive aneurysma ex arteriae laesione factus est, sec- , % tionem rectam in longitudinem cuti infligimus , deinde , di- ductis per hamulos oris, arteriam denudamus , et , acu sub ea transmissa, duplici lilo ligamns. Partem ligaturis mediam scalpello incidimus et quod in ea continetur evacuanms , at- que suppurante curatione reiiraur, donee de ligata vinculorum fila excidant,*' B 2 2 o COMMENTATJO artibus disciplinisque tempore medii aevi ; quamquara tune apnd Arabes bono cum eventu exercebatur, cujus habemus exetnplum praeter alia in Arabico Medico A bu'l Kasem. (A. uoo.) (i) , qui non tantum ligaturae instituendae modum descrip- sit , sed etiam indicavit, quaenam materia ad ligatu- ram sit usurpanda. Historia ligaturae denuo incipit, ineunte seculo de- cimo sexto , quum V i g o (A. 1516.) (2) methodum proponeret , ut sanaretur aneurysma compres.sione. Eodem tempore Gersdorffius (A. 1526.) (3) ligaturam instituit duobus filis. Sed (l) Albucasis, tie Chirurgia , arabite et latine eura 9 Joli. Channingj.Oxonii 1778. 4. lib. II. sect. 3. p. 19. Si arteria magna sit, oportet illam in duobus locis ligare , cum filo duplicate foni : sit vero filum vel ex serico vel ex ,, testudinis chordis , ne festinet illi corruptio , antquam vulnus ,, consolidetur : accideret enim haemorrhagia. Turn amputa f9 quod superfluum est, inter duas ligaturas." (a) Johannis de Vigo, Practica in arte Chirargica, Rom, 1514. 4 lib. Ill, tr. I. cap. 2. fol. 65. Insuper necesse est, ali- quam venam aut arteriam totaliter incidere , ut earum introi- ,, tus fiat in profunditate membri in tantumque a came va- ,, leant cooperiri: sic ista via plerumque restringitur absque ma- trc sanguis, Siiiquae modo est necessarium aliquam ligare ,, venam praesertim arteriam: quae ipsa ligata loco facile in- carnatur remedio. Modus autem ligationis earum efficitur, intromittendo acum sub vena desuper filum stringendo cam facilitate aut ligent venam ipsam excoriandam; deindc in , superior! parte et cum filo optime stringent." (3) Job, ab Gersdorff, Feldbaeh def WiinAtnzney t Srras- M E D I C A. 21 Sed post eos celeberrimus ille Paraeus (i) t qui alter inventor ligaturae vocari potest , ejus usum valde emulgavit , praesertim in amputationi- bus. Utitur ille uno tantum filo; praeterea etiam di- cit esse praecavendum , ne haemorrhagia secundaria oriatur, si vinculum ligaturae resolvattir. Invenit ad extrahenda vasa ecarne in qua latent, instrumen- tum , gallice dictum valet a patins et bcc de corbin. Guillemavus (2) , cj us discipulus , eandem li- gandi methodum descripsit , quod etiam fecerunt gan- Strasburg 1517. 1. VIII. p. 29. Du solt auch ollwege die arm ,, oder die bein mit heylbander bindeii , wo denn die wund ,, 1st. Du solt auch mcr Jugen, ob cin nder, wer die du sehen magst und darzu kommen, so solt die sey^ mit einem zwy- fachen faden in einer nodel absirichen , das ist als vil als zu knypfFen, und da thun also. Nim die nodel un stich under ,, die ader und, zcuch sye dsnn herdurch, und knypffdan die ader zu, so stet es. " (0 Arabrosii Paraci, Opera Chirargica , Francof. d. M. 1594. lib. 8. c. VII. p. 257. Quodsi ne sicquidem sistatur turn sutora, si quae facca fuerit, dissuenda et vasis Ipsumosculum originem seu radicem versus, acu, filoque , cum carnis tan- 99 ta portione , quantam partis conditio permittee, comprehen- dendum, vinciendumque est. Sk enim ingentes haemorrhagias etiam in ariuum amputations tohibui , ut suo dicam loco. ,, Nam si, vena arteriave jugularis dissecta, sursum deorsuraque se coutraxerit et subduxerit, turn cute ipsa sub qua latec, denudanda crit, et acu {ilium duceute subius inmissa , deli- ganda, ut plurics a me factum memini: at priusquam vincu- ,, lura resolvas, oportet carnem succrevisse, quae vasis oscu.um obturet, ne denuo sanguis fluat.'* (s 1 ) J. Gui He mean, Qevyres fig qtu'rurgj* t Paris 1612. c. V. p. 714. 5* COMMENTATIO Fabricius Hildanus (A. 1683.), Dio- uis (i) aliique. Alii contra hanc methodum muta- runtjiiti ex gr. van Sol in gen (2) (A. 1673.). Ut haemorrhagia , quae saepe post institutam operationem observabatur , secundaria non magis locum haberet , Chirurgi varias methodos institue- re conabantur , inter quos , ut exemplum affera- mus , D i o n i s Cs) suadet , ut arteria ligata , alter fili finis ope acus per arteriam ducatur, atque al- ter arete convinciatur. Ab hoc inde tempore liga- tura vasorum aneurysmatis causa regulariter in his- toria occurrit. Hue usque omnes Chirurgi instituebant opera- tionem aneurysmatis laesione tumoris. A n e 1 (4) Operat, t t, 2. p. 474, M E D I C A. 23 (A. 17.10.) ligabat primus, propter aneurys- ma , arteriam radialem , ligatura simplici supra tumorem et quidem optimo cum eventu. Quam quam autem ligatio prospera fuerit , deinceps tamen neglecta est ct legimus, (A. 1785.) D e- sault (i) iterum instaurasse hanc methodum in arteria proplitea. Eodcm anno Hunter eandem methodum invenisse dicittir. Nonnulli scriptores laudem tribuunt hujus inventionis sine jure Hun- tero (2). Verum quidem est, ilium earn in usum duxisse , minime vero invenisse. Hac periodo mentionem faciunt ligaturarum , quae Gallice di- cuntur ligatures d'attentc , quibus utebantur , si haemorrhagia secundaria oriretur. Inter recentiores Deschamps (3) ligat multis filis supra et infra aueurysma arteriam , illaque circumdat ope acus argentei (4). Describit , por- ro instrumentnm compressorium Gallice pressc ar- tlre dictum, quo arteria inter filum et laminam metallicam comprimet. Hunter (5) proponit , tit qua- (1) Chir. Nathlass., Gott. igoi.aen band, 4en th. p 297. (2) Hunter, Metl* . Chir Heilmethode aus dem Rngl Leipsich 17^4. ifte th. Cs) Deschamps, Observations tur la ligature des art&ret LJessSes, Paris 1793. p* 21. (4) De instrumentis, quibus temporibus variis usi sunt, infra diccmus. (5) Everard Home's, Papers on anettrysm, in the Trant- *(t. of a Soc. fr. improv. efnte.'t. know?,, vol. I. 2. 24 C O M M E N T A T 1 O quatuor ligaturae juxta se arteriae imponantur , et ligaturam propinquiorem cordi minore, remotio- rem majore vi contrahit. Birch duas ligaturas sub arteria ponit , quorum inferiorem constringit , hand vero superiorem minus , qua uti posset oborta haemorrhagia secundaria. Thomson For- ster (i) commendat parvum cylindrum ligneum cum tenuiore spleniolo linteo , quo modo parietes arteriae se invicem tangunt. Maunoir (2) pro- ponit , ut arteria , postquam duabus ligaturis usus sit , in mediis hisce transcindatur , et , sub arte- ria ponit cylindrum metallicum. Asalini (3) fuit inventor compressorii , quo comprimebat ar- teriam denudatam. Duret et Dubois invene- runt compressorium simile praecedenti , quo usi sunt ad comprimendam arteriam mechanismo elas- tico : si autem compressio major necessaria sit , epitonii ope adhiberi potest. Dicunt , praeterlapsis tribus diebus , imo jam viginti quatuor horis, hoc instrumentum demi pos- se , obliterationemque jam factam esse* A b e r n e thy (4) ligat arteriam duabus ligaturis et inter il- (i) Forster's, Account of two cases of poplit. oneurymt in, medical facts and obs.) vol. 5, (a) Journal gett t de Med. et Chir. 9t de Pharm. red. par Seclillo t, t. XL. 1811. Mars. (3) Asalini's , Taschenbuch fur Wundarzto ubers. vov Grossi. Rlvnclien, I3i6. tafel 4. fig. 5- (4; Surgical Works, Lond. 1815. n I. p. 151. M E D I C A. 25 illas vas transcindit. Hogdson (i) proponit , ut in magnis arteriis duobus cum fills arteria li- getur, et quidem prope vulnus propter ramos ana- stomoticos. Scarp a (2) patronus estForste- ri, sed instituit ligaturam interposito cylindro lin- teo convoluto. Quamquam (3)' nonnulli autu- mam, ilium prim urn hancce methodum in usum duxisse, non ita res sese habet , nam ipse Scar- pa (4) commemorat, Chirurgos Italicos antiquio- res jam cylindris llnteis in Uganda arteria ob aneti- rysma usurpasse. Heisterus (5) nobis describit fere eandem methodum, qua nunc Scar pa uti- tur. In scriptis suis S c a r p a dick , suam methodum esse Hunterianam , sed muta- tarn. Nobis vero videtur ilia esse methodus jam instituta a Forstero, Heistero aliisque ; nam* que A n e 1 dein et D e s a u 1 1 instituebant opera- tionem aneurysmatis una cum ligatura simplici et postea H u n t e r u s ei favebat , etenim illi sine substantia ligabant, Scar pa non item. Quodam- modo dici potest methodus Scarpiana, nam pri- mus (i) Hodgson, Die Krankheiten dcr Artcrien und Ventn. eus dem Engl. ilnrch Koberwein, ann. 1817. P. 289. (a) A. Scar pa, ubtr die Pultadergttch-wulite , uebert.yon Harless, Ziirich 1808- p. 133- (3) Manec, Trait 6 theor.et pracf. sur la ligture de$ Ar- ttrct, 1832. Paris, p. 19, (4) Scar pa, 1. 1. p. 191. (5) Heisterus, Institutiones Chirnrgicae , Amstelodami 1739. p. 414. vol. I. a6 COMMENTATIO mus in historia occurrit, qui proposuit quarta die apparatum ligatorium demere. Vacca Bel- linghieri(c) sequitur methodum Scarpianam , vituperat autem solutionem praematuram. P. Ma- la go (2) suadet, ut ligatura super cylindrum con- volvatur , tribus diebus praeterlapsis , revolvatur et extrabatur , ne culter anatoraicus laedat vulnus. Jones (3) utitur filis tenuissimis linteis, quibus- cum transscindit tunicas intimas , cui favet Che- lius (4). Dupuytren (5) commendat me- thodum secundum An el. De instruments atque substantiis variis ad ligaturam adhibitis. Praeter Chirurgos jam excitatos multi adhuc ce- lebrantur , quorum enumerationem compendii causa omittemus. Hisce autem de historia absolutis, non (1) Sammlung einiger Abhandlungen vtn Scarpa, Facea Bel- linghicri und Uccelli uber die Pulsader Geschwulste. Aus dom Ital. hbers. von D. B. W. Seller, Zurich 1822. p. 121. (2) Canella, Giom. di Chir.fr. Trento t 1826. Marzo. (3) Jones, 1. 1. variis locis. C4) Chelius, Handbuch der Chirurgie 9 Heidelberg, 1826. I band ,a abth. s. 842. (5) Froricp's, Notiz. 1828. 21 band n 4<>3* s. w* M D I C A. 27 non inepte nobis videntur quaedam dicenda de in- strumentis , atque de substantia ligaturae , quo melius dein singulae method! pertrattentur. In- strumenta ad triii praecipua genera reduci possum. Antea usurpabant Chirurgi forcipes ad protrahenda vasa Uganda: serius vero volsellas. Hue referun- tur Guillema vus (i), Paraeus(a), Ga- rengotus (3), Heister us (4) , Smucke- rus (5), Brambilla (6), Savignius (7), Weir us (8), B. Belli us (9), Bruninghau- sius (10), Grafius(ii), Rust ins (i2),alii- que. Tenaculis utebantur Brorafieldius(i3), Wol- O) Guillemeau, let Oeavres de Chjr., Paris 1612. T. Vil. fig. 4. (a) A. Pare", Oeuvrit, Lyon 1623. c. XXX'. p. 360. (3) Nouveau traitd des instruments de Cliir, , Paris 1723. torn. 1. ch 7. arr. 4. p. 241. (4) Instit. Chir., Arnstel. 1750. c. XXIV. tab. III. fig. 4. (5) Permischte Chiriirgischc Schriften , Berlin und Stettin Th. I. Tnf. I. Fig. 5. p. 45. (6) Ihstr. Chir., Vindob. I7CO. tab. LIX. fig. 7. (7) Coll. of Engrav. repres. the most modern and improved instruments etc., Lond. 1798. pi. XXX. fig. 14. (8) E. Savigni, libro, pi. XXII. fig. 16. (9) Lehrbegriff der ffundarzneikunst , Leipzig 180410. Th. V. Abs. II. p. 492. (10) Erfahr. unA Bemerk. ubcr die A mput. 1818. tab. l.p. 2. (11) Jahres- Bericht uter das Clin. Chfr. aagenarzliche In- stitut tier Univ. zu Berlin fur JPundartze , IVIiinchen 1816. Cia) Magazin ftir die gesammte Ileilkunde , Berlin 1824. (13) Bromfield, . Coll. Instrnm. 28 COMMENTATIO Wolsteinius C0 Bellius(a), Savig- nius (3), aliique. Numerum acuum permag- num adhibebant: Scarpa (4), Golardius (5), Petitius (6) , Boyerius (7), Larreus (8), Cooperius (9), Kirbisius (10), Swif- tius, Booths! us. Porro sunt tornacula et permulta compressoria, quae h. 1. omitcimus , quia horum multitudo commentationis fines excedit. Non autem possum non raentionem facere instrument!, cujus inventor fuit Jac ob s onius (n). Ger* manice dicuntur F. ingcrhute ; sunt instrumenta forma munimenti digitalis, quo sartores digitos a vul- (1) Knaucr, Selcctus ittstr. Ckir tt Viennae 1826. tab. I. fig. 2. p. 26. (2) Bell, System der operat. Chir., Berlin 1815. tab, 11. fig. i. p. 49. (3) Savigni, 1. 1. pi. XXU. fig. 15. (4) Scarp, a Treatise on the oper. of Surgery with a descr. and repru. *f the Instr, used etc, , Lond. 1743. p. L. bl. I. fig. D. E. F. (5) Traite det Maladies Chir. et det oper. qui lear con- yiennent, Paris 1783' torn 1. pi. I. fig. 5. 7, 8. pi. 2. fig. 2. (6) Dictionn. des scienc. Med., torn. I. p. an. fig. E. (7) Med. Chir. Denkwurd. aus dem Franz. , Leipzig 1813. (8) Med. Chir. Zeitun* , 1818. 4 band s. 173. tab. 2. (9) The Edinb. Med. and Surg. Journ. 1823. vol. XXVI. jul. I. p. in. (10) The Lond. Med. Repository, vol. XXII. n. 131. Nov. 1824. VIII. 00 v Grafe und v. Walther, Journal der Chirurgie vd Augenheilkunde I. 1. Band VI. s. 477. Tab V. %. 718. M E D I C A. &9 vulnere tuentur: consistunt e filis argenteis aut e bractea argentea in apice: bacillum breve et an- nulos duos admodum leves, quasi trochleas, su- per quas filum ducitur , habent. Inventa sum, ut sine ministro ligari possit. Quoad materiam variam qua ligaturam institue- bant Chirurgi ; nunmilli inter eos putabant , earn esse ducendam ex regno animali , alii ex vegetabili, licet etiam fuerint, qui e substantia mineral! li- gaturam conficerent. Primis temporibus substantia sumta est tantum ex regno vegetali. In regno animali utuntur lo- ro (i) ex intestinis animalium , ex gr. felium (2) et bombycium (3); (apud Anglos nominatur Silk* wormgvod) et filis (4) bombyceis, inductis cera. Ex regno minerali ligaturis ex argento (5) , cu- pro, auro et platina (6). Ex regno vegetal! ligatura ex gummi elastico (7). (1) Med. recond.for. Med. and Surg., vol.. XI. Jan. 1827. (2) Chir. Handbibliothek) band I. th. II. Weinar 18:1. (3) The Edinb. Med. and Surg. Journ. % n. 57. DOV. 1.3* (4) Jones, 1. 1. p. 221. (5) Sabatier, Medicine optfratoire. (6) The American Journ* of the Med. Sciencet t Philad. j[829. vol. IV. n. 7. May. (7) Diss. dt loqutis art. delig, inserv. etc., Bonnac 18:4. $. 6. 30 C O M M E N T A T I O S- 7- , De partium circumjacentium una cum arte- ria constrictione. Chirurgi inter se dissentiunt de optima ratione, qua ligatura perfici debeat. Inveniuntur, qui so- lam (i) arteriam ligent ; snnt (Y), qui una cum arteria vulnerata vicinas partes constringant. Non- nulli telam cellulosam ex. gr. U 1 h o o r n et Mo n- ro, quidam musculosam carneam ligatura interci- piunt, ne , parietibus dissectis, arteria decideret, antequam in solidum corpus mutata esset. Ipse Richerand (3), una cum arteria exiguam mas- sac circumdantis partem ligat. Quod attinet ad nervum , jam dissuaserunt SLIO tempore illorum constrictionem F a b r. H i 1 d a n u s (4) , B r o m- field (5), Bell (6) aliique. Hodierno tem- pore Scarpa (7), Jones (8), Manec (9), aliique. Ut 0) Jones , I. 1. p. 183. (a) Heisterus, 1. 1. p. 460. Cs) Richerand, Nosographio Chir. 9 Paris iSia. torn. IV. P. 38. (4) Hitdanus, opera Obf. et cur. med. Chir. quag ex- stanr omnia, Francofnrti 16415. cap. 19. p. 814. 1 5) Bromfield, Chir. Observ. , tom. I. p. 160. (6) Bell , Zamcnstel der Heelkunde t torn. I. p. 17. C?) Scarpa, 1. 1. p. 184. (8) Jones, 1. 1. p. 1 83. (9) Manec, 1. 1. p. 12. M E D I C A. 31 Ut sola itaque nostro tempore arteria ligetur, commendant Chirurgi, et, experimentis institutis a le Brun (i), qui ischiadicum nervum cuni- culi vinculo constrixit, patet, convulsionibus ani- mal vexari , ita ut quinta post institutam opera- tionem die, oborta iterum convulsione, morere- tur (2). - s- . De transcissionc filorum prope nodum. 1 ^ T In methodis , variis temporibus propositis , vel nullum vel unum filura prope ad nodum descis- sum est, dum alterum in angulo vulneris est positum. Etiam amborum descissio filorum prope nodum multis placuit , ut L a u w r e n c i o (3) , Hennenio (4)* Delpechio (5), aliisque (6). L a u w- (l) Dittert. exhibens esper. quaedam circa nerv. Jig. in var. anim.inst.rec.in collect. JDiss. Near. Cl. Lud wig , torn. II. p. 272. (a) Pie nek, Beobacht. ubtr einige Gegenstande der PTund- t arz. , 11. p. 200. (3) MtJtct-Chir. Transactions publ. by the med. and Chir. Society of London* vol. 6- p. 156-208. (4) Bamerktingen fiber einige wichtige Gegtnstande aus der Feldwundarzneik., Halle 1 820. S. I 80. Cs) Obi. ct Reft sur la ligaturt des princ. attires , p. 85. (6) Frenkel, Diss. de laqueit arter. del. in scrv* frofe ad nodum rcvinctnm resecandit , Bonnae 1824. 3* COMMENTATIO L a u w r &n c i u s utitur ad ligandam arteriam fills bombyceis tenuissimis , quorum fines prope nodum abscindit. Credit nempe, ligaturam , quadragesi- mae partis grani pondus habentern, suppuratione non ejectum iri. Earn ob causam imprimis hanc methodum instituere praecipit , ut vulnus per pri- mam intensionem sanemr. Multi, ex gr. Coo- per et Collier (i), cum fructu hanc metho- dum instituebant. Guthrie et Delpech (2) aliique saepe exinde abscessus parvos sex hebdo- madibus post oriri observabant, quin etiam post longius temporis spatium ; tales vero abscessus periculosi sunt, ideoque vitandi. Utrum illae liga- turae a capsula lymphatica semiorganica in loca remaneant, an absorbeantur , non dijudicari potest, Lauwrencio et llennenio illud verisimile videtur. Experientia tamen docuit , nonnunquam haecce corpora absque ullo detrimento (3) , in organistno contineri. Recte prudentissimus ille Lauwrencius dicit , plurima experimenta insti- tuenda esse , antequara haec metbodus suadenda sit. Cum igitur nondum probatum sit , illas ligaturas absorbed , repudiamus ligaturas , ex intestinis ani- malium paratas. Huic methodo objecerunt, tenu- is- Tl) Neuestes Handhuch der Chir. (a) Guthrie, ubcr dia Schuswunden , ubersetzt von Span- gen berg, 1821. s, 109. (3 The American Med. Record. , vo 7 . 3. Jan, r8ao. n. 4. M E D I C A. 33 issima haec fila bombycca transcindere totam arte- riam* 9- Methodi Joncsianae descriptio. Permultas atque diversas dari methodos arteria- rum ligandarum, ex disquisitione nostra historica abunde patet. Quas autem si paulo accuratius perpendamus, manifestum habemus, omnes illas methodos ad tres praecipuas reduci posse. Prima , quae A n e 1 1 o revera tribuenda est , a J o n e s i o nomen mutuavit, quippe qui experimentis atque examine anatomico illam egregie illustravit. Alte- ra ob causas jam memoratas Scarpiana audit. Tertia , eaque antiquissima , vocatur C e 1 s i a n a. De singulis singulatim videaliius. Initium autem nob is fiat a Jonesiana. Denudat auctor hujusce methodi arteriam, i. e. separat carnem musculosam , vaginam et partes cir- cumdantes , praesertim cavens , ne una cum ligatura nervum constringat. Post arteriam denudatam (quae denudatio major non esse debet , quam operation! suf- ficit) circumdat acu curvata Deschampsi (i), ar- (0 Deschamps,.7V Tunicis intimis sic inter se cohaerentibus , magna copia lymphae exsudatur inter illas et panes, quae ilium finem circumdant, ut brevi temporis spatio fines arteriae inclusae sint (3). Vulneratione partium circumdantium, circumducto filo orta , in parte exteriore exsudatio lymphae nascitur (4) , quae arteriam et ligaturam per quinque ad octo lineas tegit. Paulo (5) post inter tertiam et qtiartam diem ligatura per- petua irritatione producit inflainmationem in tunica cellulosa , se ad duas vel tres lineas extendentera. Nata imflammatio est adhaesiva et eo tendit, ut conjungat finem superiorem cum fine inferiore, quae ligatura in contactu retinentur. Turn vero in suppurationem abit et destruit conjunctionem inter coagukim sanguinis et coagulum lymphae plas- ticae internum (6). In coagulo plastico externo parva est apertura transgressu fill, per quam tarn- diu aliquid puris transit , quamdiu ligatura non so- 0) Jones, 1.1. Kupferc. 10. fig 2. (2) Jones, 1. 1. p. 194. Kupfert. 10. fig. i. Mo rand, Mem. d fAc. R, des sc. , A. 1736. (3) Jones, 1. 1. p. 213. (4) Jones, 1. 1. p. 171. Kupfert. 8. fig. ia (5) Manec, 1. I. p. 16. (6) Jones, I. 1. p. 214. M E D I C A. 39 soluta sit. Tandem ligatura suppuratione solvi- tur. Pro majore parte absorbetur coagulum plas- ticum externum, partim mutatur in substantial^ fibrosam cellulosam , quae , si filum suppuratione expulsum sit, conjungit partes obliteratas et con- fluit cum vicinatelacellulosa(i). Ubi ligatura soluta est suppuratione, antequam arteria prorsus separata sit , ibi fines arteriae tunica cellulosa cohaerescunt et coagulum plasticum exteraum confluit cum reliqua parte tunicae cellulosae. Fines arteriae , dum coagulum plasticum externum absorbetur , se contrahunt : cohaerent tamen semper massa majo- re vel minore, crassiore vel tenuiore ligamentosa. Nonnunquam pars tunicae cellulosae involuta est coagulo plastico externo. Actio fili in tunica cel- lulosa, uti vidimus, aliter sese habet, ac in tu- nicis internis, quae transcinduntur (2). Hoc in genere locum habet , sed exempla prostant non- nullis in locis systematis vasorum animalium illam tunicam transcindi. Mirum est , id fieri in tunica cellulosa aortae thoracicae bovis in qua tunica cellulosa transcinditur minime autem tunica inti- ma. In Aorta abdominali hocce phaenomenon non observatur (3). Materies plastica externa et interna Chemice inda- gata CO v. Grafe und v. Walt her, 1. 1. Bd. 4. S. 473. Cs) Hogdson, 1. 1. p. 252. Cs) v. Criife und v. Walther, 1. 1. Band 16. S. 383. 40 COMMENTATIO gata est ; ejus , a sanguine liberatae , color est albus , constans, similis fibrinae; sab microscopio viden- tur globuli aequales globulis sanguinis incolorati. Secundum experimenta instituta a Cl. Barruel, neque ex fibrina, neque ex albumine constant; secundum (i) alios in genere videntur constare ex albumine, praegressa inflammatione ex fibrina. $. ii. De mutationibus in circulatione sanguinis. Sanguis per canalem stiam propriam non ulterius transgredi potest et magna quantitate et fortiore impetu per ramos in partem supra ligaturam vehi- tur (2). Majore copia sanguinis rami valde dila- tantur et ramuli anastomoses formant cum ramulis infra ligaturam , quae etiam dilatantur. Sic primo momento per multas arterias anastomoticas circulatio perficitur ; paulo post nonnullae harum magis di- latantur quam ceterae, et diminuuntur; et sic qtii- dem rami anastomotici formant canalem, quae san- guinem parti affectae advehendi munus in se recipit. Admiratione digna est permagna dilatatio ramorum arteriae , cujus truncus ligatus est; non vero minus angustatio 5 postquam rami laterales di- la- (O Gendrin. 1. 1. Th. II. p.' 328. (2) HogdSon, 1. 1* p. 283. sqq. M E D I C A. 41 latatae sunt. Imo observatum est, ramos laterales eundem diametrum acccpisse , qua arteria ipsa gau- debar (i). Nonnunquam vero partes corporis gaudcnt directis et apertis orificiis , sicuti , si unum vas praeclusum sit , statim per alterum fluit. lllis in casibus dilatatio ramorum lateralium non requi- ritur , cujus exempla habemus in arteria radiali et ulnari. Duobus igittir modis circulatio post arte- riam ligatam perficitur, vel per ramos anastomo- ticos, vel per ramum directum arteriae. De ramis autem illis anastomoticis magna lis orta est , utrum revera arteriolae dilatatae sint , an vero novae arteriae producantur. Nonnullis in casibus videtur posterius fieri; Sch we nek e, (2) quidem dicit: tempore necessitatis invisibilcs dilatantur rami , ita tit diceres fere novos oriri ," cui sen- tentiae etiam favent B i c h a t (3) , R u d o 1- phi (4) aliique. Zhuber(5) autem egregie re- generationem arteriarum demonstrat, cujus patroni sunt Hildebrandt (6) , M a u n o i r (7) , S c a r- pa (i) Seuac, Trait I du Coertr. White, 1. 1, p. 139. pi. 7. fig. I et 2. (a) Schwencke, Haematologia sive sang. hist. 1743. (3) Traitt de fAnat.^ Gendv. 1802. (4) Grundriss der Physiologic, Bd. I. Berlin 1821. (5) Zhuber, Ntne Persuche an Thieren ttnd deren Retu/ tote ubcr die Wiedcrerzeugang der Arterien , Wien 1827. (6) Hildebrandt, 1. 1. Ed. 3. p. 81. C?} Mau no ir, Mem, sur fAntur^ Geniv, 1802* p. 106. 42 COMMENTATIO pa (i) aliique (2). Malta hac de re experimenta instituit Zhuber, et in nonnullis vidit regenera- tionera , in aliis haudquaquam. Sagacissime igitur Zhuber se exprimit hac de re (3) dicens : Es lasst sich daher mit Grunde behaupten, das nur dann neue Gefasszweige wieder erzeugt wer- den , um eine undtirchgangig gewordene Stelle der Arterie zu ersetzen , wenn dieses auf keine andere Art zu Stande gebracht werden kann, wenn keine Schlagaderzweige da sind , welche sich zu Anastomosen verbinden konnten ; wo aber diese zugegen sind , da werden sie nur ein- w ander genahert, und in Anastomosen umgestal- tet , wie es aus dera vorhergehenden zur genii- ge erhellet." Quodsi ergo colligamus effectus , quos arteria , ex methodo Jonesiana ligata , producit , hi ad sequen- tes titulos reduci possuut. 1. Ligatura transcindit tunicas intimas et con- jungit superficies vulneratas. a. Sanguinem pellit in ramos laterales arte- riae. 3 Adjuvat formando coagulo sanguinis , nisi propius adsit ramis lateralibus. 40. (l) Scarpa, Auizug in der Saltzburgor Medic. Chir. Zei~ tuttg, 1829. Bd. IV. S. 28* (a) Parry, 1. 1. Jones , 1. I. p. 197211. (S) Zhuber, I. 1. p. 36. - M E D I C A. 43 4*. Producit inflamrnationcm in timicis intimis et igitur lymphae exsudationem, qua vulneris labia arete conjuncta sunt, canalemque in perpetuum claudunt. 5. Promovet inflaimuationem in superficie exter- na arteriac , dum crassior fit lympha , quae arteriam tegit et filum annuli instar circum- dat. 6. Producit suppurationcm in ilia pane arteriae , quam ligatura circumdat, scilicet in tunica cellulosa. 7. Immediate non modo claudit canalem arterio- sum sed arteriam ipsam ad utramque partem usque ad ramos laterales. 8. Favet tandem dispersioni et dilatation! ramo- rum lateraliuui, 12 De methodo Scarpiana. Denudat Scarpa(i), sicutijones, arteriam, deinutitur duobus filis, quorum utrumque constat ex sex fills tenuissimis linteis, cera inductis 9 ] quae per acum sub arteriam transmittentur , ut se invicem fere attingant ; porro arteriae imponit cylindrum , ex (i) Scarp a, 1. 1. p. 183. sqq. 44 COMMENTATIO ex linteo convolutum , diversae longitudinis et lati- tudinis , plerumque secundum diametrum arteriae et super illud ligaturas nodis simplicibus claudit. Cavet vero in no do nectendo , ne parietes se in- vicein attingant, neque ita comprimantur ut emo- riantur , vel tunicae intimae transcindantur. Liga- tura sic instituta , credit , eum modum arteriae rum- pendae optimum esse , si parietes planis cum su- perficiebus conveniant. Apparatus ligatorius totam partem arteriae tegit et ligatura ibi praesertim agit, ubi arteria cum organicis partibus adhuc cohaeret ; porro statuit, ligaturam die decima quinta veldecima octava expelli suppuratione. Din sic sese habebat methodus Scarpiana; nonnullos vero ante annos methodum mutavit (i), nempe quarta die post operationem ligaturae, illam transcindit totumque apparatum ligatorium demit. - 13- DC methodi Scarplanae effectibus. Accuratius indagemus , quaenam phaenomena in methodo arteriae ligandae Scarpiana occurrant. Scar pa denudat, uti Jones aliique , arteriam et ponit infra unam vel duas ligaturas cylindrum linteum ceratum longitudinis sex linearum , latitudi- nis (j) Scirpa, Ubers* von Parrot, 1. 1. M E D I C A. 45 nis trium ; tune ita nodum nectit , ut superficies in- ternae se agglutinent, minime vero ut tunicae in- timae rumpantur. i. Sanguinis profluvium impeditur, et igitur pedetentim thrombus formatur ; lentius vero , quam in methodojonesii; nam apud bane oritur inter fextam et decimam horam , apud illam post duo- decim horas. Quia tunicae non ruptae sunt, nihil nisi exsudatio tunicae intimae serosae adjuvat coa- gulo formando. Apud Jon esium , tunicae inti- mae celeriter exsudant lympham , quae centrum est coaguli sanguinis ; minus arete igitur cohaeret coa- gtilum sanguinis cum basi in fine arteriae. Diu liberum in arteriae cavitate manet, si vero tandem formatum sit , idem obtinet , quod hac in re vi- dimus , in methodo Jonesiana locum habere : attamen in parte infra cylindrum invenitur alius quoque thrombus, sed minor. a. Pressione (i) cylindri pars sub illo partim amittit proprietates vitales. Duodecim vel quinde- cim horis praeterlapsis , sub cylindro invenitur thrombus tenuis, applanatus , incolor, qui cohae- ret cum tunica intima ope strati rubescentis mud , qui ad fila extrahi potest. Tunica intima est pal- lide rubra , minus glabra , cohaerens cum tunica media. Ilia tunica est flava , rubescens ; quodam- mo- (i^Manec, 1 I. p, 16. sqq G e ndrin, J. 1. Th. II. p. lr. MICJ S cnrpa , 1. 1. 146. 4 6 COMMENTATIO modo plicata et confluit cum tunica cellulosa supra et infra cylindrum : tunica media et extima inflatae sunt rubescentes et ad sex vel octo linearum di- stantiam liquore repletae. Tunica intima est mol- lis, dilatata, non arete conjuncta, el ejus super- ficies paululum rugata. Inter tricesimam vel qua- dragesimam horam stratum fibrosum quodammodo coloratum inter tunicam intimam partis depressae, invenitur circumdatum , ut et tunica intima , liquo- re glutinoso colorato. Villosa et rugata est tunica intima , crassior , baud difficilis separatu a tunica media, quacum cohaeret materia rubra plastica. Ad inferiorem partem tunica media formam habet telae cellulosae inflammatae; ad exteriorem vero partem valde est rubra ; non distincta a tunica ex- terna , sic attenuata , ut distingui nequeat. Tuni- ca media et intima supra et infra cylindrum con- fluxerunt ad massam rubram repletam liquore aquo- so et sanguine. In tunica cellulosa sanguis puncta- tim extravasatus est , tunica media valde rubra et crassior est, tunica intima est fusca , rubra et cohaeret cum coagulo sanguinis strato lymphae plasticae, quod magnam densitatem habet prope cylindrum. Supra et infra primum ramum latera- lem tunica apparet in statuj sano. Nonnunquam vero observata est inflammatio tunicae intimae post ligaturam arteriae extensa usque ad cor (i). San- guis (i) Hogdson, 1. 1. p. 7. M E D I C A. 47 guis profluit ex vasis in tela cellulosa , quae opera- tionis causa ab arteria separata sunt ; sanguis mis- cetur cum liquore seroso albuminoso et replet te- lam cellulosam (i). Vulneratione partium circumdantium e circum- ducta ligatura orta etiam exsudatio lymphae plasti- cae locum habet, quae celeriter accrescit, et cir- cumdat arteriam : eo loco varo , ubi cylindrus fuit, non exsudatur lympha plastica ; nam fere nunquam ab ilia tegitur , plerumqiie etenim exsuda- tio lymphae plasticae circum margines cylindri lo- cum habet. Tune vero , cum ita res sese habeat , transcinduntur ligaturae : et apparatus ligatorius tbllitur ; nam ipse S c a r p a (2) testatur , non diutius metuendam esse haemorrhagiam. Inter- dum quarta vel quinta die post obliterationem arteriae tunicae sub cylindro omnes confluunt , et mutantur in massam fusee rubram , parvam aquae et sanguinis quantitatem continentem. Supra et infra cylindrum tunica cellulosa obtusa est , san- guine et pure repleta , cum inflammata vagina co- haerens. Tunica media partim est contracta. ( i) II o g d s o n . 1. 1. p. 244. Seller, I.I. p. 61 et 6:. (a) Parrot, 1.1. variis locU. 48 COMMENTATIO 14- De methodo Celsiana. Nobis superest , ut secundum ordinem proposi* turn loquamur de tertia methodo sic dicta Celsia- na , cujus ratio non multum differt a methodo Jo- nesiana. Scilicet arteria separator a partibus circum- dantibus et circumducuntur , ope acus curvatae , duo fila , inter quae aliquod spatium adest , ex gr. trium quartarum partium pollicis. Dein in mediis hisce filis arteria plane transcinditur. Nodus file- rum sic nectitur 5 ut tunicae intimae rumpantur , at- que filum alterum prope nodum abscinditur , dum alteri filorum fines in angulo vulneris ponuntur. Retractio arteriae in vaginam et coHtractio ejus finis statim locum habet. In utroque fine arte- riae oritur coagulum sanguinis , quod eodem modo locum habet , ac in methodo Jonesiana. Tunicae intiraae etiam infiammantur. Exsudatur extra arte- riam magna lymphae copia, quae finem circum- dat. Partes arteriae sub ligatura celeriter etno- riuntur ; namque non nutriuntur, natura igitur hie multum pertendat oportet quia pars inter li- gaturam atque finem descissae arteriae posita satis notabilis est , et longum temporis spatium requi- rit , ut absorbeatur vel suppuratione deleatur. Cir- culatio plerumque dilatatione ramorum lateralium re- M E D I C A. 49 restituitur. Infra , in capite tertio , de valore hujus method! dicendi locus erit. s 15. DC Haemorrhagia secundaria. Eo consilio ligatura instituebatur variis tempori- bus, ut sisteretur haemorrhagia : saepe vero obser- vatum est , illam postea oriri. Duabus imprimis periodis haemorrhagia secundaria post ligaturam in- surgere potest. I. Faucis post operationem horis haemorrhagia secundaria oritur, si ligatura in fine arteriae elabi- tur. Ligatura secunduin methodum Celsianam in- stituta , tunicae intimae transcinduntur : si autem minor vis, quam requiritur , adhibita est, prop- ter mettim , ne tunica cellulosa transcindatur , facile sanguinis impetu finis elabitur (i). Si por- ro ligatura non exacte circulariter circa arteriam ducta est et ita irregulariter ut ovali gaudeat for- ma , tune , cum fibrae se contrahunt , ligatura lar- gior est, quam utcanalis coinprimi possit: depelli- tur igitur,quod saepe locum habet apud amputationem, ubi metus , ne tunicae prorsus descinderentur , hu- jus haemorhagiae secundariae causa est(). Invenitur, quod (l) Hogdson, 1. I. p. 247. sqq. (:) Jones, 1. 1. p. 228 et 135. DOCK. D So COMMENTATIO quod non raro fit > rnassa calcaria in loco , quo li- gatur , quae turn tunicas perforate potest et quam sequitur haemorrhagia secundaria. Haecce autem non nisi raro obtinent. II. Inter decimam et decimam tertiam diem, fi- lum vel fila solvi possunt, quod imo frequentius obrinet , quam eadem die. Impedimenta formationis lymphae plasticae plerumque molesti ejus phaeno- meni causae salutandae veniunt, quales recensen- tur quatuor: 1. Status morbosus tunicarum intimarura. Cum arteria ,cujus tunica intima steatomatosa concreta, aut lamina massae calcariae tecta est, ligetur, fa- cile loco exsudationis lymphae plasticae et adhae- sionis , arteriae inflammatio sequitur , quae abit in suppurationem yel gangraenam. Suppuratio tune parictes arteriae pervadit vel post solutionem ligatu- rae canalis prorsus aperta est (i), a tt . Usus ligaturae, quae forma peccat (2) . Inflam- matio adhaesiva facilius in vulnenbus simplicibus et puris nascitur , quam in dilaceratis ; cam ob causam sic instituidebet ligatura ,ut, pcrscindendis forma circuit umicis intimis , producatur separatio simplex harum tunicarum intimarum et exsudatio sufficiens lym- phae nascatur (3)- Ubi adhaesio non sufficit , mem- (O Transaction* of a Soc. f. the improv, ofmtd* knowl. Vol, 2. p. c:5S. Scarp a, 1 Up. 14 (2.t Jones, 1. 1. p aau ^a> J o a e s , 1. 1. p. 174- M E D I C A, 5 t membranae partim transcissae sum. Largae ligatu- rae hinc minus conveniunt , cum vix fieri possit, ut aequaliter et glabre circumdent arteriam , quam certe in plicis constringunt (i); quare non trans- scinduntur tunicae intimae. Sed ponamus , hoc ita fieri , nempe tunicas intimas prorsus transcindi , ta- men, cum tantam partem superficiei externae te- gant ligaturae , minima vasa destruuntur , quae ad exteriorem partem cum arteria cohaercnt , atque illam perforant , et impediunt , quominus infiara- menrur. Sane hoc in quadam relatione est cum circulatione; nam si rami, qui immediate superfi- cies vulneratas nutriunt , ligatura' vsl franguntur , vel comprimuntur , sanguis per illos transgredi non potest. Tegit ligatura illam partem , quae posita est supra recens ortam partem , et , si suppuratio in tunica externa provocata sit , transgreditur ad tunicas intimas et haemorrhagia secundaria oritur (a). Gaudet ligatura igitur forma irregulari , certe tuni- cas intimas non omnibus punctis aequaliter fin- dit. E multis experimentis (3) patet , ad sufHcientem exsudationis lymphae plasticae quantitatem pro- ducendam necesse esse , ut tunicae intimae trans- scindantur. Jones utitur in ligatura filis linteis rotundis , fortioribus , cera inductis ; et vituperat rila ali- (i Jones, 1. 1. p. 223. (a) Jonei, 1. 1. p. 174. (3) Jones , 1. 1. p. 167 qq. D i 5 a CO MM EN T A T I O aliquantulum latiora propter causas supra allatas(i). P e c o t contra instituebat experimenta , quibus de- raonstrare conabatur, fila quoque unius vel unius et dimidiae lineae latitudinis internas tunicas circu- lariter transcindere ; dummodo magna vi constrin- gantur; nam ligatura hujus latitudinis eo momen- to, quo adstringitur , accipit formam rotundam (2). Non vero hoc valet de ligaturis duarum linearum latitudinis; quae si adhibeantur, tunicae intimae finduntur, ubi nodus fiii arteriae incumbit. Hinc de- monstrabat , transcissionem arteriae circularem mem- branarum magis pendere a constrictione , quam a ligaturae forma. Cum porro partes circumdantes una cum arteria ligentur, vix determinari potest vis, qua opus est ad rumpendas tunicas intimas : contusione autem partes illae transeunt in gangrae- riam vel suppurationem , quae si propagentur , ar- teria ipsa corripitur et haemorrhagia secundaria ori- tur, cujus exempla enarrant Potiteau (3), alii- que. 3. Solutio praematura ligaturae. Cum scimus , quam facile psrtes recens obliteratae rumpantur vel dilacerentur , non mirandum , plura exempla dari, quibus probari potest, puncta adhaesio- nis , in fine ligato arteriae , separari , quando aegri se mo- (i Jon es, I. 1. p. 230. (a) V. GrSfe vnd v. Walther, I. I. B. IV. S. 461. (5) Pouieau., Melange* tit Chirurgie, p. 302. M E D I C A. 53 movenr. Petit (i) observabat haemorrhagiam se- cundariam die vicesima post amputationem , cujus causa elevatio aegri in lecro erat. P e c o t (2) vide- .bat apud canem , ligaturara , secundum methodum Scarpianam institutam , solvi atquc haemorrha- giam secundariam oriri , quia animal , ictu in capi- teallato, convulsionibus vexabatur, qiiae destrue* bant cohaesionem arteriae , et coagulum sangtiinis expellebant. Optandum quidem, ligaturam post aliquod tempus solvi posse ; cavendum vero , ne adhaesionis puncta laedantur , quia vis , quae ad- hibettir ad illam torquendam , cerre nocebit oblirera-r tioni recens ortae et quia haec semper cohaeret cum ilia parte, quam ligatura circumdat. Tunica cellulosa , quae solutionem ligaturae prohibet , par- tim quod tardius in suppurationem abit , partim etiam , quia suppuratio , quae exira arteriam inci- pit , ligaturam relaxat illique mulumi sui vigoris ad producendam suppurationem in ceteris partibus arte- riae demit. Tamdiu tunica externa nondum rum- pitur, quamdiu. ulla pars cohaereat cum tunica ex- terna recens obliteratae partis arteriae , et ideo laesio ab altera ad alteram transit. Conamina ad- juvandi solutionem filorum , illis torquendis , ansam praebere possunt ad haemorrhagiam secundariani-; nempe, si oblitcratio in fine arteriae nondum ea est, ut resistat fluxui sanguinis. Saepe hoc apud am- pu- (i) Pe t it , ) I. a. i 73:. (a) V. Crfife unJ v, Walther, 1. I. $. 479. 54 COMMENT ATIO putationem observatur. Coagulum sanguinis qui- (iem moles est, attamen nonnumquam deficit (i), quod semper fere occurrit, si ligatura prope ra- nwm lateralem instiiuitur. Statuere igitur possu- mus , bono operationis eventui prodesse ligationem factam in ilia arteriae parte, quae non multis ra- mis lateralibus gaudet. 4. Gangraena et suppuratio arteriae partiumque circumdantium. lllae sunt frequentissimae causae haemorrhagiae sectmdariae : saefre nascuntur ineptis remediis insti- tutis ad produceridam obliterationem. Nimia vis ad operationem efficiendam saepe huic rei ansam prae- bet ; nam , si arteria , operationis causa , a majore par- te telae cellulosae separata est , turn demitur fons nutritionis , gangraena oritur et , post ligaturae so- lutionem , haemorrhagia secundaria. Summi momenti id est in methodo Scarpiana ; nam in ilia operatio- ne spatium magnum requiritur et denudatio arte- riae: haecce igitur saepe causa est gangraenae. Hanc ob causam etiam onmia ilia instrumenta ad co'mpri- m en dam inter duo corpora arteriam noxia habenda sunt. Nonnulli Chirurgi etiam , ad circumducen- -dutn filum circum arteriam non utuntur acubus , sed medio digito, quod valde vituperandum est, qnia digitus nimis crassus est et ideo major pars arteriae a tela cellulosa separatur. A U'ati Hums, Q&trr. f* disraiti of tkt hi*rt. M E D I C A. 55 J. 16. Solutio ligaturat. Nonnulli proposuerunt , ut , statim , post institu- tarn ligaturam , haec tolleretur : hoc vero haudqua- quam cornmendandum videtur ob incertum evcntura. Jones (i) ligabat et cum unofilo et (2) duobus, et (3) tribus, et (4) quatuor fill's arterias carotides equorum , statimque , post transcissionem tunicarum intimarum , separabat ligaturam , jungebatque vulnus. Duabus vel tribus diebus praeterlapsis , inveniebat circa arteriam lympliae plasticae coagulum , eamque ipsam eo loco , ubi ligata fuit , contractam et re- clusam. Intus observabat majus minusve lymphae coagulum atqtie coagula sanguinis (5). Nisi alia instituta essent experimenta, haecce multiuii vale- rent; ast vero experimenta hac de re ab aliis sum- ta non eundem dederunt effectum (6). Hog-d- s o n nunquam videbat obliterationem arteriae , ve- rum tantummodo exsudationem lymphae inter tran- scis (1) Jones, 1. 1. p. 171. (2) J ones, 1. 1. p. 175. C3) Jones, I. 1. p. 168, (4) Jones, 1. 1. p. 170. (5) Hutchison, pr a ct. Beth, in de r Chir. a. d. Egl* 1828 S. 308. (OH.ogdson, |. 1. i-'-p. t et c. Cooper,!. J. B.t. 4, *. 169. r,6 COMMENTATED ficissas tunicas, qua lumen arteriae pro dimidia par- te repletum erat. Hinc igitur non convenit haec operatic apud homines ; nam in ipsis animalibus , in qiiibus ea experimenta instituta sum, vis plastica major est, hominesque insuper tarn saepe morbo enam arteriarum afFecti sunt. Primo quidem ad- .spectu rnultum valere videtur , quandoquidem , iilis statim remotis , vulnus prima intensione sanari posset , sed in methodo Jonesiana detri- mentum remanentis ligaturae , ex uno filo constan- tis , non tanti est habendum , cum eo non irrite- tur arteria; in methodo vero Scarpiana nocet il- ia remansio , uti facile intelligimus , si in men- tern revocamus, quantopere cylindrus hie linteus et fila irritent arteriam. / Cum hoc n.on commendandum sit , inquiramus , an ligatura tamdiu manere deb.eat , donee suppuratio- ne solvaiur. Actiones primariae iigaturae nobis cogni- tae simt , nempe congestio sanguinis in partem liga- tam arteriae, reactio ligaturae, lymphae plasticae exsudatio interna et perfectio thromborum sangui- nis. Hoc loco monendum est , strictam conjunc- tionem vulneris esse commendandam , nam si hoc non locum habuit, nonnumquam observatum est, in lymphae plasticae exsudatione , actione aeris granulationem oriri (i). De actione vero fill in tu- (i) Langenbeck, Kesohgft vnd Therafie dtr Ch/r. Krank- luitea, Id. III. S. 2^4. M E D I C A. 57 tunicam cellulosam scriptores nixiltum difleruut. J-o- nes (i) illam partem tunicac cellulosae nonamplius posse perdurare credit et post separationem ligaturae suppurationem oriri , quae manet , donee arreria separata sit. Vacca Be 11 in ghie ri (a) statuit, suppurationem perdurare , licet ligatura die quar- ta separata sit et arreria sanctur. Hogdson (3) ponit, pressione ligaturae vitam in arteria exstin- gui et ,suppuratione ligaturam solvi. Secundutn Pecot (4) pars tunicae cellulosae in gangrae- nam abit , si adhibentur largae ligaturae , vel si vasa vasorum nimis destruuntur. Alii (O * nve - niebant tunicam cellulosam ad locum ligatum in statu sano et consistentem. Omnia illorum ex- perimenta varios eflectus dcdere, unde haec ditFe, rentia explicatur. (6) H o g d s o n et (7) Jones non modo suadent , ut tanta vi comprimatur arte- ria, ut tunicae intimae transcindantur , sed etiam , ut major vis adhibeatur; nam illi credunt, illud adjuvare ligaturae solutionem. Qtii vero invenie- bant tunicam cellulosam illaesam , tunicas modo transcindunt , quare non etiiori debet ilia pars. Nunc CO Jones, 1.1. p. 238. (2) Seller, 1. 1. p. 60. (3) Hogdson, 1. 1. p. 243. (4) V. Grafe nnd v. Walther, 1. i. S. '69. ($< V. Criife and v. Walther, Hd. i<$. 5.493. (6) Hogdson, I. 1. p. 270. O) Jonei, 1. 1. p. 230. 58 COMMENTATIO Nunc vero actionem fili in tunicae cellulosae par- te describamus. Cum fi) nempe ligatura sic instituta sit, ut tunicae intimae solae transcindan- tur, paucis horis post, parva pars illius absor- betur, unde ligatura illam laxius circumdat. Ubi- cunque ligatura in partibus corporis vivi agit , sed non necat , videmus novam productionem , ex- sudationemque plasticam. Ita in superficie interna tunicae cellulosae inflammatio et exsudatio lymphae plasticae oritur, quae illam tunicam arete conjun- git atque quidem supra et infra ligaturam usque ad saccum coecum tunicarum intimarum. Multum id certe afFcrt ad prohibendam haemorrhagiam secun- dariam , nam postea mutatur in massam IFgamen- tosam. Longitudo hujus tnassae est unius lineae, nonnunquam | lineae, uonnumqtiam imam et di- midiam partem lineae superat : latitude | vel li- neae : ejus color est pallide ruber. Si exspecta- nius , donee ligatura natura solvatur, perpetua irritatione producitur suppuratio in tela cellulosa. Quamquam actio fili sic sese habeat, tamen nobis videtur tanta vi constringi filum, ut ilia pars tu- nicae cellulosae emoriatur. Difficile est, tanta vi constringere filurn , ut tunicae cellulosae parietes se invicem attingant , et , si cum filo unico linteo ligaturam institunmis , suppuratio non tarn noxia habenda est, dummodo nou diutius adsit; nam tune 0) Langebeck, 1. 1. Bd. III. 5* 315 M E D I C A. .59 tune partes circumdantes praegressa suppuratione , etiam in suppurationem abeunt. Ex experiments patct, et statuimus, ligaturae solutionem naturae esse tribuendam ; nempe illis in casibus, ubi sine substamia ligata est arteria. Attamen , si decima aut decima quinta die non- dum ligatura soluta est, cxtrahere earn licet, nisi haec extractio valde diflicilis sic , si ligatura gra- nulatione retinettir ; quam ob causam oritur nova quaestio , quid faciendum sit , si ligatura granulatio- ne retineatur? Mirandum est , R i c lit e r u m primum fuisse , qui loquitur de methodo , si filiun vel fila reti- nentur granulatione : dicit nempe , repetitam re- tractioncm et torsionem filorum favere corum re- solutioni. Saepe autem haecce conamina nihil ad- juvant , et nonnunquam accidit , ut , cetcris filis ligatoriis jam resolutis , tiiumi non ejiciatur a na- tura , quod aeque in aneiiry^matis opcratione ac in arterii^ vulncratis observatur, ubi ligatura diu- tius remanet. Iteratis vicibus quotidie attrahunt Chirurgt fila, ct circa suum axim volvunt, spe- rantes , fore ut ilia pars organica , quam ligatura circumdat , quaeque earn retinet, majori irritatione, suppuratione solvatur. Frustra autem : nam his conaminibus vulnus pcnitus coit , ligatura vero , fistulam efficiens , adhuc cobaeret. Ob irritatio- nem ulcus oritur fistulosum ex partibus organicis ; quod quoque difficillimum est sanatu , cum tern- pus <5o C O M M E N T A T I O pus jam atque fluidum semper destillans filum pu- tredine solverunt. Multa hujusmodi exempla quo- tidie observantur, ut, torquendis filis, tamen illi non solvantur. Antea suadebant Chirurgi, ut vulnus iterum aperiretur et cultro et forfice trans- scinderetur filum remanens ; attamen videtur hie modus esse difficilis et periculosus. Earn ob can- sam Cl. Kluge (i) machmam excogitavit , quae, knicer atque perpetuo filum extrahendo , partes ob- stantes findere potest. Instrumentum estconstructum ex annulo metallico piano , disciformi ,cui spira elas- tica e chalybe arcuata , uno loco perpendicularis , ica aflixa est, ut finis ejus, libere hamulo parvo prae- ditus , supra mediam annul! illius aperturam pen- deat (2). Apparatus ita imponitur eo loco , ubi ligatura e pavtibus mollibus prodit, ut filum per mediam anuuli aperturam duci possit (3). Instru- mento emplastorum ope tali modo affixo, ligatura per annulum trahitur; hamuloque illo jungitur, hunc in finem , spira deorsum fiftxa annectitur. Spira se attollere conatur et inde filum , perpetuo intendens , sufficientem irritationem ad parces ob- siantes descindendas praebet. Theoretice quidem laudandum hoc instrumentum , usu CO J- ^' ^ ust Magazin fur di$ gesammtt Berlin 1827. Bd. XXIV. S. 317. (-) Rust, 1. 1. fig. f. (3; Rust, 1. U fig. 2. M E D 1 C A. tfi usu tanien practice minus valet ; magnus enim do- lor oritur, quia apparatus magna viagit,dum pos- tea , cum filum prolongatum est , relaxatur. Scopo igitur minus respondct instrumentum illud, quare ingeniosus ille K 1 u g e excogitavit altertim instru- mentum , quo cum fructu usus est. Apparatus hie constat. i (i) ex duobus frustulis qua- drangularibus spongiae compressae ceratac vel con- glutinatae , longitudinis duorum vel trium polli- cum , quorum superficies superior totam ad Ion- gitudinem tcnui lamina lignea tecta est: 2 (2) ex bacillo quadrangulari ligneo longitudinis unius ec dimidii vel duorum pollicum, in media autem parte rotundato : 3 ex rebus , quibus destinato loco figi potest, ex. gr. ex emplastris glutinantibus , filis bombyceis et fasciis. Usus hujus apparatus sequens est: Ambabus illis spongiis compressis , panes juxta se ita po- nuntur, ut ligaturae filum in medio sit, fere quar- tam vel dimidiam partem pollicis ab illo separa- tum : nunc vero emplastris affiguntur , ne dilatari possit (3). Hoc autem saepe locum habere po- tesr, melius igitur est, cuilibet" spongiae fini plura fila lintea vel bombycina annectere (4). Si eodem (0 Rust, i. j. fig. 3 . CO Rust, i. i. fig. 4 . (3) Rust, fig. 5. f. \4) Rust. fi*. 3. h. ct i. 6a C O M M. M E D I C A. eodem modo spongiae positae sunt, transversim bacillus (i) ille ligneus superimponitur et liga- tura parti rotundatae ita nectitur, ut tensio fill bacillum in situ illo absque doloribus retinere va- leat. Aegroto tranquillitas commendatur, ut ap- paratus in eodem situ remaneat. Spongiae illae secreto, e vulneris c-anali profluente, madefiunt et extenduntur. Ut id efficiatur, situs membri ita reddi debet, ut fluidum,e vulnere profluens, spon- gias tangere possit. Si omnia haec sic instituaa^- tur, plerumque inter viginti et quatuor horas liga tura solvitur. Aegroto vero inscio , Cl. K 1 u g e testatur, in quocumque casu eventum esse faustum, (1) Rust, I c. fig. 5. k- CAPUT TERTIUM. DIJUDICATIO VARIARUM ARTER1AK LIGANDAE METHODORUM, S- 17- DC operations nostrac postulati*. Quandoquidem indagavimus , quid et natura ct ars valeant in sistendis et sanandis haemorrhagiis , quaenam rautationes pathologicae arteriis per illas inducantur , nobis secundum ordinem propositam superest inquirere, quaenam optima habenda sit. Postulata operationis ligaturae sunt: i ut producattir perpetua obliteratio , formando coagu- lo sanguinis interne: 2 ut faveatur sufScienti exsudationi lymphae plasticae , quae jtivat inter- clusionem, et 3 ne nimis organismus laedatur, neve nascatur haemorrhagia secundaria. Primum tria operationis nostrae genera separatim perscrutabimur et indagabimus, quid in singulis videatur hudabile. Deinde comparabimus eadem In- 64 COMMENTATIO inter se et secundum nostram opinionem optimam defendere conabimur, ut tandem exinde nonnulla generalia proponere possimus, S 18. ' Dijudicatio method'* Jonesianac. Methodus , qua utitur Jones, nobis plurimum arridet. Quod ut probemus, attendendum, in ilia parvam arteriae partem operationis causa denudari debere , quo filum hoc unicum ex linteo vel bom- byce praeparatum et cera inductum , cujus latitu- do dimidiam vel unam lineam superat , arteriam circumdet. Hoc filo tunicae intimae transcinduntur , quae transcissio summi moment! est ad perpetuam in- rerclusionem arteriae , i. e. transcissione tunica- rum intimarum celerius capaces redduntur ad ex- sudationem sufficientem lyinphae plasticae , quae exsudatio multum valet, quia cosgukim sangui- nis arete se cum ilia jungit. Extra arteriam, uti vidimus , etiam oritur exsudatio lymphae , quod coaguluni vero non magnum volumen occupat, ideoque natura facile illud absorbere potest. Quia ligatura est tenuis , organismum quidem irritat, quae vero irritatio necessaria habenda est, ut in tunica cellulosa ea inflammatio producatur , qua sol- M E D I C A. 65 solvitur; dum patet inflammationem debito mino- rem esse, si ligatura tenuior est. Praeterea in ilia methodo haemorrhagia secun- daria, si ligatura bene instituta est, fere nun- quam observatur ; nam omnes conditiones favent ad illam prohibendam. Si primurn ponimus , li* gaturam suppuratione spontanea se ipsam solvere, vidimus, coagula sanguinis confluxisse cum arte- ria, coagulum externum lymphae plasticae absorb- turn esse et conjunct ion em productam inter fines transcissae arteriae. Quid autem ansam dare pos- set ad haemorrhagiam secundariam, quum nulla ex causis supra allatis adsit, nescimus. Nonnulli proposuerunt , viginti quatuor horis praeterlapsis , ut ligatura demeretur, quod vero dissuademus etiara propter causas allatas. S. 19. Dijudicatio methodi Scarpianac* Methodus, a Scar pa adhibita, primo adspectu placet ; nam t quarta jam die post institutam ope- rationem, apparatum ligatorium demit, unde vul- nus prima intentione potest sanari. Attamen , si paululum accuratius eandem perscrutemur , minus placebit. Ut vidimus, imponit arteriae cylindrum linteum , cera inductum , longitudinis sex linearum , latitudinis trium , super quern ponit duo fila , DOCK. E quo- 66 CO M U E N T A T I O quorum utrumque constat ex sex fills tenuissimis ad unum reductis, cera obvestitis. Itaque per- magna pars arteriae denudatur et a partibus cir- cumdantibus separatur, Dem suadet , ilia vi fila constringere , ut tunicae intimae superficiebus pla- nis conveniant; sed difficile est determinare vim necessariam et credimus , non raro tunicas intimas baud comprimi (i) , sed transcindi , quo facto , aneria sic comprimi debet, ne pars sub cylindro emoriatur; atque igitur operator magna dexteritate gaudere debet, ut recte cognoscatur gradus con- strictionis: Scarpa autem ipse dicit , hunc non difficulter cognosci. Coagula sanguinis quidem oriun- tur, sed non ad basin tarn fixam punctum ha- bent, quia tunicae baud laesae sunt, atque igitur exigua tantum quantitate exsudatur lympha. Itaque thrombus sanguinis diutius liber in arteria ma- net, unde pulsus sanguinis actionem habet in ar teriae finem; tandem autem se conjungit cum tuni- cis intimis. Lympbae plasticae exsudationem externam summi momenti credimus ; quae omnino in hac methodo locum habet, atque quidem magna quantitate, quia arteria tarn magna pane laesa est et ab organis circumdantibus separata. Illud exsudatum tegit arteriam et partim cylindri margines; unde hie re- tinetur. Cum Ql) ViU. supra pag. 48. M E D I C A. 67 Cum autein res sic sese habet, Scarp a die quarta demit apparatum ligatorium. [am vero ligatorius apparatus tarn arete conjunctus est cum ilia parte, quam tegit, ut vis, qua opus est ad demendum apparatum , certe noceat in parte sub- jacente, quae ante quatuor dies tantopere con- quassata est. Quodsi hoc respectu non noceat, cylindrus vehementer irritabit et celeriter producet suppurationem. Si igitur methodus Scarpiana ab illo non fuisset mutata, plane illam vitupera- remus, nunc vero quodammodo placet, cum, cy- lindro quarta die sublato , vulnus prima intentione sanari possit ; quod saepe observatum esc , quare perniulti Chirurgi ei favent. Attamen methodus haecce saepe ansam praebet ad haemorrhagiam secundariam ; quando pars , quae sub cylindro ponitur , in suppurationem abiit , unde nihil nisi thrombus sanguinis fluxum im- pedit , et conjunctio stricta inter thrombum san- guinis et arteriam nondum ea est, ut fluxui san- guinis resistere possit. Concludimus ergo, hanc methodum minus tuto ease adhibendam. 20. Dt valor & methodi Celsianat. De methodo Gel si ana, nempe transcissione ar E a l 68 C O M M E N T AT I teriae inter duas ligaturas, vix loqui debemus. Primum nobis occurrit permagna denudatio arte- riae. De formatione thromborum sanguinis idem valet ac in methodo Jonesiana; quod autem objecere huic methodo , nempe prolapsum ligatu- rae, ille impetu sanguinis fere nunquam locum ha- bere potest, dummodo sic instituatur , ut tunicae intimae transcindantur, turn ilia etiam hie est in- ter duo puncta fixa vel potius in sulco. Natura vero difficultates majores demoristrat, apud hanc operationem , si pars arteriae inter ligaturam et finem transcissae arteriae magna est et facile sup* purationem , irritatione perpetua , in vulnere pro- ducit. Nonnulli favent huic methodo, quandoquidem arterias comparant cum chordis tensis , quae mo- mento transcissionis valde se retrahunt; verunta- men haec proprietas ex veris physiologiae funda- mentis illis non com petit. Cuique Chirurgo hand incognitum est , haemor- rhagiam secundariam rariorem esse post amputa- tionem , quam post adhibitam methodum Celsia- nam. DifFerentia autem haec non adscribenda est retractioni arteriae in uno alterove casu , sed huic rei, quia Chirurgus , amputationis operatione , arte- riam magis protrahit sine denudatione telae cellu- losae circumdantis , et sine transcissione vasorum nutrientium. Non din nobis immorandum est huic methodo, si verbis utamur Cl. Heiste* ri: M D 1 C A. 71 22. DC optima ligandi nor ma. Methodum ligaturae instituendae cum filo linteo aut bombyceo optimam habemus. Haec enim me- thodus propterea praecipue praeferenda est , quia , apud ligaturam circularem, lymphs e plasticae ex- sudatum intcrnum citius oritur, quam apud me- thodum Scarpianam. Annulus lymphae plasticae perfectior est , meliusque circumdat fincm arteriae, favetque adhaesioni. Apud ligaturam circularem vulnus tunicarum intimarum sanatur per primam, apud methodum Scarpianam per secnndam in- tentionem. - Si, post solutionem ligaturae, institutae secundum J o n e s i u m , arteria indagatur , ora vulnerata arteriae arete cohaerentia et clau- sa inveniuntur; thrombus retinetur et expelli ne- quit. In methodo Scarpiana , parietes arteriae non cohaerent ; sed thrombo sanguinis solummodo obli- terantur , qui , adhaesione cum tunica , defenditur con- tra circulantem sanguinem. Filum illud simplex multo facilius imponitur arteriae , quam hie liga- torius apparatus. Errant vero illi , qui dicunt , fi- lum rotundum et tenue arteriam facillime penitus transcindere. Non metuendum est, ne ligatura im- petu sanguinis ab arteriae fine depellatur; latet enim in sulco, tunicis arteriae internis dilacera- tis orto* ^3. 7 C O M M E N T A T I O *3- Conclusiories. In danda generali ligandi norma, ex disputatis sequentia potissimum nobis ducenda videntur : I. Ad producendam obliterationem arteriae neces- se est , ut canalis clausa sit. II. Obliteratio semper locum habet coagulis et adhaesione , non vero semper iisdem temporibus. III. Obliteratio celeritts oritur, si tunicae inti- mae transcissae sint, quam si modo sint com- pressae. IV. Quando fieri potest , arteria sine ulla parte vicina Uganda est , prae ceteris vero nervi aliaque vasa sanguifera vitentur , necesse est. V. Ho in loco arteria ligatur , ubi in conjunctio- ne naturali est. VI. Arteria non majore parte denudari debet, quam ad operationem requiritur ; ceteroquin illi proprietates vitales demit. VII. Duobus filis utendum est; si autem ullam ob causam major pars arteriae denudata est, unum in superiore et alterum in inferiore vulneris 'angulo ponitur, arteriaque intercidi debet , ut fines retra- in possint. VIII. Ligatura tractu uno constringatur , quia coarctatio , quae sensim paulatimque fit , nullius est titilitatis 5 neque formation! coaguli faVct. IX. M E D I C A. 69 ri (i): Vincta arteria, proximo sub vinctura loco trans versa concidi a quibusdam solet , quo scilicet, retractis et clausis arteriae vulneratae oris , haemorrhagiae periculosae praecaveantur. Verum noxiuni , vel saltern supervacuum , hoc ipsum negotium esse judico, atque ipsemet hanc operationem bis institui, ut arteriam non praeciderim , et feliciter nihil minus aegrotos curaverim." Quibus etiam addere liceat haec Calliseni (2): Arteriam inter vincula me- diam discindere , ad extremorum retractionem nocuum , et superfluum merito habetur. " De- nique nostram sententiam stabiliunt verba Hodg- soni (3)9 u bi loquitur de methodo Celsiana. Erfahrung hat die Sicherheit desGebrauchs einer einfachen Unterbindung hinliinglich bevviesen , und der grosste Theil der erfahrensten Wund- arzte Englands bedienet sich jetzt derselben. " ai. DC prctio compressoriorum et ligaturac sic dictac d'atteinte. De methodo Lauwrenciano. Methodum a variis institutam, ut producerent obliterationem compressione , prouti compressoriis aliis- (1) Heister, 1. 1. Nol. I. p. 42$. (2) Callisen, Principia fysttmtsis Chirurgiat , Vol. T p. 478. (3) Hogdson, 1. r. p. 269. 70 COMMENTATIO aliisque instruments, valde repudiamus, quia de- nudatio operationis causa minis magna est, deinde quod illis quidem producitur exsudatio lymphae plasticae ; quae autem non satis celeriter apta est , ut flux u i sanguinis resistere possit. Eandem ob causam ligatura, dicta (Tatteinte , supervacanea vide- tur. Inquirenda igitur nobis ultimo loco est me- thodus , quae auxilio tarn incerto non indiget , cujus operatio hand difficilis est et quae non mag- nam denudationem arteriae postulat. Methodus, usurpata aLauwrencio aliisque, nonnumquam adhiberi potest,atque quidem quatuor observationes adducere liceat de ejus indicationi- bus: scilicet instittienda est, i ubi alia emolu- menta , quae celeriore obliteratione producuntur , ejus noxas superant, ex. gr. in castris et prae- sertim in nosocomiis , quum necessitas urget , tit aegri abeant , antequam gangraena nosocomiali af- ficiuntur; a institui potest forsitan in homini- bus robustis; 3 ad operationem aneurysmatis nunquam instituenda est , cum hlc fistulae magis noceant , quam ad amputationem ; nam in aneu- rysmate arteriae saepe prope tumorem in statu morboso sunt; ideoque transcissio totius arteriae metuenda esset ; 4 hoc. etiam valet apud cachecti- cos , qui valde proclives sunt ad ulcerationem. ). 22. M E D I C A. 73 IX. Ligatura institui debet procul a rarno late- ral! , quia , si hand longe hinc facta sit , coa- gulum nunquam fere formari potest. X. Filum habeat formam rotundam , aut fere ro- tundam, ut arteriae tunicae intimae transcindantur et per primam intentionem coiiant. XI. Ligatura circulo arteriam circumdare debet ; nam , si gaudet forma ovali,tum ejus superficies in- vicem non arete se tangunt, at si postea forsitan formam assumit circularem , major est lurnine ar- teriae ncc raro depellitur. XII. Crassitudo fili sit dimidiae vel uniuslineae, el filum optimum ex bombyce vel linteo cera in- ductum praeparetur. In vasis minimis crassitudo tenuis esse debet. XIII. Ligaturae nodus sit simplex ; huic alter imponatur, minime ille dictus chirurgicus, quod non tenuis sit , et pressio in arteria inaequalis v et facile relaxetur. XIV. Nodus chirurgicus in majoribus arteriis adhiberi potest , quia simplex majore vi sanguinis nonnumquam jam relaxatus est , priusquam secun- dus formatus sit. XV. Filum unum prope noduni praescindatur , earn ob causam, quod magna copia filorum vul- nus nimis irritet. XVI. Quodsi nolis abscindere filum unum pro- pe nodum, ambo convolvenda, ct convoluta nodi ope in apice formata retinenda sum. XVII. 74 COMMENTATIO MEDICA. XVH. Si uno loco permagnus vasorum minimo- rum numerus sanguinem mittit , melius est om- nia siraul ligare, quam sex vel decem seorsim li- gare vasa. XVIII. Ligaturae solutio naturae tribuenda est , ne tractationes partem exsudatam nimis offendant, XIX. Decima vel deciraa quinta die , ligatura non- dum soluta 9 instituendus est apparatus descriptus Cl. Kluge. XX. Ad circumducendum filum arteriae , acum descriptam a Deschamps, argentearn , flexibi- lem eligimus. CON- CONSPECTUS. PRAEFATIO Pag. 3 CAPUT PRIMUM. DE AUXILIO NATURAE IN SISTENDIS ET SANANDIS HAEMORRHAGIIS , AB AR- TERIARUM VULNERE ORTIS. ... 5 J. I. De arteriarum structura 5 2. De variis doctorum sententiis circa na- turae operam ad sistendas haemorrha- gias 8 J. 3. Symptomata post arteriam plane trans- scissam '' 10 . 4. Symptomata , partial em arteriae discis- sionem insequentia 14 CAPUT SECUNDUM. D METHODIS IN ARTERI1S LIGANDIS , EARUM- QUE MUTATIONIBUS PATHOLOGICIS. . . I/ . 5. Lrgaturae historia Pag. 17 . 6 De instruments alque substantiis va* riit ad ligaturam adhibitis. . . . 26 S-7 CONSPECTUS. . 7. DC partium circumjacentium una cum arteria constrictione Pag. 30 . 8. DC transcissione filorum propc nodum . 31 . p. Mcthodi Jonesianae descriptio. ... 33 . 10. De arteriae mutationibus pathologicls in methodo Jonesiana 34 . ii. DC mutationibus in circulations sangui- ins . . 40 . 12. DC methodo Scarpiana. 43 . 13% DC mcthodi Scarpianac effectibus. . . 44 . 14. De methodo Cchiana 48 . 15. DC Hacmorrhagia sccundaria. ... 49 . 1 6. Solutio ligaturac 55 C A P U T T E R T I U M, DIJUDICATIO VARIARUM LIGANDAE AR- TERIAE METHODORUM ET CONCLU- SIONES. Pag, 63 . 17* DC operations nostrac postulates. . . 63 , 18. Dljudicatlo methodi Jonesianae.. . . 64 . 19. Dijudicatio methodi Scarpianac. . . 65 . 20. De valor c methodi Celsianae. . . . 67 . 21. De pretio compressoriorum et ligaturae d'arteinte dictac 69 . 22. DC optima arteriae Ugandae nor ma. . 71 ......... 72 WALRANDI CORNELII LUDOVICI CLARISSE HARDEROVICO - GELRI , PHIL* THEOR. ET LITER. HUMAN. IN AGADEMIA LtJGDUNO-BATAVA CANDIDATI, EXPOSITIO QUAESTION1S, NOBILISSIMO ORDINE PHILOSOPfflAE THEO- RETIC AE ET LITERARUM HUM ANIORUM ; QUI TRAJEGTI AD RHENUM EST, IN CERTAMINE LITERARIO, ANNO MDCCCXXXm PROPOSITAE: Vita Periclis ex ipsis fontibus , maxima Plutarcho , petita. Viri characurismits. Quid profiterunt ejus politica consilia ? Qiiid nocuerunt ? QUAE PRAEMIUM REPORTAVIT, M. MAUTI1 A. MDCCCXXXIV. lAJ ; ' ; . ) 7i f. - k :)Dfi;fi ./. UTJi/ PROOEMIUM. C^uamquam omnium temporum gentiumque His- toria habenda est dignissima quae accuratissime illustretur ; negari tamen non potest , in vastissimo illo indagationis campo , quaedam sese ofFerre , quae cognoscere prae multis aliis rebus omnium intersit. Nam mi Graecorum , v. c. , historia sese nobis Scytharum commemoratione magis commen- dat, sic e Graecis imprimis Athenienses virtute bellica , praeclara curandae reipublicae forma , bo- narumque artium gloria claruerunt. Sed et in hujus Civitatis historia enarranda aetates quaedam hive- niuntur, quae potissimum antiquitatis utudiosos ad se alliciunt, allectosque mirifica voltiptate perfun- dunt. E quibus tamen aetatibus nulla memorabilior est ista , qqa Athenienses , post devictos Persas , Grae- corum principatum obtinuerunt : ac , quamvis eoruni A ^ CO- 4 P R O O E M I U M. eopiae expeditionibus in longinquas terras suscep- tis magnoperc distraherentur , potentlssimas civi- tates socias tributariasque sibi adjunxerunt , alias plane subegerimt. Nee foris tantum crevit res- publica , sed urbs , nuper funditus eversa , brevi omnium in Hellade pulcherrima facta est , magni- ficentissimisque Deorum templis et signis ornata; ae Literae , quae adhuc nullae fuerant , simulatque Athenienses pacis otio frui coeperunt , celeriter tarn laete floruenmt , ut monumenta , quae nobis ex istis temporibus supersunt , hodieque optima cen- seantur exempla, quibus te ad perfectionem in- formes* In causas autem inquirenti tantae felici- tatis atque incrementi, plura alia in animo sunt habenda; sed maximus honos tribuendus praeclaris illis belli ducibus rerumque publicarum curatori- bits , quos eo tempore Atheniensibus habere con- ti-git , quorum laudes nunquam satis extolluntur, quosque omni aevo, ex omnibus populis posted admiratione prosecuti sunt. Perpetuo celebrita- tis splendore fulgent nomina Miltiadis , Themis- toclis , Aristidis , Cimonis. At siderum lumen evanescit sole orto : atque uti anni tempora solis luce definire solemus, noctium vero , quamquam astrorum .s^endore magnificarum , rainorem ratio- nera habemus ; sic nullus ex iliis quatuorviris no- men aetati, qua vivebat, tribuit ; Pericled vero aetate Athenienses in sum mo steterunt -prosperita- tis gbriaeque fastigio. sbfmq : Is P R O'O E M I U M. 5 Is cnim fait Pericles , qui , mortuo Aristidc atque exsulante Themistocle , quum res publicas Athc- niensium attigit , eas , priorum opera crescentes quidem, sed adhuc tainen parvas, ita auxit , ut , quum eas, primum ab aliis adjur.us, dein solus regeret, populares suos fecerit totius maris do- mhios , eosque, qui Peloponnesiacarum civitatum societati fausto successu obniterentur. Quum ve- ro , brevi post Periclis obitum , Athenienses ab excelso statu dejicerentur , ac bcllum Peloponne- siacum , cujus auctor ille habebatur , Atbenarum subactione Lacedaemoniorumque victoria finiretur ; gravissima orta est quaestio, utrum ejus politica consilia Atheniensibus re vera profuerint, an potius nocuerint. Quae quidem quaestio a doctissimis viris saepis- sime agitata , Nobilissimo Phil. Theor. et Litt. Hum. in Academia Lovaniensi Ordini digna visa est, quae juvcnum studiosorum diligentiae com- initteretur, in qua vires suas cxperirentur (i). Unus tantum in certamen prodiit , qui se, tarn argument! in suas paries describendi dexteritate , quam diligcntia , qua ad fimm usque (opus) illud per- (l) Conff. Annales Acad. Lovan. anni 1^181819. Quaestio crat haec: Doceatnr acctiratius ac diligenter undtqua fonti- bus indicatis, qnodnam reyera Pcriclis fuerit ingeaiam , et qaaenam ill! tribnenda sfnt in rem dthcnionsium pullt\'at* merita ? 6 PROOEMIUM. persecutus est , summoperc Ordini probavit ; in qua tamen Commentatione Ordo desideravit doctrinae co- piam, criticam rationem probamque orationem lati- nam : quas ob causas hoc scriptum praemio ornari non potuit;sed ejus inscriptionem publice praelegendam esse duxerunt Ordinis Professores. Nuper Phil. Theor. et Liter. Hum. in Academia Rheno-Trajeo tina Ordo , quum Batavarum Academiarum alumnis occasionem praebiturus esset elaborandae alicujus par- tis e Graecorum historia, similem illi quaestionem proposuit ; quae vero , ut sororibus nee diversa , nee tamen una, esse solet facies, in nonnullis ab ea discrepat. Postulavit enim ut Periclis vita 9 ex ipsis fontibus, maxime Plutarcho., petita expo- neretur ; cui tanquam fundamento superstrueretur viri characterismus atque inquisitio , utrum ejus politica consilia Atheniensium civitati atque impe- rio profuerint, an nocuerint. Commentationis igitur partitionem a Nobilissimo Ordine jam indicatam putantes , opellam nostram in tres sectiones distribuimus ; quarum prima Pe- riclis vitam , altera viri characterismum , tertia inquisitionem in ejus vo^rstm continebit. Adjectae sunt Observationes , quibus de illis quaestionibus agitur, quarum uberior tractatio disputationis or- dinem impedivisset ; e. g. de longis Athenarum niuris, de Periclis uxore, cet. Harum opportuni- tate praeterea usus sum ad exponendum nonnulla de vitis eorum , quibuscum Pericli aliquod neces- situ- PROOEMIUM, 7 situdinis vinculum intercessit , Xanthippi , 7. c. , Ephialtisque ; Anaxagorae vero, Cimonis Alcibia- disque fata enarranda non duxi , quippe de quo- rum vita plura exstant Veterum testimonia , a re- centioribus collecta atque explicata. Restat, ut aliquid de Fontibus addam. E quibus Plutarchum potissimum adeundum putavi ; quam- obrem Periclis vitam , ab eo conscriptam , ex alio- rum veterum scriptorum , praesertim ejusdem Plu- tarchi , commemorationibus auxi , raro emendandam existimavi. Hos fontes , quantum potui , accura- tissime indicavi; recentiorum opera utendum es- se non duxi ; id tamen egi , ut , si qua dubitatio exorta esset , interpretes adirem , eorumque sen- tentias inter se conciliarem , aliumve ex alio emeu- dare conarer; Veterum scriptorum loca, quae a recentioribus citata videram , non nisi prius a ma explorata , e scripture ipso apposui ; nisi qua essent minoris momenti , vel ab interprete , a me indicato, in unum quasi corpus collecta. Amplius quid dicam , Viri Clarissimi , quo meam opellam Vobis commendem ? Vobis earn ofFe- ro timide, sed confidenter. Timide, alieno quippe periculo doctus , non cuivis contingere adire Co* rinthum , ac praeterea mihi nequaquam dissimu- lans , nonnulla fortasse in his inventum iri , quae , vel minus quam par esset illustrata , vel male dijudi- cata, vel negligentius scripta sint. Sed et confi- denter, quum facile mihi persuadeam , Vos , qua es- 8 PR.OQEMIUM. estis aequitate , non consummati quid atque om- nibus numeris absoluti exspectaturos a juvene, quern in certamen vocastis , non , ut continuo cla rissimos in illo stadio cursores anteverteret , sed, ut horum vestigia premens viam ingrederetur , qua decursa metam sese aliquando deprehensurum spe fare posset. SEC S E C T I O I. PERICLIS VITA AD TEMPORUM ORDINEM DIGE5TA. Cfratre Clisthene , qui-, tyrannide Athenis sublata , rempu- blicam ordinavit) e nobilissima ilia Agarista, Sicyo nil tyranni filia , Megaclis filii. Itaque fuit , Peri- clis mater Clistheni e fratre neptis(0. (Vid Obs. III.). Ilia , dum puerum adhuc in utero gestabat , in somnio sibi videbatur leonem peperissc , et bre- vi post Periclem in lucetn edidit ; ita ut jam ante- quam natus esset , plurimis terror! evadcret , et magna orirctur popularimn exspectatio, hunc in- fantem aliquando memorabile et praeclarum quoddam facinus patraturum esse (2). Habuit fratrem Ari- phronem, ab avo paterno sic dictum (3),etmemo- ratur soror a Plutarcho , quae peste Athenis gras- same mortua est (4) (Vid. Obs. IV}. De pueritia adolescentiaquePericlis admodumpau- ca cognita sunt; neque ita a parentibus institutus esse videtur, ut exspectaveris , si tibi in animum re- (0 Herod. VI. cap. 131, CO P Iut - Herod. 1U cc. Aristid. Sophist. II. p. 143. Jebb. ubi Schol. causam explicat, ob quara Pericles ab Aristide cum Mcleagro comparetur. Plura habet editio Scholiastae Frommeliana, p. 189. Suid. invoc. Hspttc. Galenoqui falso tribuitur, libel- lus el wov TO KCLTO, yswrfis. in fine haec habet: WTTU nspi- xA^ eyevero 'QhuftTTtoq xal yrcifftv (pofispoi; %v TQI$ "EA- A>J(7< StZ TO eWTTVlOV. Cs) I* 11 "* in Viu Alcib. cap. I. p. 191.?. cap 3. p. 193. A, (4) Plut. in Vit. Per. cap. 36. p. 172. B. 12 COMMENTATIO revocaveris ingenii elegantiam literartimque et phi- losophiae studium, quibus postea tantopere pol- luit. Nullus enim eorum , quibus doctoribus ustis est , ilium in ineunte adolescentia erudivisse vide- tur ; nisi fortasse Pythoclidem Musicum excipias (i). Quare, quum postea celeberrimos istos praecepto- res Anaxagoram , Zenonem Eleatem , Damonem , ceteros, sponte sua sibi adjunxerit; de his ser- mo eritinSect. II., ubi de'Periclis ingenii animique dotibus agemus (Vid. Obs. V.}. Incidebant vero primi aetatis anni in turbulenta ilia bellorum contra Persarum Regem tempora ; peregrinationesque , quas Athenienses in alienas regiones suscipere debebant , proeliaque, quae, usque ad memorabilem Cimonis LXXVII. ac * Eurymedontem (2) victoriam, fere continua 3. 470- serie , turn inter Persas Graecosque , turn inter hos invicem committebantur, strepitui armoruni magis , quam studiorum quieti favebant. Ac licet Peri- clis nomen non inveniatur inter illos , qui pro patria pugnaverint , tamen e victoriis , quas postea re- (1) Plut. in Per. cap. 4. init.p. 153. F. ex Aristotele. de Music, cap. id. p. 1135. D. - Plat. Alcib. 1. cap. 14. ink. p. 118. Steph. ubi Schol. Protag. cap. 8. p. 3i6 (2) Plut. Cira. cap. 12. p, 486. C. Thuc. I. cap. 100. Diod. Sic. XI. cap. 60. sqq. Nep. vit. Cim.cap. 2. qui tamen hanc pugnam cum Xanthippi victoria confundit. Frontin. Lib. IV. cap. 7. extr. De pace, quae dicitur Cimonis , conff. quae , contra Boeckhium et Heerenium , dixit C. G . Kruegerus , in Seebodii Mu- seo,dicto;Archivfur Philologie und Padagogik , I. 2,p 205* sqq. L I T E R A R I A. 13 reportavit , conjicere possumus, ilium militiam non intactam reliquisse; id quod a Plutarcho confirma- turn videmus (i) , qui ilium strenuum et audacem vocat militem. Veruin dedita opera id agebat, ut popularium oculos mentemque a se averteret; id- que potissimum hanc ob causam , quia valde ip- simetuendum erat, ne Pisistrati memoriam in po puli animum revocaret. Provectae enim qui erant aetatis , value percellebantur similitudine , quae , et in facie, et in suavi linguae volubilitate ,cernebatur inter adolescemem Periclem et famosum istum tyrannum , cujus praeterea genere materno cognatus erat (2). Nequeipsum fefellit existimatio. Fertur enim senex aliquis , qui Pisistratum concioriantem audiverat, cum primae concioni adolescentuli Pencils interesset, sibi non temperasse ab exclamatione : caveri il- lum civem oportere, quod Pisistrati orationi si- ,, millima esset ejus oratio" (3). Quibus permo- tus atque insuper genere , divitiis et amicis multum in civitate valentibus spectabilis , sese ab om- nibus rebus civilibus abstinuit , bellicis tantummo- do operil datil ; eaque sapienti agendi ratione Os- tracismum evitavit. Rempublicam capesserecoepit defuncto Aristide, et LXX vii Themistocle in exsilium ejecto {Fid. Obi. PL), 4- duin- .(0 Plut. Per. cap. 7. p. 155. C. CO Ibid. Conf. i.'erod. 1. 60. sqq. (3) Valer. Max. Vlll. cnp. 9. Extern, a, 14 C O M M E N T A T I O dumque Cimon expeditionibus extra patriam sus- ceptis impediebatur , quominus crescent! adversarii auctoritati sese opponeret(i). Nam Pericles pruden- tissimo usus consilio , non adeo splendidis rebus gestis nominis celebritatem sibi acquirere conaba- tur : verum , sensim pedetentimque procedens , in dies magis sese in Populi benevolentiam insinua- bat. Hujus enim panes prae - Optimatium 'sibi ele- gerat , quamquam ejus animus ad Aristocratiam propensior erat ; verum metuens , ne fortasfe tyran- nidem afFectare videretur , ac praeterea animadvertens, Cimonem ditiorum causani defendendam sibi susce- pisse , pauperioribus ipse se applicuit , eosque variis concessionibus muneribusque sibi devincire studuit. At, quum illi non essent tantae divitiae, qnantas Cimon e praeda 5 de Persis reportata , sibi paraverat , quique hortos suos unicuique aperiebat , quotidie Atheniensibus coenam apparari curabat , seni- bus vestimenta , indigentibus pecunias dabat: de publico largitus est Pericles , Demonide suadente ; et theatralibus judicialibusque sportulis, aliisque LXX1X a. * 463. largitionibuscorrepta plebe usus est adversus Areo- pagiticum concilium (2). Hoc enim , si- Cimonis ac- Q^J (0 P'ut* in P er ca P 7- P- 5S. C. (2) Plut. in Per. 1. c. cap. 9. p. 156. F. Cim. cap. 10. sqq. p. 484. C. Theopomp. Lib. X. Philipp. ed. Wichers. fragm. 93. apud At hen. XII. p. 553. A. Aristr PoJirfc. Lib. L I T E R A R I A. 15 accusationem excipias (Vid. Obs. Vll.) ,primum fuic (acinus, quosese palam civibus suis ostendit (Vid. Obs. Fill.) ; quamquam et nunc per alium agens , et Ephialtis (Vid. Obs. IX. ) auctoritatc adjutus , prae- terea occasionem arripiens,quaCimon, Lacedaemo- niis contra Helotas Messeniosque opem ferens , extra patriam occupatus erat (i). Absente igitur Opti- matium defensore , Areopago , cujus Senatoribus non adscriptus erat, (nunquam enim Archontis munus sortitus erat (V'td, Obs. X.f) , plurima judiciaademit ; illi tantum relinquens actioncs caedis praemeditatae , incendii , veneficii , aliorumque sed levioris momenti criminum (2). Quo factum est , ut Periclis aucto- ritas aptid populum quotidie major fieret , omnia- que tribunaliaejus atque Ephialtis nutu regerentur. Quapropter Cimon, qui exercitum e Peloponneso per Corinthiorum agrum domum reduxerat, omnem dedit operam , ut res in pristinam conditionem re- Lib. II. cap. ultim. Nep. in Cim..cap. 4. Conf. Herasterh* ad Luc. Tim. cap. 49. p. i6a. Reitz. W. v. Swinderen , Coram. de Areopag. in Annall. Gron. 18181819. p. so. sqq. (i) Plut. in Per. 1. 1. in Cim. cap. 14. p. 487. F. cap. 16 p. 489. 1). Aristoph. Lysistr. vs. 1140. sqq. (?) Pint, in Per. cap. 7 p. 155 E. -cap. 9. p. 157. E. in Cim. cap. 15. p. 488 A. Aristot. Politic. II. cap. 12. Liban. De- clam. XXIX. Poll .Onom. VIII. Segm. 117. denique, nam om- nes recensere infinitum sit, scriptores ciiati a Meursio Areop. cnp. 9. Prideauxio ad Marra. Oxon.p. 115. Barthelcmio; ia Anaehars. Tom. II. p. 239. ed. c. Eat. 16 COMMENTATIO redigeret,atque earn sroA/to , quae sub Clisthene viguerat , restitueret. Verum conatus ipsi male ces- sit; nam plebs, Pericli dedita, Cimoni exprobravit necessitudinem , quae ipsi cum sorore intercedebat (Vid. Obs. XL) ; atque insuper illi objecit Lacedae- moniorum studium atque odium populi(i). Ideo li* benter usus est occasione 9 qua Lacedaemonii ur- bium obsidendarum expugnandarumque ignari , Athe- niensium auxilium denuo implorabant; iisque sup- LXXIX. petias laturus profectus est. Neque ex hac expedi- lt tione mulcos fructus cepit, Lacedaemoniis enim oborta est suspicio, res quasdam novas ab Athe- niensibus agitari. Itaque metuentes , ne Messenien- ses Athenians ibus , ab lone genus ducentibus , persuaderent , ut aliquid contra Dorienses moli- rentur , eos dimiserunt praetextu utentes , si- bi non amplius eorum auxilio opus esse. Atlie- nienses graviter hanc contumeliam ferentes , Lace- daemoniorum societatem deseruerunt, seque Argl- vis horum hostibus adjtinxerunt; Cimonem autem , levi causa arrepta , per Ostracismum in exsilium agi Pericles curavit (2). (Fid. Obs. XIL). LxxX Dum haec in Graecia agebantur , Inarus majo- i. 460. rem Aegypti partem ad defectionem a Persarum rege sollicitavit , Atheniensium auxilio implorato. Hi qua erarrt (1) Plut. in Cim. 1. 1. et cap. 16. p. 489 15. (2) Plut. Per. cap. 9, p. 157. F. Cirn. 1. proxime 1. 1 hue. I. 102. Diod. Sic* XI. cap. 64. Pans, IV, cap. 24. . 2. L I T E R A R I A. 17 erant levitate , classem ducentarum navium , tarn suarum , quam sociorum , e Cypro demise- runt ut versus Aegyptum vela daret (Vicl. Obs. XIII."). Quo quum appulisset, Graeci, dtiabus Memphidis partibus potiti sunt , et per sex annos varia fortuna contra Persas pugnarunt; donee ab his Aegyptum relinquere coacti stint (i). Quam te- niere Athenienses ad hanc expeditionem animos appu- lerint, exinde intelligi potest , quod nullus eorum, quos habebant clarissimos imperatores , Pericles , Myronides vel Tolmides , inter auctores praeto- resve enumeretur. Inimicitiae autem , quae inter Athenienses et La- cedaemonios ortae fuerant , aliquamdiu tamquam sub 458 ' cineribus latuerunt ; hi domestico , illi longinquo bello premebantur. Neque sibi invicem alio modo nocere conati esse videntur, quam tacitis crimina- tionibus similibusque molitionibus. Tandem vero bellum erupit; proelioque, quod Athenienses na- vibus egressi, cum Corinthiis Epidauriisque com- . miserunt, fusi priores , postea adCecryphaleam cum Peloponnesiorum classe conflixerunt, e qua pugna abierunt victores. Praeterea in Aeginam arma intulerunt $ ac post- quam Aeginetas navali proelio superarant, horum urbem obsidere coeperunt, Corinthii igitur ut in- su- (i) Thuc. I. cap. 104. 109. Diod. Sic. XI. cap/ 74- SM- CLAR. B i8 COMMENTATIO sulanos obsidione liberarent, in Megaridem, quae nuper Lacedaemoniorum societate relicta, Athenien- sibus sese applicuerat , impetum fecerunt ; spe- rantes fore ut Athenienses ,copiis in Aegyptoatque Aegina versantibus , has ex insula revocarent , ut fociis suis auxilio mitterent: quae tamen spes eos fefellit; nam Myronides collectis iis qui ob aeta- tem Athenis manserant , Peloponnnesiis obviam 457 ivit , eosque duabus pugnis funditus profliga- vit (i). Flagrante igitur bello inter Corinthios cum sociis, atque Athenienses, Lacedaemonios ta- men adhuc quievisse , inde colligas , quod semper Peloponnesiorum mentio fiat, horum vero nomen nusquam inveniatur; verum quominus dubitemus eos revera hujus belli auctores habendos esse, probibet locus e Justini Philippicis (2). Brevi ta- men aliquid accidit quo Lacedaemoniis Athenien- sibusque , acie utrinque instituta , pugna exstitit. Phocenses enim imam ex istis urbibus ceperant quae in Doride erant sitae , quaeque ab Lacedae- nion>is MTpoirfasis habebantur. Itaque ut earn re* ciperent Laecedaemonii Phocenses aggressi , eos coegerunt ut urbe reddita inde discederent. Victis LXXX. igittir hostibus in patriam redire cogitaverunt ; sed iter per Geraneam (montem inter Megaridem ab Athe- (1) Thuc. I. cap. 105. sq. mcliora habens quam Diod. Sic. XI. cap. 78 Conferri poterit Schol. Aristid.p. 187. ed. Fromm. (2) Lib. HI. cap. 6* L 1 T E R A R 1 A. 19 Atheniensibus occupatam , et Corinthum), parum tutum videbatur. Manserunt igitur in Bocotia* anirno volventes qua ratione optime ,iter institue- rent , atque interea , cum quibusdam Atheniensi- bus agentes de Deinocratia, longisque muris non- dum absolutis , diruendis ; ita ut Athenienses me- tu ne quid novi molirentur, cum omnibus quas habebant copiis, sociisque additis, Lacedaemoniis tanquam hostibus obviam irent. In Boeotia apud Tanagram pugnatum est , ibique Athenienses, inter quos etiam Pericles erat (i) , proditio- ne Thessalorum , quamquam fortissime pugnantes , tandem in fugam conversi sunt (2) (Vid. Obs. XIFS). Non diu tarn en hac adversa usi sunt form- nd. Cimonis enim ope , quern nuper revocave- rant , inducias cum Lacedaemoniis fecerunt; Boeo-4s6. tis iterurn arma intulerunt; iisque sexagesimo se cundo post Tanagraicam pugnam die, ad Oeno- phyta superatis, Tanagraeorum muros diruerunt; atque a Locris Opuntiis centum ditissimos am- plissimosque cives obsides abduxerunt (3). De- LXXJCI; nique etiam Aeginetae Atheniensium armis succu- buerunt ; murisque dirutis , navibusque traditis, vectigal iis impositum est* Nee CO Pint. Per. cap. 10. p. 157. C. (O Thuc. I. cap. 107. Conf. Diod. Sic. XI. csp. 80. sq. Cs) Thuc. I. cap. 108. Diod. Sic. XI. cap. 83. Conf.- Boeckhii explicatt, Pindar. Tom. U. Put. 1. p. ii?S. B 2 ao COMMENTATIO Nee foris tantum Atheniensium civitas victo- riis quas de hostibus reportabant, in dies poten- tior fiebat, verum et domi magis magisque confir- mabatur ; ita ut de manubiis , quas Cimon e Per- sarum bello fecerat, non tantum australis arcis murus (i), verum etiani longi muri ab urbe us- que ad Piraeum Phalerumque pertinentes , Megari- cae expeditionis tempore incepti , paulo ante Ae- ginae subactionem absoluti sint (2). His postea accessit tertius murus , TO $/# p&ov vel TO VOTIOV T~%O$ appellatus , quern Pericles exstruxit ; et de quo adhuc ambigitur, utrum a mari usque ad ur bem pertinuerit; an e Munychio Piraeum versus Phalerumque ductus , priores muros inter se juhxe- rit ^ denique an unquam exstiterit. Qua de re Observations XV. fusius egimus. Hostibus autem terra marique omni modo nocere 455. cupientes Athenienses , neque Laconiam omiserunt, quae ab illis duce Tolmide vastata est, Lacedae- moniorum navalibus deletis. Idem imperator , Co- rinthiorum oppido Chalcide subacto, Sicyoniisqtie qui sese exscensioni opponere voluerant victis , in urbem Naupactura collocavit Messenios, qui bello de- (1) Plut. Cim. cap. 13. p. 487. B. De Glor. Ath. cap. 7. p. 349 D. Nepos in Cim. cap. 2, fin. Pausanias Lib. I. cap. ai. . 4. cap. 28. . 3. (2) Thuc. I. cap. 107. sq. L I T E R A R I A. fti dccem annorum exhausti, pactionem cum Lace- daemoniis inierant , ut Peloponnesus a se relinque- retur (i). Dum igitur in Graecia res feliciter gerebantur , LXXXI. in Aegypto clade affecti sunt Athenienses , ac Per- sae illos coegerunt hacce regione cedere: ita ut naves quinquaginta Athenis auxilio prioribus missae hujusque calamitatis ignarae, a Phoenicibus inter- ceptae omncs fere deletae fuerint, ac paucae tan- turn effugerint. Eodem fere tempore Atheniensi- bus ab Oreste Thessalorum rege pers*uasum est, ut ipsum in Thessaliam , e qua expulsus erat , re- ducerent. Misso igitur exercitu aliquam quidem re- gionis partem occuparunt, urbem vero expugnare non potuertint; ita ut re infecta ^cum Oreste re* verterentur (2). Hanc autem , quam experti fuerant adversam for- tunam , reparavit fausta expeditio in Sicyoniam , quae non imam ob causam in hacce disputatione memoratu dignissima est. Siquidem non tantum ab eo inde tempore Periclis historia magis magis- que Atheniensium historia dici meretur, verum- etiam res ab eo gestae certiore Chronologico ordi- ne enarrari possunt. Diodoro enim hanc expedi- 454. tionem perperam narrame duobus locis, Olymp. LXXXI, (i) Thuc. I. cap 108. Diod. Sic. XI. cap. 85. Paus. 1. cap. 27. $ 6. (a) Thuc. I. cap. 109. iqq. Q2 C O M M E N T A T I O LXXXI, a, et rursus 4, e temporum computatip- ne constat Periclem Olymp. LXXXI f Athenis abfuisse. Nam istam expeditionem excepit trium annorum spatium , de quo Thucydides loquitur, quoque praeterlapso foedus quinquennale factuin est; secuti sunt tricennalis foederis anni quatuor-* decim. Hisce collectis fiunt anni viginti et duo LXXXI. quibus distabat initium belli Peloponnesiaci ab, an- no primo post Periclis in Sicyoniam expeditionem. Sad quum Peloponnesiacum bellum initium cepe- rit anno A. C. 431.$ necesse est, ut primus trium annorum spadi annus fuerit A. >C. 453. , et is qui hunc annum antecesserif , (eum dico , quo Pericles Jn Sicyoniam profectus sit) , annus quern indicavimus. Pegis, quam urbem inMegaride ad Corinthiacum sinum sitam Athenienses habebant , navibus centum, (secundum Plutarchum , quinquaginta ut vult Diod,), cum mille delectis militibus profectus est Pericles ac Peloponnesum versus navigavit, hie illic ad littus appellens, neque ut antea Tolmides fecerat , mariti- m as tan turn urbes vastans , verum et longius a ma- ri procedens, incolas in urbes. inclusit; Sicyonips qui ipsi obviam iverant, ad Nemaeam profligavit, ibique tropaeum excitavit. Mox ex Achaia Athe- niensibus arnica, militibus m classem acceptis, ad oppositam continentem delatus Acarnaniam depo- pulatus est, atque Oeneadas in suos muros com- pulit, quorum vastata regione domum rediit, hos- tibus terribilis , a civibus vero cautus et strenuus ha- L I T E R A II I A. aj habitus, siquidem nulla ofFensio ne fortuita qui- dem militibus oblata est (i). Oeneadas Athenian - slum obsidione liberates aggressi sum Messenien- ses, qui nuper Naupactum impetraverant. Hi urbem ceperunt et per aliquod temporis spatium te- nuerunt, donee et ipsi ab omnibus Acarnanibus obsessi, urbe cedere debuerunt scque Naupacrum receperunt (2). (Fid. Obs. AT 7 /.). 453 . Majorcm adhuc laudem ab omnibus consecutus est Pericles e praeclaris quae in Chersoneso edidit faci- noribus ; ubi Graecis incolis salutarem sese praestitit , LXXXL civitates mille colonorum frcquemia confirmavit, 4 muroque in Isthmo a mari ad mare ducto , (quern nonnulli jam a Miltiade inccptum fuissc conten- dunt) (3) ,incursiones Tbracum aliorumque impedi- vit, ac finem imposuit perpetuo bcllo , quo hi, jus regionis incolae a latronibus infestabantur. Eodcm tempore quo Pericles in Chersonesum coloniam transmisit, Tolmides aliis mille civibus Naxum A. C. 466. anno ab Atheniensibus subactam inco- lendam dedit. Circiter haec tempora Pericles ctiam in Pontum navigasse videtur , qua occasione trede* cim naves cum Lamacho reliquit, ut earum ope ty- (0 Plut. in Per. cap. 19. p. 163. D. Time. I. cap. in. Died. Sic. XI. cap. 85. 88. Corif. Armid. O.-at. Sic. cap. II. Tom. I. p. 387. Jebb. (a) Paus. Mess. cap. 15. (3) Nep. in MiliiaJ. cap. a. 5. j 34 COMMENTATIO rannum Timesileontem expelleret; et superata ty- ranni factione populo Atheniensium persuasit , ut sexcentos cives Sinopen mitterent. Praeterea apud Plutarchum memorantur coloniae , quas idem misit , in Andrum insulam, atque in illam Thraciae partem quam Bisaltae tenebant , licet Macedonicae ditionis es set (i). Has colonias missas esse puto trium il- lorum annorum spatio , quibus nihil'memorabile in Graecia accidit, quosque earn ob causam Thucy- dides praetermisit; verisimile enim est Periclem hac quiete usum fuisse ut etiam extra Graeciam Athe- niensium fama ubique celebraretur (2). Eorundem tamen levitatem repressit , qui Aegyptum amissam aegre ferentes, Siciliaeque inhiantes jam Hetruriam ac Carthaginem somniabant; id maxime agens ut sese Lacedaemoniis , quos vehementissimo odio pro- sequebatur , opponeret , eorumque auctoritatem , ubicunque posset , frangeret (3). 450> Tribus igitur annis post Periclis expeditionem in Sicyoniam atque Acarnaniam praeterlapsis , Cimon Spartanos Atheniensesque inter se reconciliavit ; at- LXXXII. q lie eflfecit ut quinquennalia foedera inirentur Abs- (i) Thuc. 11. cap. 99. CO Plut. in Pericl. cap. li. p 158. D. -* cap. 19. sqq. p. 163. C. sq. Thuc. I. cip. 112. init. Diod. Sic. XI. pap. 88. Pausan. I. cap. 27. 6. Cs) Plut. in Pericl. cap. 20. sq p. 164. A Alcib. cap. 17. P 199. D. (4) ( onf. Olftfry. XIV. L I T E R A R I A. Abstinuerimt igitur Athenienses a hello contra Graecos , et Cimonem cum ducentis navibus turn suis turn sociorum in Cyprum miserunt ; tota ve- ro classis ibi non permansit; Amyrtaeus enim qui post Inari cladem necemque in Aegypti paludes, ubi a Persarum persecutione tutus erat , ?ese rece- perat, atque adhuc perpetuo contra cos belligera- bat, auxilia ab Atbeniensibus petivit ; ac sexaginta naves impetravit, quae inAcgyptum vela dederunt. Interea annus practeriit , nee per magnum tempo 449- ris spatium ibi mansisse videntur; Cimone enim morbo , quern nonnulli perperam dixerunt e vulne- re , quod acceperat ortum fuisse , graviter afflicto , res non bene cessisse videntur ; eoque mortuo -in patriam reversi sunt , quo etiam naves quae in Aegyptum profectae fuerant redierunt (i). (Vid. Obs. X^II.*). Nee aliquid amplius memoratu dig- num hoc annoaccidit; nisi quod hisce tempo- ribus , ut a&ud Plutarchum legimus , Pericles per totam Graeciam legatos miserit , singulis civi- tatibus persuasuros, ut legatis in unum locum (Athenas?) missis, de commimi Graeciae salute *H deliberaretur'Ca). (Tid. Obs. Xrill). Ap- (I) Plut. in Per. cap. 10. p. 157. D. sq. in Cim. cap. 18. p. 490. A. sq. Thuc. I. cap. 112. Diod. Sic. XII. cap. 3. sq. Nep. Cim. cap. 3. . a. Suid, in voce K<>v. (a) Plut. in Per. cap. i r . p. 162. D. LXXXIL nr a.6, C O M M E N T A T I O 448. Apparuit jam brevi post Cimonis obitum , ami- citiam , quam inter Athenienses et Spartanos junxe- rat, fundamento niti, quod prima occasione corrue- re deberet. Tanto /enim odio Peloponnesii Peri- clem habebant, quanta benevolentia ejus adversa- LXXXHI. rium fuerant amplexi. Et quamquam Megaren- sium defect io a Diodoro (i) huic anno adscripta, potius ad annum 445 referenda est& hoc tamen anrjo Athenienses denuo ostenderunt , id imprimis sibi esse propositum , ut Lacedaemoniis qum- ttim possent nocerent , eorumque auctoritatem mi- nuerent. Quum enim Lacedaemonii Delphos profecti , civibus templum a Phocensibus occu- patum reddidissent , ac TrpopuvTsia? jus accepis- sent, cujus rei documentum in fronte lupi cu- jusdam ahenei insculptum erat; Athenienses Pe- riclis ductti statim post illorum discessum Delphos aggressi sunt , temploque Phocensibus reddito , TrpopavTslxv sibi vindicaverunt , ej usque rei indi- cium in dextro lupi latere inscripserunt; ( 2 ) (Fid.. Obs. XIX.). 446. Hoc anno ad finem vergente, vel fortasse jam L 3 . " sequenti ineunte, gravissima clade afFectisunt Athe- men- COiBibl. XII. cap. 5. verum conf. Thuc. I. cap. i .14.. (2) Plut. in Per, cap.ai. p. 164. B. Thuc. I. cap. iia. fin. Schol ad Aristoph. Avcs vs, 557. Suid. in Hesych. ia voce. L I T E R A III A. 27 nienses, qui duce Tolmide Boeotiam invadentes , Orchomenum ac Chacroneam ceperant; inde Haliar- tum revertentes , prope Coroneam in Boeotos in- cidunt, qui sibi socios e Locricie. atquc Euboea adjunxerant; proelioque conmiisso Athcnienscs pro- fligati. sunt, ingenti strage inter eos edita, ibr- tissimisque atquc amplissimis Atbcniensium duci- bus, Tolmide ac Clinia Alcibiadis patre (i), cae- sis. Victorcs pro captivorum redemtione hostes coegerunt, ut tota Boeotia cedcrcnt ; quo facto illae urbes, ubi antea Atheniensium auctoritas va- luerat , receptis cxsulibus , denuo sui juris factae sunt (2) {Vid. Obs. XX.*). . fractis, ut putabant Gracci , hac adversa for- 445. tuna Athenicnsibus, plurimi occasionem , quam sibi apti&simam ducebant, avide arripucrunt , atque ab invisis sociis qui sibi dominationem vindica- verant , alacriter defecerunt. Exemplum dederunt E^bpeenses a contra quos quum Pericles magno cum exprcitu profectus esset, fretumciue jam tra- jecisset , ipsi nunciatur etiam Megarenses .defecis- se , siblque Corinthios , Sicyonios Epidauriosque adjuiaxisse; atque insuper. ab iis fuisse interfectos m i', CO Plut- in AJcib. cap. I. p. 290. E. Pint. Alcib. I. P . ^j. Blester. - Isoc. de Bigis cap. n. p. 3 5=. B. (2) Piut. in Pericl. cap. 18. p. 163. A. In Ages. cap. 19. p. 606. A. Thuc. I. cap. 113. IV. cap. 92. Xenoph. Mem. III. cap. 5. . 4. Diod. Sic. XII. cap. 6. , Pausan. I. cap. 27. $. 6. *8 COMMENTATIO milites, qui in urbibus relied fuerant , exceptis tantum illis , qui Nisaeam fugere potuerant. Prae- terlapsis etiam quinque annis, per quos foedus cum Lacedaemoniis valeret, quotidie horum in Atticam invasio exspectabatur. Quibus auditis , Pe- ricles, Euboicam expeditionem intermittens , statim in patriam rediit. Non tamen ausus est Pelopon- nesiis obviara ire: nam Megarenses eorumque so- cii sese cum Lacedaemoniis conjunxisse videntur. Hostium exercitui praeerat Plistonax, Spartanorum rex , Pausariiae filius , cui , propter immaturam aetatem , Ephori praepostierant comitem Cleandri- dem, patrem illius Gylippi, qui Athenienses in Sicilia profiigavit (i). Animadvertens igitur Peri- cles, sese collectis hisce copiis imparem futurum, Cleandridem decem talentis tentavit; qiri, tanta pecunia corruptus, exercitum , Eleusinem et ad Thriasios campos progressum , domum reduxit. Hostibus e patria profectis Pericles continuo in Euboeam reversus est, totamque insulam sube- git , ceteras civitates certis conditionibus in fidem recipiens , Hestiaeensibus vero , qui , nave Athenien- sium c'apta , omnes , quos in ea invenerant , morte affecerant, urbe expulsis, atque in Macedonia col- locatis : insuper etiam ditioribus Chalcidensium LXXXIII. ejectis. Haec omnia tanta celeritate efFecit, ut 4 * men- (i) Plut. in Nic. cap. 28. p. 541. A. Coaf. Thuc. VI. cap, 93. Died. Sic. XIII. cap. 106. L I T E R A R I A. 39 mense Munychione , post Euboeae subactionem , tricennale foedus cum Lacedaemoniis composue- rit (i). Sunt autem in his,quae ulteriore quadam explicatione egeant; quam ob rem ista in Ob*. XXL ulterius persequenuir. Cimon moriens Pericli omnem in civitate auc- 444- toritatem reliquerat : nam , etsi Leocrates Aegineta- rum victor , Tolmides Myronidesque inter princi- pes in republica viros enumerabantur ; nullus tamen eorum , quum nihil nisi res bellicas callerent , in civili rerum administratione, crescenti ejus aucto- ritati sese opponere poterat. Optimates igitur, nc reipublicae forma quaedam oriretur , quae merito mo- narchia vocari posset, Thucydidem Milesiae filium (Vid. Obs. XXII.) , Cimonisque affinem , excita- runt; quo Periclis potentiam diminuerent. Minor quidem ille erat Cimone, si res bellicas spectes; sed eum superabat eloquentia rerumque civilium cognitione ; et quotidie in concionibus cum Peri- cle decertans , brevi rempublicam ad aequilibrium re- 0) Nut- Per. cap. 22, as, 24. init. p. 164. C. sq. Thuc. I. cap. 114 sq. quique eum descripsic Dion. Ha- lic. p. 846. R. et Schol. Aristid. p. 183. ed. Frorani. Thuc. II. cap. 21. Theoporop. fragm. 164. ed. Wich. Diod. Sic. XII. cap. 7, 22. Strabo X. cap. 649. Falcon. Pausan. V. cap. 23. . 3. -- Schol. ad Aristoph. Nub. vs. us- Conferri poterunt Andoc. de Pac. p. 24. n. 14. ct Acschin. de Fals. Legat. p. 51. n. 23. De quibus egit Krutge- ru$ in Novo Mus. Seebodii, pane 3. p. 84. sq. jo C O M M E N T A T I O reduxit. Imprimis efficere conabatur, ut Opti- mates non amplius cum plebe confunderentur, qua te eorum dignitas valde minuebatur ; verum eos secernens, atque omnium copiis in unum contrac* tis, valentiores reddidit. Ab eo inde tempore duae factiones , quae antea inter se permixtae fuerant , separatae sunt , atque ortum est discrimen inter pau- co rum , et popularis , dominations fautores. Con- tra has molitiones Pericles populo plura indulsit; festa, epula, pompasque concedens; naves colo- niasque emittens; verum imprimis magnifica ilia monumenta exstruens , quorum rudera hodieque ad- miramur (Fid. Obs. XXIIL^). Verum et haec mag- nopere a Thucydide ej usque asseclis culpata sunt; qui clamabant, reditus , quibus ad bellum contra Persas gerendum Pericles uti debuisset , hac ratione pessumdari : ita ut , in diem magis aucta inter ambas factiones discordia, res eo pervenerit, ut ostra- cismo decerneretur , liter patria cedere deberet. Sed et ex his Pericles victor abiit, adversarioque ejecto per quindecim deinceps annos civitatem guber- navit (i). Per omne vero illud tern pus arbitrium Athenarum Civitatumque, huic urbi subditarum, tributorum, exercittuim , classium, insularum , ma- risque penes eum fait , imperiutnque tenuit , quod regale merito dicatur. Sic et ab eo inde tempore de- Ci) ^ ut - in rericl, a cap. 11. ad 14. fin. a pag. 158. A. ad *6i. A. passim. 'L I T E R A R I A. 31 desiit populi libidini indulgere ; verum , ubi eos persuasione non eo, quo vellet, perducere poterat , invltos sacpe coegit ad ea , quae publicae saluti prodesse putabat. Quod jam statim post Thuc'y didis exsilium ostendit. Archontc cnim adhuc Lysimachide , Psammeti- chus, Aegyptiorum rex, pecuniae inopiae succur- rere cupiens , qua Athenienses bpprimebantur , pe- nuriaeque ex agrorum devastatione exortae, qua* draginta mille inedimnorum frumenti copiam in Atticam misit , quae inter cives divideretur. Peri- cles hac occasione usus est, ut non tantum plu- rimos ex infima plebis faece, verum etiam plures alios, qui revera cives, sibi vero odiosi essent, jure civitatis privaret. Quo consilio instauravit Solonis legem, qua omnes, qui non ab utroque parente , Atheniensi cive,nati essent, nothi habe- bantur : quo facto civium numerum , qui antea ul- tra 19,000 fuerat, ad 14,040 reduxit; cujus tamen legis postea ipsum poenituit, ut infra dicetnus (i) (Fid. Obs. XXIV.}. Sed et alia ratione Athenas nimia civium mill- 443. titudine liberavit. Sexaginta enim annos ante, LXXXIV. Crotoniatae Sybaritas proelio vicerant, omnesque, quos prehendere potuerant , nece afFecerant ; ita ut ilia urbs ad solitudinem redacta esset. Prae- ter- (i) Plut. in Per. cap. 15. p. 161. B. Conf. cap. 37.p.i?a. D. Scbol. ad Aristoph. Vesp. vs. ?i6 3* COMMENTATIO terlapsis vero quinquaginta tribus annis , nonnulli Thessali in earn habitatura concesserant, verum , quinquennio vix transacto, inde a Crotoniatis ex- pulsi sunt. Miserunt igitur legates Spartam Athe- nasque, ut ex illis urbibus colonos peterent, quo- rum auxilio Sybarin redire sibi liceret. Advenerunt hi legati Athenas Archonte Callimacho , ac per duos annos de colonia in Italiam mittenda , ab Athenien* sibus consilia agitata sunt. Tandem , extremo Praxi- telis anno , Lacedaemoniis petitionem abnuentibus , multi Athenienses , inter quos amplissimi viri , decem navibus Sybarin profecti, in hujus urbis vicinitate Thurios condiderunt (i) (VW* Obs. XXF.^. 44I . Eretrienses, qui in Euboea habitabant, no- LXXXIV. vas res hoc anno moliti esse videntur; sed eorum conatus repressi sunt , atque ex eorum numero Athenienses ditiorum filios obsides ab- duxerunt , Psephismate decreto , cui deinde nomen fuit 'EpsTpiaxou xxTXhoyov (2). 440 . Nullis igitur hostibus Atticam infestantibus , et civitate magis magisque confirmata , Pericles , qui nolebat, ut populus quiesceret, nullisque bellis oc- 0) Plut - in Pericl - ca P " P- Is8 ' D * ~" Pseudo Pluc * in X. Orat. cap 3- P. 835. D. Diod. Sic. XII. cap. 10. Dion. Halic. Tom. V. p. 453- R- plitl - Hist - Na - XH - cap. 4. Catonianara aerara secutus. Steph. Byz. in voc. C2) Hesych. in voc. Lexicon MS. Photii citat. a Dodw. de Cyclis , p. 74 L I T K R A R I A. 33 occupatus, res novas in republ. agitare conaretur, praeterea id agens ut Atheniensium nomen , etiam extra Continentem terrain , auctoritate valeret ; oo casione , quam sibi oblatam putabat, usus est, ac bellum Samiis inferre instituit. Contendebant Sa- mii cum Milesiis de urbe Priene; e quo certa- mine, quum Samii victores rediissent, ab Athe- niensibus jussi sunt a bello desistere ; quod nisi fecissent, Athenienses minabantur, sese illorum insulam aggressuros esse (i). Quum tamen Peri- cles , non tantum a posterioribus Grammaticis, vc- rum etiam a Plutarcho , dicatur (2), privatis qui- busdam de causis , consilium suum Sami oppug- nandae populo persuadere conatus fuisse; ali- quantulum a publicis rebus degrediamur, Periclis- que familiam et privata negotia consideremus. Re- pudiata enim uxore (Fid. Obs. XX7L^ 9 e qua duos filios, Xanthippum et Paralum , suscepe- rat, quamque , quod matrimonium , marito ae- que ac conjugi, odiosum esset, ininime invi- tam alii collocaverat ; ipse in aedes suas recepit celeberrimam illam Aspasiam (Fid* Obs. XXVIlS) 9 cujus consuetudine ab eo inde tempore quotidie utebatur, quamque tandem uxorem duxisse vi- de- Ci) Plut. in Per. cap. 24. sq. p. 165. Thuc. I. cap. 115. Diod. Sic. XII. cap. ar. Schol. ad Arist. Vep. vs. 183. (a) Plut. I. L Harpocr. et Suid. in voce. CLAR. C 34 C O M M E N T A T t O detur. Haec, ex urbe Mileto oriunda, populares suos coram Pericle defendisse dicebatur , expedi- tionemque contra Samios ejus precibus effectam esse , vulgo creditum est. Negarunt autein illiid plurimi , inter quos Assenus , V. C. (i); eamque rem alibi ulterius persequemur ; mine vero bellum ipsam consideremus. Recusantibus igitur Samiis a bello desistere , Athenienses sexto post icta foedera tricennalia anno , Periclem in hanc insulam miserunt ; qui , qtium eo vemsset, democratiam restituit, quinqua- ginta pueros totidemque viros obsides abduxit , at- que in insula Lemno deposuit, custodia ibi relic- ta; quibus factis cito domum rediit. Interea nonnalli e Samiis, qui ex insula discesserant , cum potentioribus ibi adhuc degentibus, ac Pis- suthne Regio Praefecto , societatera inierunt ad mu- tandam in Samo regiminis formam. Deinde , sep- tingenti ntimero in insulam trajecti, deraocraticara factionem subegertint , obsidibusque e Lemno sur- reptis , palam ab Atheniensibus defecerunt , cus- todibus magistratibusque quos Athenienses reli- querant, Pissuthni traditis ; et simul ad Miletum oppugnandam sese parare coeperunt , Byzantiis ctiam persuadentes , ut secum una deficerent. Quod lit Athcaienscs rcsciverunt , statiin Periclem ite- rum CO In libello cui titulus: Perikles van Athene, Hagt Com. 1819. ,p. 34. L I T R A R 1 A. 35 rum cum sexaginra navibus contra Samios miserunt. Is, sedecim naves in Chium Lesbumque ablegans , LXXXV. quae Phoenices observarent, atque ubicunque man- darent, ut insulani Atheniensibus venirent auxi- lio , ipse cum reliquis Samiortim classem , Mileto redeuntem , profligavit ad Tragiam insulam. Dein- de quadraginta Chiorum et viginti duabus Les- biorum navibus Atheniensium classi additis, Pe- ricles milites suos escendere jussit; qui , pedes- tri praelio victores , Samiorum urbem undique cinxerunt, atque a mari omni commeatu inter* cludere conati sunt. Bum haec geruntur, Pericli nuntius affertur, Phoenices appropinquare ; qua- propter sexaginta navibus, ex iis quae ad lit- tus appulerant , sumtis , celeriter contra eos in Cariam profectus est. Opportunitatem , qua ob- sidentium exercitus Imperatore magnaque militum parte orbatus erat , oppidani usurparunt , atque , Melisso duce , de improvise ac repente ex urbe in Atheniensium exercitum , nulla munitione tectum , invadentes , eos facile in fugam verterunt , naves- que, quae pro castris in statione manserant, dele- verunt. Deinde, pugna cum ceteris navibus com- 439 . missa, eas profligarunt ; ac per quatuordecim. dies maris domini fuerunt. Diutius tamen ipsis mari libero uti non licuit. Reversus enim ab expeditione Pericles , novis , quae Thucydide duce allatae erant , suppetiis adjutus , omni studio urbem op- pugnare incepit; hac in re Artemonis opera usus: C a ac 36 CO M M N T ATI O ac tandem nono mense in suam potestatern redegit, Urbis moenia diruta sunt; ex incolis obsides ab- ducti: etiam naves absumtae , Samiisque tributum impositum, Quibus omnibus perterriti , Byzantii se- se denuo Atheniensium domination! subjecerunt (i) (Fid. Obs. XXHIL). Exteris igitur rebus compositis addomesticas Peri- cles animum advertit. EJt quum Comoediae licentia mirum atque horrendum in modum crevisset, earn reprimere conatus est Psephismate scripto : TOV M KOftqtiffr 9 eaque lex valuit per hunc duosque qui se- quebantur annos (2). Cujusmodi vero ilia lex fuerit , non satis explicasse videntur viri docti, quos hac de re consului. Nam , quominus credamus Comoe- diam his temporibus plane prohibitam fuisse, ob* stat Oderici Marmor, a Clintono (3) citatum; e quo discimus , Dionysiis anni 439. , Archonte Mo- rychide , et 437., Theodoro Archonte, Comoe- dias esse actas. Putaverim Scholiastae verbis addendam esse voculam TtyJi, ut indicare vo- luerit, per illud temporis spatium non licuisse, aliquem in scenam producere , ej usque imaginem persona gestibusque imitari ; eadem fere ratione, qua postea Antimachus legem tulit, ^ (i) Plut. in Per. cap. 25 23. p. 165. sqq. Thuc. cap. US 117. in fin. I'lod. Sic. XII. cip. 27, 28. (a) Schol, ad Arisroph, Acharnn. vs. 67. Suid. in voce (3) Conf. ad h. a. Column! IV. ad a. 437. Col. IV. L I T E R A R I A. 37 (i). Eaque opinio mini optime cum temporum ratione convenire vide'tur; siquidem constat, praeter alios, etiam Periclem jam antea sae- pius Comoedorum dicteriis petitum fuisse. Pse- phismate igitur in cos scripto , per tres hosce annos quieverunt: verum, quinn , Archonte Euthy- mene , haec lex abrogata esset , brevi posrea , Me- garensis Peloponnesiacique belli tempore, antiquaai impudentiam denuo susceperunt ; quoque magis in- viti tacere debuerant , eo acrius in eum , quern hujus mali auctorem putabant, insultarunt. Victoria autem , quam de rebellantibus Samiis re- 437 portaverant Athenienses , ceteros insulanos popu- losque, quos tributaries habebant, coercuit, at- que in officio retinuit. Pace simul inter Athenienses Peloponnesiosque vigente, priores, bcllorum ac longinquarum expeditionum avidissimi , denuo ani- mum appulerunt ad possessiones extra Graeciam acquirendas. Itaque Pericles , qui in his populo morem gerebat , dummodo inceptus faustum exi- tum polliceretur, auctor fuit coloniae Amphipoliu deducendae. Eo jam Aristagoras, qui a Persarum rege Dario defecerat, anno A. C. 497. veneratj verum paullo post ab accolis Barbaris circutn- .ventus , cum toto exercitu periit (52). Post duos igi- CO Conff. quos cirat Petic. ad Legg. Att. p. :::. sq. CO Herod. V. cap. ia<5. Thuc. IV. cap. 102. Dio4. Sic. XII. cap. 68. 3 8 COMMENTATIO igitur et triginta annos in earn regionem, quae inculta jacebat, navigarunt decem mille Athe- niensium coloni a. A. C. 465. : sed ne his quidem tranquille has terras habitare contigit; quippe quos aggressi Thraccs ad Drabescum profligarunt 9 atque ad unum omnes occiderunt (i). Quam ob rem Athenienses hisce temporibus otium nacti, cladem quam ante undetriginta annos acceperant, reparare LXXXV. studuerunt ; et 5 Archonte Euthymene , Agnonem Ni- ciae filium 9 in Thraciam miserunt ; qui eodem illo loco , quo priores advenae perierant , quique sweat fool appellabatur, urbem condidit, Amphipolin vo- catam, quippe ab omni parte duobus fluminibus circumfluam. Quae urbs postea pugna inter Cleo- nem et Brasidam nobilitata fuit (2). 43 6. Multo vero majorem gloriam Athenis addidit Pericles eodem hocce Archonte Euthymene; quum Phidia ex Elide , ut videtur , reverso , Propylaea aedificare incepit (3). De cujus aedificii splendore ac magnificentia una tantum omnium et consentiens vox (i) Herod. IX. cap. 75. Thuc. I. cap. loo. IV. loa. Diod. 1. c. Conf. lib. XI. cap. 70. Paus. I. cap. 29. . 4. De Drabesco Strab. -VII. pag. 481. Steph. Byz. in voce. (a) Thuc. IV. cap. 102. Diod. Sic. XII. cap. 32. Schol. Aeschin. p. 755. R. Stephani Byz. Epitomator quaedam tur- bavic. Conf. in voce *Afc$?9T0,PU$. (3) Pint, in Per. cap. 13. p. i(5o. B. Diod. Sic. XII. cap. 4 o. Harpocr. in voce, quique sua ab eo mutuatur, Sui- das. L I T E R A R I A. 3? vox est , etiam corum , quibus ejus rudera a Turcis in suggestum tormentarium (battery") rautata , con- spicere licuit. {Vid. Obs. XXIX.). Quamquam Spartan! atque Athenienses , Dorien- 434- slum lonumque stirpium principes , pacem composue- XX 3< VIt rant , triginta annorum foedere facto ; plurimae. ta- men causae erant belli instaurandi , seminaque discor- diae ubiqtie dispersa. Lacedaemonii , qui post Pau- saniae arrogantiam proditionemque , principatum Atheniensibus , eorumque praeclaris Imperatoribus concesserant , postea, quum vidcrent, Athenienses classibus suis totius maris Aegaei maritimarumque regionura iraperium tenere , sociosque tamliberos, quam subjectos cogere , ut ea facerent quibus Athe- nae maxime augerentur; Lacones igitur tandem intel- 433 . ligere coeperunt , omni opera sese obniti oportere , . L XXXVI. ne omnis Spartanorum auctoritas in Graecia pror- sus interiret (i). Athenienses contra, felid bello- rum exitu elati, quotidie niajora concupiscere , id- que unice studere , ut , quemadmodum plurimas -si- bi jam regiones extra Graeciam subjecerant, sic et "EAA&30? ipsius auTOxparopsi; fierent. Tricennalia vero foedera bellum per longum temporis spatium impedi- verunt; donee tandem exarsit , quum legati ex insula Corcyra, Athenas venientes huj usque urbis cives in suas partes perducere tcntantes , eorum auxi- lium (I) Thuc. 1, cap. Ji8. 40 C O M M E N T A T I O Turn contra Corinthios imploraverunt (i). Obs. XXX.). Pericles , quum intelligeret , Peloponnesiacum bellum nulla ratione evitari posse, hanc occasionem non praetermittendam censuit, reipublicae , quae post Athenas re nautica optime valebat , societatem avi- de amplectens. In altera igitur condone (prio- ri enim , Corinthiorum dicta , non minus quam Corcyraeorum placuerant) , populo persuasit , ut cum Corcyraeis foedus icerent ; non offensivum (ut vocant) , quo tricennale foedus violaretur , sed defensivtim. Namque Athenienses probe sciebant , et hac ratione bellum cum Peloponnesiis eruptu- rum ; nee siverunt , ut Corinthii , Corcyraeorum clade confirmati , eorumque classibus aucti , sibi pares fierent. Quae secum reputantes, auxilia Cor- cyraeis mittenda censuerunt; ac Pericles decem na- ves huic rei designavit, quibus praeposuit Lace- daemonium , Cimonis rilium , duobus Collegis illi additis. His ducibus mandatum est, ut ab omni proelio abstinerent , nisi Corinthii Corcyram ip- sam adorti fuissent (a). Dici igitur potent ista Corcyraeorum legatio Pe- loponnesiaci belli facem per Graeciam accendisse ; verum etiamsi haec omnia non accidissent, alia etiam hujus belli causa fuisset. Si quidem Pse- phis CO Thuc. I. cap. 31. (-.) Plut. in Per. cap. 29. p. 167. F, Thuc. I, cap.44.sq. L I T li R A It I A. 41 phisma in Megarenses , e sententia Meieri V. C. , huic anno adscribendum esc (i). (Vid. Obs. XXXIJ. Primo atitem vere insequentis anni Corinthii , 432- omnibus sociorurn copiis collectis, paratisque quae ad bellum necessaria esse possent, quum noctu a Chimerio solvissent, primo diluculo Cor- cyraeos sibi obviam navigantes animadvertunt. Acies igitur utrimque instruitur, signisque subla- tis acerrima fit pugna, in qua Athenienses Cor- cyraeis sicubi premerentur , alacriter opem tule- runt. Non vero Corinthios aggressi sum , nisi quum hi, Corcyraeis in fugam conversis , in Athenien- ses impetum fecerunt. Et voluerunt Corinthii ejus- dem diei vespera iterum in Corcyraeos invadere, quum animadverterunt viginti naves Atticas (Plu- tarchus habet decem (2)), appropinquantes. Peri- cles has prioribus decem addiderat, populo aegre ferente , quod Lacedaemonutm tarn parva classi praeposuisset. Quamobrem Corinthii , metuentes ne recenti huic auxilio impares futuri essent, primum quidem a proelio abstinuerunt , et postero die indu- cias fecerunt , ut salvis sibi domum redire liceret. Quo fac. (i) Index Lectt. Universit. GryphisvaJd. 1821. p. 6. citatus a Kruegero, ad Clint. F. H. ad ann. 433. Conf. Diod. Sic. XII. cap. 39. (a) In Pscudo-Plut. etiam legitur e'titw. Vir. X. Ortt. in Andoc. init, p. 834. C. 42 COMMENTATIO facto, postquam tropaeum exstruxerunt, domum profectisunt, in via Anactorium per fraudem capien- tes. Ab altera vero pane etiam Corcyraei tropaeum erexerunt , quod hostes recedere coacti essent (i). Hanc autem pugnam alia cito secuta est. Nam , quum viderent Athenienses, Corinthios id maxime agere, ut ultionem caperent de iis , qui , dum foedere sibi conjunct! essent, hostibus tulissent suppetias, Po- tidaeatas, Corinthiorum colonos, sibi vero subjec- tos , jusserunt , ut muros demolirentur, magistra- tusque, quos quotannis e Metropoli accipere sole- bant , expellerent. Suspicabantur enim Athenienses , ne illis defectio persuaderetur a Corinthiis et Per- dicca Macedoniae rege, qui antea Atheniensium amicus , nuper eorum hostis factus erat. Qui- bus si obtemperassent Potideatae, ne et ipsideinde ceteros socios , in Thracia habitantes , ad defectio- nem sollicitarent , perquam timebant Athenienses. Quam ob rem triginta navibus Potidaeam missis , etiam obsides sibi dedi postularunt. Verum Poti- dteatae Athenas legatos miserunt, qui populum orarent , ne quid novi de socia civitate statuerent , Quum autem nihil inde proficerent, Lacedaemonem et Corinthum adeunt , ibique de defectione consilia agitant; ita ut, quum Atheniensium naves in Thra ciam venirent, Potidaeatas aliasque Civitates jam defecisse deprehenderent. Simul enim Perdiccas Chal- C'i) Plut. in Per. I. I. Thuc, I. cap, 4655 L I T E R A R I A. 43 Chalcidensibuspersuaserat, ut, relictis maritimisop- pidis , Olynthum commigrarent , eainque urbem con- LXXXVI. tra Athenienses munirent. Atque , ut Potidaeatae scse contra Athenienses , qui defectione audita bellum parabant , defendere possent , Corinthii , duce Adi- manto, c6 auxilia miserunt. Peloponnesii, quum quadragesimo post defectionem die e6 perveriissent , brcvi post certamen commiserunt cum copiis , quas Athenienses ad Potidaeam recuperandam duce Cal- lia miserant. I lac pugna victores cxienmt Athe- nienses, atque exercitui plurima auxilia duce Phormione addiderunt ; a quibus Potidaea terra marique obsessa fuit (i> (Fid. Obs. XXXIL} Quae omnia effecerunt, ut Peloponnesii eorum- que socii , quum viderent , Athenienses jam cum nonnullis armorum vi dimicasse, atque adversus alios decreta facta esse, quibus commune Graeco- rum jus tolli contenderent ; his, inquam , omnibus permoti, Lacedaemonem convenerunt, quo omnes Civitates sociae legates miserunt , utde communi sa- lute deliberarent. Inter quos Megarenses Corinthii- que belli studiosissimi erant, Aeginetae prae metu Atheniensium , clanculum tamen concilium vehemen- ter incitabant; dicentes , se praeter foedera alienislegt- bus (i) Plut. I. 1. Thuc. I. cap.$6 65. Diod. Sic. XII. cap. 34. 37. Interfuit huic expedition! Socrates cum Alcibiade. Conf. Plut. in Alcib. cap. 7. p. 194. E. Plat, in Apolog. cap. 17. p. 18. quosquc ibi citat Stallbaumius, pracsertira Athe- naeum , lib. V. cap. 15. ibique Casaub. p, 376. 44 COMMENTATIO bus obtemperare debere. Erant et ibi Atheniensium legati; sed hi suam Civitatem defenderenoluerunt; ve- rum quum Corinthii , sociorum extremi , Lacedae- monies contra se incitare conati fuissent , monue- runt , non leve fore bellum , neque Athenarum hostibus mile, si temere susciperetur. Suadebant etiam Lacedaemoniis , ne inconsiderate sociis ob- temperarent , certamenque inirent , cujus brevi post ipsos poenitere posset ; simul Atheniensium in bello contra Persas merita celebrantes. Hos ex- cipiens Archidamus, Spartanorum rex, etiam omnes vires intendit , ut bellum nisi prohiberet , tamen differret. Sed Sthenelaidas, oratione brevi sed vehe- inentissima in Athenienses dicta (i) ? socios statim in sufFragia misit: ac pedibus in sententiam itum est, foedera esse soluta. Quibus factis, singuli domura redierunt , decimo quarto anno , postquam tricennalia foedera facta fuerunt (2}. Non tamen continue post hoc concilium ad arma perventum est. Lacedaemonii , qui ad bellum suscipiendum non admodum proni erant , nee sociorum verbis tantope- re excitati erant , quantopere Atheniensibus crescen- tern quotidie potentiam invidebant, pigread bellum sese accinxerunt. Sed tamen ante legatos Delphos mi- serunt , rogatum, utrum res sibi feliciter cederet. Deus res- (i) Cujus meminit Plut. in Reip. Ger. Praeceptis, cap. 6. p. 803. B. Conf. Paus. III. cap. 7. . Jo. (a) Pint, in Per. cap. 29. p. itfg. R. Thuc. I. cap. ? 87 L I T E R A R I A. 45 respondit, ipsos victores fore , si omnibus viribus bellum gererent; seque vocatum et nonvocatum iis adfuturum promisit (i). Convocatis iterum so ciis, plurimi Athenienses accusarunt, bellumque suscipiendum monuerunt: Corinthiique metuentes , ne Potidaea everteretur , orationem habuerunt : qua dicta Lacedaemonii unicuique, et majori, et minori civitati , sufFragii facultatem dederunt , ma- jorque sociorum pars bellum gerendum esse decre- vit; neque ullam amplius morara interponi volue- runt. Annt tamen tempestas atque omnium rerum, quibus in bello egerent, inopia prohibuit, quo- minus statim in Atticam irruptionem facerent (a). Hoc temporis spatio usus est Archidamus , qui 'Pe- riclis amicus habebatur (3) , ut plurimas criminatio- nes dilueret sociorumque animos demulceret; ita ut quum legati Athenas missi essent , sperare liceret, fore ut pax instauraretur. Sed quod Peloponnesii postulabant, ut Athenienses a Potidaea disce- derent , Aeginetasque suis legibus vivere sine- rent; atque imprimis, ut Psephisma adversus Me- garenses antiquaretur , impetrare non potuerunt. Nee felicius iis cessit conatus, quo jam antea,pri- ma legatione , Periclem e civitate ejicere voluerant; di- CO Thuc. I. cap. 88. 118. (2) Thuc. I. cap. 119125. (jj Plui. in Per. cap. 33. p. 170. B. Tbuc. II. cap. 13. Justin. Philipp. 111. cap. 7. 46 C M M E N T A T I O dicentes eum Cylonio (i) piaculo pollutum esse; Nam Athenienses animadvertentes , hostes ilium roaxime odisse ac metuere , dehinc in eo majorem fi- duciam , quam unquam antea , posuerunt (Vid*Qbs. XXXIII.'). Tandem Ramphio , cum duobus collegia, Athenas misso , nihilqtie aliud ? quam anteriores lega- ti (Vid. Ofo.XOf/F.)postulaverant,exigente, plu- res in utramque sententiam verba fecerunt , donee Pericles suggestum conscendit , indeque verba ad po- pulum fecit , quibus ei persuasit , ut nulla ratione Lacedaemoniis cederet. Re igitur infecta legati do- mum redierunt , neque alii postea Athenas vene- runt (2). 43f . Athenienses, in rebus quidem civilibus , Pen- cil adhuc obsequebantur, nee tamen deerant, qui ipsi nocere studerent , eumque in populi invidiam adducere conarentur. Quern autem quum ipsum aggredi non auderent, ab ejus amicis initium fecerunt ; fuitque Phidias primus , qui obtrectato- rum criminationibus exponeretur. Septimus enim annus jam agebatur, quo fabellam aliqui spar- serant, Atheniensium matronas officinam Phidiae frequentare , ut scilicet statuas similiaque opera spectarent , sed revera uti Pericli adessent (3). (Vid. Obs. XXXV.} Miriflca tamen quae con- fe- Cr) Conf. Obs. III. (a) Pint. cap. 29. in fin. cap. 33. init. p. 168. C. et p. 170. A. Thtic. I cap. 126. et cap. 39145. (3) Plut. in Fcr. cap. 13. p. i<5o D. L I T E R A R I A. 47 fecerat Phidias , monumenta , ac praecipue celeberri- mum illud Minervae signura , ex auro atque ebore confectum , omnium animos duntaxatadmiratione im- plcverat: quumque ab Eliacis optimus artifex ad Jovis Olympii statuam fingendam arcesserctur , Athenienses Phidiam in eortim urbera miserant. Quievit tune aliquamdiu invidia; sed quum nova gloria auctus in patriam reversus erat, ab aliquo servorum , atque in operibus adjutore, Menone , accusatus est corrupti auri , quod Minervae signo im- pendisset. Suaserat ipsi Pericles, ut aurum eum in modum signo adjungeret, ut facile inde demi posset: quod quum accusatores facere jussisset, eos hoc modo mendacii facile arguit. Excogitarunt igitur alia; v. c. Periclis imaginem in clypeo con- spici, uti et Phidiae, tarn artificiose confectam, ut iltt demtd totum signum corruere deberet (i). Quumque viderent Phidiae inimici , inter quos Glyco quidam fuisse videtur, ejus innocentiam adeo omnibus apparere, ut jamjam absolvendus esset, vcneno eum in carcere interfecerunt ; hu- jus rei culpara in Periclem transferentes , uti pri- dem Ephialtis interfectores jam ftcerant. Menonem autem justae ultioni surripuerunt , populo persua- dentes, ut ejus cura Strategis committeretur (a) A Quam- (i) Conf. Liber qni Aristoteli tribuitur de Mundo, cap. 6. p. 613. E. Cicero Orat. cap. 7. () Plut. in Per. cap. 31. p. 169. 48 C O M M E N T A T I O Qtiamobrem Pericles , cavere cupiens , ne populi favorem amitteret , in publicum prodiit; atque ora- tione coram populo dicta , pecuniaruni omnium- que rerum sibi commissarum rationes reddidit; et simul Atticae incolas docuit , qua ratione ipsis agendum esset, si Peloponnesii irruptionem face- rent , eos excitans , ut omnibus rebus ex agro in urbern illatis , hostibus terra non occurrerent, rem vero nauticam instruerent , quippe mari hostibus inaxime nocituri fi). Ac brevi quidem post apparuit horum appara- tuum necessitas , bcllo hujus anni vere erumpente. Duos enim menses adhuc magistratu fungente Py_ thodoro , Plataeae , cujus oppidi incolae Athenien- sibus semper deditissimi fuerant, noctu per prodi- tionem a Thebanis occupantur ; sed incolarum virtute hostium impetus repulsus est. Plurimi aggres- sores caesi vel vivi capti sunt. Sed et hos , pac- tum cum Thebanis initum violantes Plataeenses, nece affecerunt. Quapropter Athenienses, veriti, ne brevi fieret ut urbs a Thebanis oppugnaretur , frumentum in earn militumque custodiam miserunt; pueros vero ct mulieres ex ea subduxerunt (2). (ra, Obs. XXX^I.) Pe- (t) Thuc. II, cap. 13. (a) Thuc. II. cap. 26. Diod. Sic lib. XII. cap. 41. sqq. perperam haec nan at Euihydemo Archonte. Conf. Dem, in Neaer. Tom. V r . p 183. sqq. Tatichn. p. 1379. R. L I T E R A R I A. 49 Peloponnesiorum exercitus interea extremes At- ticae Boeotiaeque fines attigerat. In iis sita erat Oenoe, oppidum ab Atheniensibus munitum, quo- que utebantur proptignaculo. Ibi adhuc per all. quod temporis spatium consedit Archidamus ; qui hanc ob causam magnani sibi confiavit invidiara , quum etiam auctor haberetur dilati belli, complu- riumque conatuum ad paceni instaurandam. In Oe- noae obsidione tamen perseveravit , neque exercitum in Atticam duxit , putans incolas facilius morem hos- tibus gestures esse, si omnia adhuc salva essent, quam si fruges periissent devastatione. Sed quum agricolae nihilominus omnia secum ex agris in ur- bem inferrent , neque oppidum expugnari posset ; simul et suorum exhortationibus incitatus , octoge- simo post Plataearum oceupationem die , segete flo* rente, atque aestate adulta , magistratum ineunte Lxxxvii* Euthydemo, in Atticam invasit; omniaque in via per Elcusinios Thriasiosque campos populatus , Acharnas usque progressus est (j). (Fid'. Ohs. XXXVII.}. Athenienses ei obviam ire voluerunt, sed Pericles horum animum repressit, ac tantum paucos equites ex urbe emisit, qui prohiberent, ne palantes hostes agros, in Athenarum conspec- tit (0 Plut. in Per. cap. 33. p. 170. B. 1 hue. I. cap. 18 22. Diod; Sic. XII. cap. 41, Leviter haec omnia bravit Jnstinus Philipp. III. cap. 7; CLAR. D 50 C O M M E N T A T I O tu sites , vastarent. Hi proelio victi , Athe- uiensibus veritatem ostenderunt eorum quae Peri- cles Populo dixerat, unicum Athenarum praesi- diiim in navibus situm esse , opusque fore pericii- losae plenum aleae , si cum sexaginta millibus ar- matorum pugna decernere vellent (i). Ne tamen Peloponnesii impune in Attica castra liaberent 9 Pericles classem centum navium duce Carcino emisit, quinquaginta Corcyraeorum navi- bus adj metis ; quibus hie imperator Peloponne- sum circumnavigavit et Methonem tentavit , ve- rum ea urbs Brasidae virtute servata est. Classia- rii igitur inde solventes, Eleorum urbem Pheam capiunt , aliaque in Peloponneso loca depopulati sum ( "" an seni S er - sit res P- ca P- 2. p. 784. D. Conf Thuc, 1. 1. I. cap. 143. Diod. Sic. 1. 1. Scholl. ad An- stoph. Ran. vs. 1511 , TSIS. quique inde profecic Suidas in voce r>}y y>jv orciv. Vid. c-tiam sub voce ITsp. Rergm. ad Isocr. Areop. p. 151. Ad haec allusit Cic. in Ep, ad Atr. Lib. VII. Ep. ?,. (2) Piut. in Per. cap. 34. p. 170. E. -^- Thuc. II. cap. 23. cap. 35. Diod. XII. cap. 42, fqq. Polyaen, Lib. I. cap. 37- L I T E R A R I A. 51 se disperserunt (i). Hisce temporibus etiam clas- sem in Locridem navigare jussit ; quae simul Eu- boeam observaret ; cujus dux Cleopompus, Cli- niae filius, Locros pugna superavit, Thronium oppidum expugnavit , obsidesque inde abduxit : insula" Atalanta 1 , quae Locridi opposita erat , nm- nitft, ut Athenienses ea uterentur eiriTei%fowri , undc perpetuo in hostilem agrum incursiones face- re possent (a). Sed et ipse Pericles, quum hostium discessu non amplius defensione opus esset , sed libere in quascunque vellet , regiones invadere posset, cus- todiis ubique dispositis , et sufficientibus praesidiis relictis , quibus si fortasse res minus feliciter gere- retur , illae refici possent, ipse Athenis cum classe solvit , atque Aeginam aggressus est ; cujus insulae habitatores identidem ab Atheniensibus ad Lacedae- monios deficientes, ante vigintietquatuorannos (3) aegre superati erant. Quum igitur insuperhujus belli auctores haberentur, deque eorum insula , propter Peloponnesi vicinitatem , Atheniensibus semper me- tuendum esset, ne ex improvise inde sibi aliquid ma- d) Thuc. I. cap. 23. in fin. Conf. Steph. Byz. In vocc (a) Thuc. II. cap. 26. cap. 82. Diod. XIT. cap. 44. - De Thronio et Atalanta conf. Steph. Byz. in voce; ri;itiir cnim Scylax , p. 53. Gron. (3) Conf. ad annum 456, D a 52 COMMENTATIO mali accideret , tutius iis visum est , omnes incolas inde expellere; quo facto e suis civibus coloniam co miserunt ((). (Vid. Obs. XXXrilT). Ad finem jam vergente aestate , Pericles ex Ae- gina domutn redux, cum omnibus quas praesto ha bebat , tarn civium quam inquilinorum copiis, incur- sionem fecit in Megaridem. Hujus rei fatna perve- nit ad classem centum navium , quam Peloponnesum circumnavigare jusserat quaeque Solio, oppido In Peninsula Corinthiorum sito , Cepballeniaque insula subactis , domum rediens circa Aeginam versabatur. Classiarii , Megarensis expeditions fa- ma audita , Pericli sese adjunxerunt ; hie pugni cum Megarensibus commissfl , salvus domum re- diit (2). Eadem etiam hac aestate Athenienses so- cietatem inierunt cum Tere Thracum rege : atque etiam Perdiccas , Macedonum rex , inimicitias depo- suit, et Atheniensibus in bello contra Chalci- denses adjutor fuit (3). Sed quamvis Pericles tarn praeclare patriam ab hostium aggressionibus tueretur, tamen pro hono- re invidiam atque obtrectationem consecutus est. Et ne his quidem temporibus ausi sunt ejus inimici eum (O Pli ' ! ~ Thuc. II. cap. 27. e quo Dion. Halic. p. 8.^. R. Died. Sic 1. 1. (2) Plut. J. 1. Thuc. II. cap. 30. sq. Diod. 1. I. Cor.f. OAT. XXXI. (3) Conf. Thuc II. cap. 29. Schol. ad Ansr. Av. vs. 145. L I T E R A R I A. 53 cum palam accusare ; quamquam quotidic eorum nu- merus augebatur , qui hoc vel illud in cjus adraini- stratione publicarum rerum culparent , rationem , qua bellicas res instruebat , imbellem vocanres , omniaque hostibus prodentem. Idem fecerunt, quod Phidiae inimicis brevi ante tarn feliciter ces- serat : Periclis amicos, Anaxagoram Aspasiamque, Populo denunciarunt impios, plurimisque crimini- bus illibutos. Aegre eos servavit Pericles, alte- rum ex urbe subducens , alrerius judices precibus lacrimisque exorans. Suffecit hoc ejus inimicis , Po- pulo animadvertente , virum quern jam tamquam do- in inum vereri coeperat , civem esse , qui a populi voluntate totns penderet (:).(T/V. Obs. XXXIX.). Elegerunt igitur Periclem publicum oratorem , qui cives hoc bello mortuos, hmebri oratio- ne celebraret. Fieri hoc solebat hiemis tempo- re, quo caesorum ossa publice exponebantur t deinde includebantur publico sepulcro , quod in Ceramico situm erat; ibi enim omnes jacebant pro patria mortui , exceptis ad Marathonem caesis , eodem quo cecidissent loco sepultis. Expressic nobis ThucyJides (2) imaginem hujus ritus , uti e: orationis quam Pericles ea occasione habuit; ob id ipstim reprehensus a Dionysio Halicarnassen- si, (i) I'lut. in Per. cap. 32. sq. p. 6> U. iq. Dioil. iic. XII. cap. 39. (a) Thus II. cap. 3446, 54 COMMENTATIO si (i), contendente , hanc opportunitatem impe- rite ab Historico usurpatam esse, quum pauci tan- turn inglorie interfecti essent; alias vero expedi- tiones , quarum post faustum successum oratio fu- nebris necessario majoris deberet esse momenti, ab eo silentio fuisse praetermissas. (Vid. Obs. XL.). Praeterita hieme , Lacedaemonii obsidendarum urbium ignari, proptereaque in bellis gerendis id potissimum spectantes , ut hostium agros infesta- rent ; ineunte aestatis primo mense , Munychione , iterum in Atticam irruptionem fecerunt, eodem duce Archidamo , omniaque quae in via deprehen- debant deleverunt , sola Tetrapoli , ut vocatur , excep- ta , atque insuper etiam a sacris olivis .abstinentes , diris , quibus harum arborum violatores devove- bantur, perterriti (2). (Fid. Obs. XLI.) Omnia tanien a Pericle tarn bene curata erant , ut nullus raetui concederetur locus : damnaque , quae Pelo- ponnesii superior! anno acceperant , satis jam os- tenderant , brevi fore , ut belluin nequaquam longius ab iis duel posset, sed ipsi penitus exhauriren- tur. Pericles ista jam ab initio praedixerat: quum aliquid accidit, quo Apollo e Graecorum sententia pro- (i) Judicium de Thucyd. cap. 18. p. 849. R. (a) Thuc. II. cap. 47. Diod. XII. cap. 45. Schol. Spphocl. Oed. Col. vs. 698. De sacris istis olivis conf. Schol. atl Aristoph. Nub, vs. 1001. L 1 T E II A R I A. 55 probavit , sese Lacedaemoniorum paries f'uisse am- plexum ; quodque , humana consilia averterc non valuenmt (i). Nam paucos adhuc dies Peloponnesii in Attica degerant , quum gravissima pestis in illam invasit , quae ex Aethiopia orta, per Graeciam proserpens, solamquc Peloponnesum omittens, alias quidem regiones ailiixit , nusquam tamen tantopere saeviit quam Athenis. Multum hue faciebat maxima ho. minimi frequentia , quae parvulis ac miasmate infec- tiscoacervata erat aediculis. Hi non amplius,ut an- tea, assidue in agris occupati , inertes domi atque in otio veluti pecora occlusi, mutua contagione perierunt. Augebatur malum Periclis inimicorum sugillationibus , qui ouinem hujus rei culpam in Periclem transferebant ; e qua re tanta per totam urbem exorta est perturbatio , ut malefic! homines omnes humanas divinasque leges sublatas judican- tes , impune , quae sibi o placerent , diriperent; mor- tuorumquc vestimenta , suppellectiliaque sibi vincli- cantes , m orb urn quotidie latins spargerent (2). (Vid. Obs. XLII^. In tanta autem rerum afflictione , Pericles in eadem, quam antea habuerat , sententia perstitit; ac, (O Plut. in Per. cay. 34. p. 171. A. (;) Plut. in Per. 1. l. in Nic. cap. 6. p. 526- F. -- De Sera Num. Vind. cap. 14. p. 558. E. Thuc. 'II. cap. 47 54, tin. Diod. Sic. XII. cap. 45. 56 COMMENTATIO ac , licet cives intus gravissiraa lue , foris hostibus totam Atticam usque ad Laurium, ubi argentifa- dinae sitae erant , oramque orientalem infestantibus , premerenttir , eos in urbe continuit , sed iterum classem instruxit , ad Peloponnesum circumnavi- gandam , ejusque pras devastandas. Constabat cen- tum navibus , quibus Chii Lesbiique quinquagin- ta addiderant , iisque collectis profectus Pericles Epidaurum tentavit , sed quum urbem capere non posset , agris circa earn , Troezenem , Halias atque Hermionem sitis , vastatis , se Prasias , Laconiae urbem , contulit , captamque delevit , quibus factis classis domum rediit (i). Non tamen amplius in Attica versabantur Peloponnesii ; qui suis ipsis possessionibus , verutn et multo magis contagio- nem metuentes, quam in urbe adhuc grassari e transfugis cognoverant , celeriter e regione discesse- runt; quum per quadraginta dies, quo tempore nunquam diutius irruptionem fecerunt, ibi perman- serant (2). txxxvil. Sed tandem nubes , quae sensim sensimque sese s * supra Periclis caput condensaverant , tonitrua ful- guraque emiserunt ; et populi animus , jam pridem contra eum incitatus , prorsus ab eo alienatus est. Quum* (i) Plut. in Per. cap. 35. p. 170. C. -Thuc. II. cap. 56* Diocl. Sic. 1. I. Confundi videtur utraque in Peloponnesura expeditio ah Arisride, Tom. II. p. 142. a) Thuc. II. cap. 56. fin. sqq. Diod. Sic. 1. 1. L I T E R A R I A. 57 Quumque morbo semper adhuc , cum in urbe , turn in exercitu vigente, irrita Epidauri oppugnatione , ac nuper inutili ad Spartanos de pace componendamis- sa legatione , magis magisque contra eum exacer- barentur Athenienses , in eum accusatorem excita- runt , de quo ambigitur utrum Clcon , Simmias an Lacratides fuerit ; plurimi autem antiqui scripto- res Cleonem Periclis accusatorem vocasse viden- tur (i). At hie, omnia ilia accidere animadvertens, quae jam dudum praeviderat , atque Athcniensibus animum addere, eorumque iram a se avertere cu- piens , dignitate Strategi, qua adhuc fungebattir , usus est ad verba coram Populo faeienda; quibus eos admonnit , ne praesentis morbi calamitate , quac tamen tinica erat, qua ci vitas revera affligt dici posset, animum desponderent , neque ab ilia agendi ratione discederent, quam se quidem auctore , verum et sponte sua primuin amplexi fuerant. Fi- nem fecit in cohortatione , ne amplius legates Spar* tarn mitterent ,eoque omnibus ostenderent , sesehis- ce molestiisgravari; eos enim esseoptimos et priva- tarum et publicarum rerum gubernatores, qui fortissi- me aequoque animo , quidquidsibi eveniat 5 perferant. Qua oratione eflecit , ut Athenienses in rebus pu- blU (r) Plut. 1. 1. Aristid. II. p. 251 ct 262. Himerius p. 318. c Photii Biblioth. pag. 1144. Cleonem rericlemque saepius a posterioribus scriptoribus sibi invicem fuisse opposi- tos apparet v. c. ex Aristophanis Equitt. vs. 2^3. 1 5 8 COMMENTATIO blicis ejus consiliis morem gererent, nullosque amplius legates Lacedaemonem mittentes, alacri- ter bellum pararent ; sed Populi in se indigna- tionem efFugere non potuit, ita ut imperium aliis Praetoribus deferretur , ipseque mulcta plecteretur quindecim , ut nonnulli , quinquaginta , ut alii vo- lunt talentcrum ; Diodorus Periclem octoginta ta- lentorum mulctam subiisse testatur (i). Nemo fuit unquam , qui tali infortunio tarn ve- hementi afficeretur dolore, quam Pericles; qui, quum omnem vitam civium saluti impendisset , nunc septuagenarius omni laborum fructu privaretur , at- que amicos , quos adjutores habuerat , vel nece , vel inorbo sibi ereptos , vel in exsilium actos videret. Nee in domestica felicitate solatium quaerere po- terat , ibique ingratum civium animum oblivis- ci. Aspasiam , quam conjugem duxerat , aegre damnationi ereptam 9 quotidie Comicorum plebisque dicteriis petitam , atque expositam videbat: et filii Xanthippus, Paralusque, quos summa cura educa- verat , patrem apud alios invisum ac ridiculum red- Co Plut ' i n P er - cap. 35. fin. p. 171. E. in Aristid. cap. 2.6. fin. p. 335. B. in Nic. cap. 6. p. 526. D. Orationis a Pericle tune habitac meminit Reip. Ger. Praec. cap. 6. pag. 803. B. Thac. II. cap. 5965. init. Diod. Sic. 1. 1. Aristid. II. pag. 138. sq. 244. apud Photium Biblioth. pag. 1300. Mulctam tangit Libanius Declam. XVI. p. 452. B. et XVII. pag. 473. A. Simsouus in Chronico ad annum 3575. falso adjecit Fericlem e civitate fuisse ejectum. Conf. Wesseling. ad h, I. L I T E R A R I A. 59 reddere conabantur. Verum, quantopere etiam his onmibus commotus esset , calamitates istaeeum fran- gcre non potuerunt; at quum pestifcro morbo plu- rimos necessarios sororemque amisisset , eodem quo solebat vultu , Xanthippuui mortuum contueri potuit. Quae tamen animi magnitude, ne ho- minis vires stiperare videretur , prohibnerunt quae fecit Paralo, quem untim e legitimis filiis sn- perstitem habebat, a peste superato. Quum cnim coronam mortuo imponcre vellet, dolore adeo commotus est, ut, quem nemo, (ut testatuv Plutarchus) , unquam lacrimas fundentem adspexe- rat , in ejiilatuni enimperet, magnamque lacri- marum vim profundere cogeretur (i). (Fid. Obs. XLIU.) Brevi autem postea Athenienses intelligere coe. perunt , quantum imperatorem pubiicarumque re- ruin administratorem sua culpa amisissent; idque maxime ipsis apparuit, quum Agnon et Cleopom- pus , quibus exercitum Pericli ereptum dederant , re infecta a Potidaeae obsidione Athenas rediissent. Morbus enim non tantum classiarios afflixerat, verum contagio etiam ad eos , qui jam antea in obsidione versati fuerant , sese extenderat , ita ut paucis diebus, e quater mille militibus, mille et sexcenti succumberent (2). Itaque brevi postquam Pe- (i) Hut. in Per. cap. 36. p. 171. F. sq. (:) Thuc. II. cap. s. Diod. Sic. XI I, cap. 46. tate , qui ab ae- qualibus Noy^ cognominatus est ; sive hoc vocabulo insignem ejus sapientiam indicare voluerint, sive ejus opiniones hoc modo cavillati fuerint: on roTs 0X01$ (j% vhy) TW vow Kk syu TOVTOV ftaQyTfa iipi , ista verba magis gracum viri animum indicant pro- fitentis , se plurima ab Anaxagora , nunc in ex- tremo vitae periculo versante, profecisse in quo- tidiana vita; quam existimandus sit Pericles his indicasse, sese eo praeceptore usum fuisse. Cete- rum plurimi in antiquitate scriptores, hujus neces- situdinis Anaxagoram inter et Periclem nobis tes- tes sunt. (F/W. Obs. L.). Fuit atitem tanto philosophiae studio ab Anaxagora imbutus, ut om*- ne tempus, quod ipsi a reipubl. administratione vacabat, illi concederet (2); ita ut ab Aeliano (3) iis philosophis annumeratus sit , qui Civitatibus praefuerint. Sed ne serioribus quidem temporibus , licet re- rum (i) Lib. II. segm. 13. (O Plut.de Lib. Ecluc. cap. 10. p, 8. B. (3) V. H. Lib. HI. cap. 17. 7 a COMMENTATIO Sectioll. . a, rum publicarum cura Periclem fere totum occupa- ret, ab eruditione destitit; jam senex (i) Da- monis Musici consuetudine saepissime usus est. Non tantum callebat ille homo artem 9 cithara similibusque instrumentis canendi : sed erat insu- per praeclarus Sophista, omniumque earum rerum peritissimus , quae juvenes e nobili stirpe or- tos , deceant ornentque (2). Noverat igitur et politicam , quam ob causam a Pericle frequenta- batur ; ita ut merito dici posset , Pericli in rebus publicis athletae adstare, inunctor ac magister: Platoque Comicus, Philosopho nomine, non glo- ria , similis , occasionem inde peteret , comparandae hujus familiaritatis , cum ea, quae aliquando Chi- ronem inter atque Achillem intercesserat. Ut ta- men invidiosum Sophistae nomen efFugeret , Popu- lique suspiciones evitaret 9 Musicil titebatur praetex- tu , T^/jtfj^Ay^fljT/. (Doct. Groen van Prinsterer(<) praeter necessitatem mutat T/JO^A^^T/,) Quae ve- ro res ipsum non multum adjuvit, quippe postea tanquam majora molitum, tyrannoruraque amicum ostracismo in exsilium actum C4) (Vid. Obs. LI.). Ad postremos Periclis annos referenda est ejus con- CO Plat. Alcib. I. cap. 14. p. 118. C. (2) Plat. Laches, p. 180. C. (3) In Prosopogr. Plat. p. 186. (4) Plut. in Per. cap. 4. p. 153. F. sq. Aristid. cap. i. p. 319. 13. Nic. cap. <5. p. 52(5. D. Conf. Liban. Declaim XXII. p. 680. B. L I T E R A R I A. 73 Section. ., consuctudo cum Protagora (V"id. Obs. LII.) , aliisque Sophistis, quorum subtili disputandi ra- tione delectatus fuissc videtur : non, quod ab illis veritatem semper probari putaret ; sed quia ab istis liominibus discebat, eandem quaestionem variis ra- tionibus tractare , atque aliquid invenire , quo id, quod a plerisque oppugnaretur , defcndi posset. Baud parum etiarti frucius capere potuit e splendido illorum , orationisquc luniinibus or- nato, dicendi genere. Qi>a4 consideranti mihi, non assentiendum videtur iis , qui Xanthippo Pe- riclis filio adstipulantes , Nostrum inanis cujusdam curiositati's accusant, quum per magnam diei par- tern cum Sophistis quaesdonem agitaret, in quo esset culpa equi interfecti , quern Epitimius praeter voluntatem jaculo ferierat. " Nam tali ratione optime imelligere poterat , quibus argu- tiis , veritatis quamvis speciem prae se ferenti- bus, hie vel ille, in judicio v. c. , culpam a se avertere, atque in alium innocuum transferre pos- set (i). Dubitare tamen non licet , quin haec omnia a filio, patrem risui exponere cupiente, Pe- riclisque inimicis magnopere sint aucta ; cujus rei simile quid objectum fuit Socrati , in Historian* , quae dicitur naturalls , inquirenti; quum indagare diceretur , quot pedes pulex saltaret (2). Etiam Gor- (l) 1>Iut ' in i)er - ca P' 3^> P !? A (a) Aristoph. Nub. vs. 145. 74 COMMENTATIO Sectio II. . 2. Gorgias senescentisjam Periclis magister fuisseperhi- betur a Philostrato ac Suida (i); qua de re plures viri docti dubitaverunt , quoniam Diodorus (2) Leon- tinorum legationem 9 cujus princeps erat Gorgias , Athenas advenisse memorat Olymp. LXXXVIII , 2. , biennio post Periclis mortem. Alii viri docti haec loca inter se ita componere conati sunt : ut hie (3) existimet , Gorgiae scripta fortasse per Graeciam dispersa fuisse, antequam ipse eo venisset; .quo- rum igitur scriptorumj-lectione Pericles sese erudi- re, Gorgiaeque discipulus vocari potuerit. Ille vero (4) statuit , Gorgiam jam ante hanc legationem in Graecia degisse; quamvis hoc iter illo quippe minoris momenti , ab antiquis silentio praeteritum fuerit. Haec igitur sufficiant de iis hominibus quos Pe- ricles studiorum auspices vel adjutores habuerit (Vid. Ob$. LIIL). Verum etiamsi horum nullus nobis cognitus esset ; Pericleae aetatis Historia nos doceret , fieri non aliter potuisse , quin Humanitatis Noster 9 Literarumque amicus fuerit. Valet enim et hie Cice- ronis illud (5) : honos allt artes. Nisi enim Civita- ti (1) Philost. de vita Sophist. I. 9. p. 492. Suid. in Topy. (2) Biblioth. XII. cap. 53. Conf. Thuc. III. cap. 86. Paus. VI. cap. 17. 15. (3) Clar. J. Geel in Hist. Grit. Sophist, p. 19. Conf. Sybrandi de Plat. Gorg. p. io sqq. (4) Wessel. ad Diod. J. 1. Van Spaan , Diss. de Antiph. p. 5, sq. (5) Tusc, Dispp. cap. :. L I T E R A R t A. 75 Sectioll. .3. ti pracfuisset vir, qui rerum publicarum curac , in- genii morumque populi expoliendorum studiuni ad- jungerct , non prodiissent ibi viri illi , in quoquo Lite- rarum gcnere principes , Herodotus , Sophocles , Eu- ripides , Aristophanes , multique alii quorum nomi- na recenserc longum sit. Mansissct fortassis in Ionia Anaxagoras , qui Graecis philosophiae lumen attu- lit, ciijiisque vestigia premens Socrates, hand ita diu post, ad tantatu verae humanitatis laudem per- venit , ut hodiernis adhtic temporibus omnes ejus memoriam admiratione prosequantur. s. 3. Eloquentia. Quemadmodum Pericles omnes , qui ante vixe- rant, ingenio superavit, sic ingenii ipsius lumen fuit eloquentia: cujus laude tantopere floruit, ut idem de eo dici possit , quod de Cicerone valet. Etiamsi nulla alia in re patriae commodis inser- viisset, divina tamen isthac oris praestantia sem- piternam gloriam apud posteros fuisset adeptus. Nam , quamvis florcret omni gencre virtittis , hacta- mcnfuit laude clarissimus (i ). Et fuit a natura ipsa ad hanc artem comparatus ; nam , si externas Orato- ris dotes spectes, decora erat corporis forma, ac dul- (i) Cic. in Brut. cap. 7. 76 . C O M M E N T A T I Sectio II. . 3. dulci volubilique voce praeditus (i). Ejus inge- nium autem quara subtile , acutum , promtum es- set , turn in quotidiano rerum usu , turn in ora- tionibus , saepissime ostendere solebat ; ita ut vel imprudenti ei plura exciderent, quorum non nulla Plutarchus in Apophthegmatum collectione servavit, alia hie illic apud antiques scriptores dispersa inveniuntur: quaeque totidem documen- ta sunt, ingenii sagacitatis dictionisque elegan- tiae ; atque insuper sese nobis eo commendant , quod etiam absque dubio manifesta prudentiae ani- mique probitatis indicia vocari merentur. (JPid. Obs. L1V.}. Nulla adhuc Athenis litera fuerat , quae ornatum aliquem haberet atque Oratoris esse videretur. Et- si erat opinio Solonem , Pisistratum , Clisthenem , multum , ut temporibus illis , valuisse dicendo ; ac Themistocles non modo prudentia , verum etiam eloquentia excelluerat; tempora tamen , quibus vive- bant , prohibuerant , quominus ulla esset doctrina dicendi. Nee enim in constituentibus rempubl. , nee in bella gerentibus, nee in impeditis ac re- gum dominatione devinctis , nasci cupiditas dicen- di solet. Pacis est comes, otiique socia, et jam bene constitutae civitatis quasi alumna quae* dam eloquentia." (2)* Persjs igitur devictis , nee am* G) Pint, in Ter. cap. 7. p. 155. C. (a) Cic. in Brut, cap, 12. conf, cap. 7 et u. *** Quinc- til. Inst. Or. Lib. III. cap. j. L I T E R A R I A. 77 Section. .3. amplius patrium solum devastantibus , Graeci hu- manioribus artibus operam dare coeperunt , et Pericles , quum adolesrentiae prioresque virilis aetatis annos Literarum studiis impendisset , in pu- blicum prodens, suavitate sua maxima hilaravit Athenas; quae ejus ubertatem et copiam admira- tae, ejusdeni vim dicendi et terrorem timuerunt. Ab hac igitur demum aetate , Athenae Oratorem prope perfectum habuerunt. Neque enim Periclem clamator aliquis ad clepsydram latrare docuerat; sed ab Anaxagora eruditus, exercitationem mentis a reconditis abstrusisque rebus ad causas foren- scs popularesque traduxit. (i). Physicarum au- tem, sublimiumque rerurn disciplina turn alia prae- clara ipsum docuit, turn uberem fecit et foe- cundum , gnarumque (quod est eloquentiae maxi- mum), quibus oraticnis modis quaeque ammo- rum partes pellerentur. Grandis erat verbis , creber sententiis, compressione rerum brevis : ejtis- que dicendi rationem imitati sunt omnes , usque ad Isocratem , Atheniensium oratores , qui item subti- les , acuti , breves , sententiis magis quam verbis abundantes , ilium Periclis succuni retinebant , sed paullo uberiore erant filo. Ex Isocratis vero ludoqui exierunt, partim in pompa, partim in acie, illu- stres esse cupientes, mox loco cesserunt aliis qui- CO PIat - in Pliacdr. crp. 53. p. 270, A. Unde sua .Plut. in Per. cap. 8. ]. is<5. A. et 15. p. 161. D. 78 COMMENTATIO Scciio II. $. 3. quibusdam mollioribus 9 remissioribusqne dicendi generibus ; ita ut tandem ii , qui sese Ciceronis tempore Atticos oratores vocari jubebant, puta- rent , aliquem , qui horride et inculte diceret , modo id eleganter enucle'ateque faceret, solum At- tice dicere. Istorum igitur judicio , si solum illud est Atticum , Pericles profecto non dixit Attice ; qui tamen , si tenui genere usus esset , nunquam ab Aristophane fulgere, tonare, permiscere Grae- ciam dictus esset (i). Tantam enim sibi aucto- ritatem apud Populum dicendi copia acquisivit, ut quum contra voluntatem Atheniensium loqueretur pro salute patriae severius, tamen id ipsum, quod ille contra populares homines diceret, popu- lare omnibus et jucundum videretur: cujus in la- bris veteres Comici , etiam quum illi male dicerent , (quod turn Athenis fieri licebat), leporem habitas- se dixerunt, tantamque in eo vim fuisse, ut in eorum mentibus qui audissent, quasi aculeos quos- dam relinqueret. (2) (Fid, Obs. LP"). Quanto autem magis hunc virumadmirabimur, si Thucydidem (3) audiverimus de Pericle dicentem: OTOTS yOVV KlfffioiTO 71 CtVTOU? TT&pM KXlpOV V0pt A y a v mTSKhwa-sv liii TO (0 Cic. 11. cc. de Orat. II. cap. 22. III. cap. 34. Bru:. cap. 84. Orat. cap. 4. 9. Quintil. I. 0. XII. cap. jo. (a) Cic. cle Orat. 111. cap. 34. (3) Lib. 11, cap. 65. Inde sua hausit Themisdus Orat. X. p. 134* L I T E R A R I A. 79 Sectio II. J. 3, xca ^tOTK^ ctv ahfaus KVTIX&Q'KTTVI TT&fav r) TO fapfftfv* Id ctiam Plutarchus , quamquam diversa qtiadam ratione, de eo testatus est (i); ad- dens : &/f ryv fyroprxjv , (X#T# ru#To;i/#) (2) , rav 9 x%} (tfyiVTOv epyov avTtjs , ryv roc, %Qy x&i ir&bvi (AsQo^ov , Sfffrtp rivas rovov? vxfig , A^U* iftftehous otffis x&} xpov- * Incredibilis vero ille successus , quern Periclis eloquentia habuit , non modo ex ilia arte explicandus est; sed e viri probitate atque inte- gritate, de qua pluribus dicere ab hoc loco alienum est. Verum ingenii animique dotes 9 quibus Pe- ricles tarn illustris fuit , adeo arete inter se con- junctae sunt, ut de his loqui non possis, nisi et illas tangas. Quod luculenter apparuit cognomine, quo Pericles ab antiquis appellatus fuit. Quam- quam enim Olympii nomen ob divinam oris prae- stantiam acceperat, (uti Cicero os coelcstissimum vocatus est (3)) , tamen tantae in eo elucebant virtutes , ut posteri dubii haererent , utrum ip- sius ingenium praedicarent e divino quodam fonte profluxisse (4) ; an potius crederent , virtutes , qui- bus p. 134. C. Is non admodum sese Periclem rairari profitetur, Sed versatur in laude Valentis Imperatoris. Eadem raiione usus csse videtur Himerius p. 834. CO Plut. in Per. cap. 15. p. I 6 I. C. (a) In Phaedr. p. 271. C (3) Veil. Paterc. II. cap. 66. . 3. (4) Appcllationis causam explicarunt Pint, in Per. cap. 8* p. 156. 8o COMMENTATIO Scctio II. .3. bus excellebat , satis probare eum , ante quam natus esset, inter deos degisse (i ). Et quamvis non semper de suggestu discederet , ilia consecutus quae sperasset (2), admirabilis tamen persuadendi vis, qua vaiebat, saepissime effecit, ut, licet victus* omnes tamen in opinionem duceret se vicisse: quo pertinet Thucydidis Milesiae filii jocus ("3). Dubitatur nonnunquam , utrum Pericles aliquid scripti reliquerit. Ad quam quaestionem dirimen- dam non multa nobis ex antiquitate adsunt testi- monia, sufficientia tamen, ut puto. Fuerunt enim qui putarent , Ciceronis certe aetate nonnulla fuisse scripta, Pericli juretributa. Verum ne di- cam , Ciceronem altero loco (4} aliud quid trac- tare, nee vocem constent adeo urgendam esse, ut Cicero ea indicare voluerit, sese ea, quae Pe- riclis nomine ferrentur, germanos ejus ingenii foetus habere, satis superque ipse probavit se- etiam de his scriptis dubitare; dicens an- p. 156. B. Diod. Sic. XII. cap. 40. Aristid. II. p. 151. jebb. Schol. Aristid. p. 195. Fromrn. Theon. Progyran* p. 104 Heins. Qi) Plut. in Per. cap. 39. p. 173. C. Consol. ad Apollon. cap. 33. p. liS.D. Valer. Max. V. cap. 10. Extern, i. Scrip- torum loca, ubi tantum Olympius vocatur, nulla hujus rei ex- p'icatione addita, chare supersedeo. (a) Thetnistius II. p. 37* C3) Conf. Obs XXII. (4) De Orat. II. cap. aa. L i T E R A R I A. 81 Sectioll. .3- ante Per idem cujus scripta quaedam feruntur(\}* Haec testimonia , quae non consulto , sed temere et dubitanter data , refutantur diserta Quinctiliani aftir- matione, sese, licet a Cicerone in Bruto moni- tum , Pencils aliqua ferri^ nihil reperisse tanta eloquentiae fama dignitm (2). Testatur idem , nul- la Pericleae eloquentiae monumenta ad sua tempo- ra pervenisse ; sed contra ea significat : Pcriclem De- mademque nihil posteritati reliquiae (3). Ac Plu- tarchus , qui omnia ad Periclem pertinentia de* dita opera indagavit , exceptis psephismatibus , ni- hil a Pericle scriptum , post ejus mortem , inven- tum fuisse contendit (4). Accedat observatio , quod Thucydides nullas Periclis orationes finxisset, si ulla earum superfuisset , quippe e quarum com- paratione continuo apparuisset , qua in re ab ipsis Periclis verbis discessisset ; nee turn difficile fuisset : ryv uxpipEixv XVTW TWV texQsvTuvdiKftvvpovsvo-aits). Existimandus fortasse Suidas (6) Ciceronis locos ita accepisse, ac si Pericles primus scrip* tarn orationem in judicio recitasset: fang Trpu- rog ypaTTTW hoycv sv Sixaa-Typiu cine , TUV yrpb KU- rev CO I" Brut* ? 7 (2) Instu Orat. III. cap. j. (3) Lib. XII. cap. a. et 10. (4) Plut. in Per. cap. 8. p. 156. C. Pseudo Plut. in vita Antiphontis , p. 832. D. (5) Thuc. I. cap. 22. (6) In voce rfcpjxA. Ex eo Eudocia Violet, p. 353. CLAR. F 82 COMMENTATIO Sectioll. . 3 rou - L I T E R A R I A. 91 Section. .5. quid sibi invito excidcret , quod ad rem prae- sentem minus conveniret, vel Populo displice- ret (i). Quapropter saepenumero , a Populo ad dicendum vocatus, constanter recusavit, negans se csse praemeditatum (2). Omni autem tempore Demagogi favorem Populi largitionibus et munificentia emere debuerunt. In- telligebat autem Pericles , si de suo largiretur, opes , quas non parvas quidem , sed Cimoniis minime pares , habebat , brevi exhaustum iri : idque a nonnullis ita explicari posse, ac si divitias suas omnibus ostentare vellet, iisque superbiret. Excogitavit igitur largitionem de publico, qua venales animos sibi devincire posset, et tamen nullius invidiam in se excitaret. Quibus omnibus id tandem effe- cit, ut non modo Ostracismum efFugeret ; sed omnes adversaries deinceps e patria expelleret. Postea , quum satis probabiliter sperare posset , fore ut sibi nihil amplius ab illis metuendum es- set ; non omisit se generosi animi specie in om- nium benevolentiam insinuare, Thucydidemque ac Cimonem in patriam revocari toleravit ; atque, Po- pulo gratifications scilicet , ipse psephisma scrip- sk, quo posterior ab exsilio revocatus esu De- 0) Plut. iii Per. cap. 8. p. is6> C. Quinct. I. O. XII. 9. . 13. 10. &. 65. Aelian.IV. 10. Suid. in voce Hep* Conf. Sect. II. . 3. Obs. LIV. (2) Liber qui Plutarchi nomen prae se fert de Educ. Puerr. Gtp. 9. p. 6. C. ibiq. Wy. 92 COMMENTATED Sectio II. J. 5. Denique postquam summum potentiae atque am- plitudinis fastigium attigit , re contentus , nee nominis splendorem insuper quaerens, Democra- tiae appellatione , regium omnino imperium exer- cuit. Itaque nullam extraordinariam dignitatem expedvit; sed ipsi suffecit, si inter decem ordina- ries Praetores eligerettir. Et , quamquam summus omnium rerum , turn in Urbe, turn extra Athe- nas, arbiter erat, Populo hujus rei omnem hono- rem , sed et cautiones reliquit : ita ut , quum belli Peloponnesiaci tempore Athenienses ei succense- rent, quod belli fuisset auctor, sese excusare posset dicendo : est ita; vobis hujus belli fui suasor , sed vos tamen nihilominus , sponte vestra , bellandum esse decrevistis. Sic et semper pro- fessus est , se eadem uti velle fortuna ac reliquos cives; quumque exspectaret, fore ut agris, quos privatam possessionem habebat , ab hostibus par- ceretur, illos Populo dedit, eoque omnes suspi- ciones , quae alioquin ex ejus amicitia cum ArchU damo fortasse fuissent exortae, prorsus a seavertit. Nee tantum in publico ilia prudentia appare- bat , sed domi , aeque ac foris , Pericles se ea duel patiebatur. Summae in Civitate auctoritatis vir Anaxagorae exemplum seqtii non potcrat , qui enthusiasmo quodam atque animi celsitudine duc- tus domum deseruerat,agros relinquens incultos(i). Nam (0 ^ ut - n Per- cap, 16, p, 162. B. De Vitando Acre Alie- no L I T E R A Pv I A. 93 ScciioII. ,5* Nam , uti Plutarchus animadvertit , non eadcm erat Philosophi et Politic! vita: quorum ille in rebus honestis mentem exercebat , minime exterarum re- rum indigam : hie , ad us um hominum accom- modans virtutem , necessario utebatur divitiis , ut honeste inter populares viveret. Quumque minime in illorum Politicorum numero censendus fuerit, qui e publicis pecuniis privatum quaestum faci- ant; uxor autem e prodiga Megaclis genie oriun- da (i), filiique, ad luxuriam possessionumque dilapidationem essent proclives; omnem rei fami- liari operam dedit : ita ut in ampla hac domo et opibus affluente, nihil efflueret, verum omnes impensae omniaque emolumenta certo essent nu- mero et modo constituta. Quae ut efficeret, praesertim Euangeli servi opera utebatur; quern praeclara supra ceteros indole praeditum, ipse ad domesticam disciplinam instituerat. Vehementer tamen haec displicuerunt mulieri filiisque, qui suas querelas ubique proferentes, patrem avaritiae accusarunt. Ac sane filii amicum, qui huic pecu- nias mutuas dederat , deinde suas repetierat , in jus vocavit. Sed , quamvis igitur recusaret prodigi in- opiae succurrere, ab avaritiae criminatione plane libe- no cap. 8. p. 83. E. Diog. Laert. Lib. II. scgra. 6. Himer. apud Phot. p. 1088. p. 84. Wernsd. quique ibi ci- tantur. Schaub. lib. laud. p. 7. sq. CO Conf. Aristoph. Nub. vs. 46. sqq. ibiq. Schol. 94 COMMENTATIO Sectio II. . 5. liberatur iis,-quae de co testatur Plutarchus (i): divitiae nonnunquam inter honesta referri possum, si possessor iis bene utatur , ut fecit Pericles , qui multis subvenit pauperibus. Optime etiam intellexit Pericles , plebis oculos delectari gravitate, quam in viro, cui rerum publi* carum cura sit credita, conspiciant; nee unquam ab ea aliquid remisit, sed earn constanter tueri co- natus est. Qua propter per omne tempus , quo Civitati praefuit , nunquam ad amicorum convivia accessit, una lantum occasione excepta, quum co- gnatus Euryptolemus (2) uxorem duxisset : sed et tune statim post libationes efFusas surrexit (3). Quae decori servandi cura etiam in causa fuisse videtur , quod in suppeditanda filiis pecunia re- strictior esset : metuebat enim ne hi 9 siquidem ma- jore nummorum copia donarentur libidini indulgere possent , nimisque exsultarent : quo ipso Populi in- vidiam atque indignationem moverent. Praeterea etiam hinc mihi videtur defensio peti posse , qua occurratur accusationi , Periclem moribus fuisse ita dis- CO Pl ut - in Per * ! ' Conf. cap. 38. p. 171. F. sq, (2) Etiam hie e gente Megaclea ortus fuisse videtur. Alius ejusdem nominis memoratur a PJut. in Cira. cap. 16. p. 488. C. (3) Plut. in Per. cap. 7. p. i55* Quae enim narramur ab Athen. I. p. 7. F. pertinent ad Periclem Pericliti filium Pit- theum parasitum. Conf. Lib. VI. p. 234. F. L I T E R A R I A*. 95 SectioII. .5- dissolutis, ut ne a filii quidem uxore abstineret; verum de istis sequent! paragrapho agemus. . 6. Morum integritas. Erunt fortasse', qui existiment, me hue usque non adeo characterisraum , quam laudationem , scrip- sisse; quique nobis accusatores sint nimii erga virum,in cujus rebus enarrandis versamur, favo- ris. Atqui profecto in iis, quae Oratorem Civita- tisque gubernatorem ac defensorem deceant ornent- que, Periclem prope perfectum, cum Cicerone, vo- care baud recusaveris. Sed erant in hoc viro, uti et in reliquis mortalibus , nonnulla , quae , si juvenis, quern in omni sermone et scriptione de magnis viris reverenter ac modeste judicare oportet " (i), vitia appellate non ausit, tamen a bono integroque aberrationes vocabit. Ac quam- vis minus gratum jucundumque sit, de homine, quern magni aestimes ac diligas, ilia dicere debe- re, quae ejus laudibus non valde faveant; in hoc tamen tantum est solatii, quantum tibi persuadere possis , lectores , si videant leviores minorisque momenti naevos a te non praeteriri , in reliquis eo (i) Sum verba Wyttenb. in Bibl. Critic. III. 3. p. 117. 96 COMMENTATIO Sectio II. , d. eo majorem tibi fidem habeant , laudesque , quas tribueris , non e partium studio , sed e vera aesti- matione ortas esse credant. Pericles etsi in publica vita a gravitate nihil remittebat, privatus pudicitia morumque conti- nentia non admodum excelluisse videtur; etiam- si statuas plurima ab ejus inimicis vel ficta, vel ctrte in majus aucta fuisse. Hujus rei sit documento, quod ab Athenaeo (i) narratur, de ejus consuetudine cum Elpinice, Cimonis soro- re 9 satis libidinosa muliere , et amoribus qui- bus puella in Polygnotum arserat, postea ma- trimonio cum fratre , apud Atbenienses famo- sa (a). Dixit nempe Athenaeus, Periclem pse- phismatis , quod de Cimonis reditu scripsisset , mercedem accepiss^ concubitum cum Elpinice. Jam quamvis praefracte negare nolim , Periclem unquam cum ilia rem habuisse; haecce tamen facile men- dacii arguuntur iis , quae jam longe antea accide- rant ; quando Elpinicae , ipsum roganti , ne fratri , qui in capitali judicio versabatur, molestus esset, anilem aetatem exprobravit. Difficilior erit refu- tatio accusationis : Periclem cum Xanthippi filii uxore coiisse; cujus rei, praeter Plutarchum , eun- dem Athenaeum 1. 1. testem habemus. Qtiis enim credat, aliquem, etiamsi alii sit inimicissimus, tarn in- (i) Deipn. XIII. p, 589* F. (a) Plut. in Cim. cap. 4. p. 480. F. / - L I T E R A R I A. 97 Section. .d insano esse animo, ut , ejusmodi fabellis spar- gendis , suae ipsius potissimum famae noceat , Miruin tamen cuique videbitur , Periclem , qui tanto studio curabat, ut etiam privatus apud Po- pulum inculpatus esset , adeo sui oblitnm fuisse , ut tale quid in se admitteret. Verum ad amores fuit propensior ; atque inter causas , ob quas priori conjugi invisus fuit, recensenda etiam erit consuetude, quam cum Chrysilla Corinthia habe- bat CO; nec libentius Dinomache alii nupsisse vi- detur, quam ipse Aspasiam duxit. Omnino enim Plutarcho assentiendum videtur, dicenti: lascivum potius, quam e literarum humanitatisque studio ortum , amorem illi cum Aspasia fuisse. Atque etsi Assenus V. C. (2), Aspasiae Periclisque partes defendendas humanissime sibi sumsit , earn vocans humanitatis domesticaeque felicitatis prin- cipem inter Graecos fautricem ; tamen metuo , ne aequo melius erga earn animatus fufcrit. Nam quominus credamus, Aspasiam literarum solum amore ductam , Athenas advenisse , prohibent di- serta Veterum testimonia; e quibus comperimus earn jam antea Megaris, deinde Athenis ofRcinam tractasse parum honestam ac decoram ; quae puellas ad quaestum corpore faciundum aleret, et CO Atheiu I. 1. Conf. X. p. 4^6. F. CO In libro laudato p. 3437. Conf. Kampeni Hist. Gr. Tom. 1L p. 332. in not. CLAR, G 98 COMMENTATIO Scctio II. 6. et cujus e ludo scoria per omnem Graeciam dis- pergerentur (i). Fatendum tamen est, earn veri- similiter hanc artem reliquisse , postquam Pericli nupsit ; sed semper tamen ei haesit suspicio , quod Atheniensium matronas, a maritis ad se ad- ductas , Pericli subjiceret. Ut vero istae de Phi- dia fabellae , ita et haec ex inimicorum calumniis maximam partem ortum ceperunt: atque admodum credibile mihi videtur , Periclem , quum Aspasiam domo excepisset, pro dignitate in republica accep- ta , cum ea consuevisse. Magnopere autem earn dilexit , ita ut nunquam in concionem iret , do- mumve rediret, quin earn osculo salutaret; eique adeo erat deditus , ut Comici, omnem occasionem arripientes , qua principi in Civitate viro , illude- rent , plura de eorum doraestica vita excogitarent; veluti totus ab Aspasiae sententia penderet , bella- que ejus suasu decerneret. Qua propter Periclem saepissime Jovem , vel Herculem vocantes , uxo- rem , alteram Omphalen , vel Junonem appella- runt. Sed discedamus ab hoc argumento, quod for- tasse nimis jam din nos tenuit ; virum admiran- tes , cui tantum hoc verti potuic vitio , quod amo- ris illecebris blanditiisque nimis facilem praeberet aurem ; quern ceteroquin mores summopere uni. cuique commendarunt ; atque in cujus vita nul- lum CO Athen. XIII. p. 569. F. L I T E R A R I A. 99 Sectio II. Jum vestigium invenitur nefandae istius libidinis, (quis enim amorera vocet ? ) quae omni aetate celeberimos ceteroquin honestissimosque in Grae- cia viros inquinavit. S 7- Incorrupta fides. Splendet hujus virtutis laude Periclis nomen, cui amor patriae, integritas, constansque erga amicos beneyolentia ac studium , tarn alte in animo insita fuerunt; ut uescias, utrum Peri- cli magis ornamento fuerint, an ipsa ex illustri illo exemplo majorem apud omnes commendationem acceperint. Nam quis patriam revera amare di- catur, nisi ille, qui omnes, quum facilitates opes- que, turn ingenii vires, in ejus salutem impendat; seseque nullo privato lucro a patriae commodis curandis abduci patiatur? Et quo tandem pacto amicitia stabilis ac constans esse poterit, si el firmamentum , quod fides est , demseris ? Nihil enim stabile , quod infidum. Quapropter ilium , qui in secundis adversisque rebus gravem , constantem , stabilem se praestiterit , esse ex maxime raro homi- num genere judicare debemus, ac paene divino (i). Di- (0 Cic. de Amic'u. cap. 17. G 2 ioo COMMENTATIO Sectio II. .? Dicitur a nonnullis ambltiosus fuisse Pericles, atque imperandi cupidus. Non nego : vir enim qui semet ipse probe noverat, intellexit se, quippe et manu fortein et dextrum ingenio, reipublicae pro- futurum esse, si cives Civitatem suae curae com- mitterent ; quapropter nullam opportunitatem prae- termisit , qua hunc scopum attingeret. Ut vero ad hanc metam pervenire posset, Populo indulgendum erat ; plus fortasse , quam , si perfecti quid spe- ctes, revera expediret, sibique ipsi placeret. Sui vero nullam rationem habens, si civium salus ageretur, ac praeterea sperans, fore ut leviori malo gravius , anarchiam , omniumque rerum perturba- tionem averteret; ut, si quando illud postea repa- rasset, res bene constituta vocari posset; hanc viam, non planam quidem ac facilem, unicam ve- ro , quae ad propositum duceret , ingredi decrevit. Utrum verum viderit, alibi erit indagandum: nunc ostendisse sufficiat , Periclem hac in reegisse, uti ipse existimaret agi opoitere. Quo autem clarius appareat, Periclem, antequam solus Atheniensium res curare coeperit , nihil fecis- se, quod merito illi objtceretur, opus tantum erit, ut nobis in mernoriam revocemus , quemadmodum erga eum animati fuerint Athenienses. Aliter enim fieri non potent , quin plebs , quae tamdiu ab illo defensa fuerat, postea, quura Pericles non adeo Populi voluntate se duci pateretur, quam ipse eos quocunque vellet ageret, vehementer ab eo alienata fuis- L I T E R A Pv I A. loi " Section. .?. fuisset, si sibi non constitisset Pericles, eoquc dccla- rasset,se auctoritatis tantum sibi concilinmlae causa multitudini blanditum fuisse. Nee ulla amplius in re fidem ipsi tribuisset: cnjus rei contrarium prorstis accidit; nam etiam eo tempore probitas, qune omni- bus cognita erat, effecit, ut , licet contra populares homines diceret , ejus oratio omnibus populuris et jucunda videretur (i). Imperio igitur , quod studiose fortasse, sed tamen honeste quaesiverat , dil'genter usus est, ut patriae usui esse posset: atquc ad ex* tremum usque vitae tempus, Athenas , vel foris ex- peditionibus , coloniis , foederibiis; vel domi Icgi- bus, institutis, monumentis, aedificiis confmna- vit, ornavit. Et quamquam plura ex istis ab inimi- cis carpebantur , de ejus probitate tamen atque into- gritate nulla Atheniensibus exorta est dubitatio; ita ut , quum rationes ab eo cxigerentur , Populo satisfaceret dicendo: ii$ TO Sew Mfauvoc,. Co- micis autem quis credat falsissima quaeque exco- gitantibus , ut criminandi calumniandique libidini indulgere possent? Aut quis curet improbosPhidiae accusatores , qui ut retutarentur, non nisi an rum , de quo furatos fuisse Phidiam Periclemque conteo- derent, Minervae signo detrahi opus fuerit? Ne- fas sit tale quid suspicari de viro , quern Tlni- cydides Plutarchusque d$upfourdv J vocsLrtlttti aique CO Plut ' in rer - cap. 15. p. 161. D. Thuc. II. cap. 65. Cic. de Or. III. cap. 34. IHmef. p. i;^. lot COMMENTATIO Sectio II. . 7. oiyfaurov UTTO xpypuTuv ; quern Pissuthnes frustra tentavit , quique moriens , licet in vita multos reges tyrannosque superasset potentia, ne una quidem drachma fortunas suas , quas pater sibi re- liquerat, reddidit ampliores (i). Nee ilia erga populares fides, patriaeque amor unquam immi- nutus fuit. Gravissimis quamvis injuriis et con- tumeliis a civibus affectus, ipsis tamen nequa- quam defuit, quura alios Praetores experti, ve- rum eos dto fastidientes , rerum publicarum cu* ram iterum in Periclem detulerant. Immo letife- ra aegritudine laborans, ultima suspiria duxit, in salute civium curanda occupatus. Quum igitur omnes cives tanto amore proseque- retur Pericles , qua caritate illos amplexum ipsum. fuisse putemus , quos familiares atque amicos ha beret? Neque enim fuit vulgaris amicus atque ex illorum grege, qui . . diffugiunt cadis Cum faece siccatis amici , Ferre jugum pariter dolosi (a). sed certus in re incerta cernebatur; ita ut postea (1) Plut. I. 1. et cap. 16. p. i6x fine. Comp. int. Per. ec Fab. Max. cap. 3. p. 191. C. Isocr. de Pace cap. 40. p. 184. Steph. Ad hanc integritatem spectarunt Himerius p. 1184. et Li ban. Ep. 1059. (2) Hor. Carm. I. carm. 35. vs. 16. sqq. L I T E R A R I A. 103 Sectio U. ejus dictum celebraretur : fyu psv cvv o uMg */- (tt (i). Quid commemorem tritam illam multo- rumque ore cclcbratam Anaxagorac Aspasiaequc defensionem ? Quorum hanc ab judicibus depre- catus est, ita ut ne lacrimis quidcm narceret, si Aeschini (2) credere fas est: illius atitcm , licet in summo vitae periculo versaretur , palam sesc discipulum profiteri non dubitavit. Quo facto om- nem suspicionem malam diluit, quae alioqui nobis fortasse oboriri posset , quando Anaxagoram a Peri- cle neglectum , ideoque vitae fmem fame sibi impo- nere decernentem , animadvertamus. Nunc vero cogi- tatione ducimur, Periclem publicis occupationibus, quibus prae omnibus reliquis rebus vacabat, in- stantique Samico bello adeo fuisse distractum , ut privatis necessitudinibus nullus locus supcresset. Praeterea e festinatione , qua, comperto philosophi consilio , ad eum cucurrit , e lamentationibus etiam obsecrationibusqtie , quibus amico persuadere cona- tus est , ut propositum dimitteret , totidem documenta atque indicia peti possunt , ex quibus, quantoperc eum diligeret,constet. Quis igitur adeo animi sit vecors, ut Ephialtis PhidiaequenecemPericli -tribuat ? Quorum prior ab Aristocraticis interfectus fuit , alter occubuit insidiis hominum nefariorum , qui se ulcisci volebant , quod calumniae eos mendaciique arguerat ? Manet etin his O) Liban. Ep. 1069. (a) Aptd Plut. in Per. cap. 3%. p. 160 104 CQMMENTATIO his Pericli laus; qui nihil gratius ac sanctius habuit , quam ut amicis in omnibus gratificaretur. In omnibus ? nisi in iis , quae contra officium pugnarent ; qui quum saepius universae vitae rec- te instituendae dederat praecepta, sic et aliquanrfo colendae amicitiae saluberrimum illud posteris reli- quit , quum diceret : Amicos oportet esse usque adaras. S- 8. Anlmi magnitude. Haec igitur de Periclis ingenio atque indole dic- ta sunto, Visus autem mini fuit in paucis tantum culpandus , in multis laudandus , in plerisque ad- mirandus. Verum , quamquam illud imprimis huic viro laudi tribuendum videtur , quod tot si- mul virtutibus excelleret, quarum singulae suffi- ciant ut oratoris , belli ducis , viri politici no- men immortale reddatur ; fuerunt tamen et alii , qui hac commendatione florerent. Sed aliud quid in Pericle observamus, quod ei proprium ac singulare fuisse, paene dixerim. Est ad- mirabilis ilia excelsaque animi aequitas ac mag- nitude , quae , consuetudine cum Anaxagora aucta ac confirmata, Pericli reliquarum virtutum causa ac veluti fons fuit, quamque igitur, nisi semel ite- rtimque ei defuisset , divinam merito appellaremus* Quae virtus , quamvis in publica vita saepius ap- pareret , ibi tamen nonnunquam velut nebulis occul- ta- L I T E R A R I A. 105 sectio U... tabatur hominum in politicis rebus studiis , totius- que civitatis singulorumve commodis. Inimicitiae v. c. quae Pericli cum Cimone per omne vitae spatium intercesserunt , Thucydidemque Civitatc privarunt, e tali potissimum causa explicandae vi- dentur. Quo splcndidius emicuit, quoties to- tius Populi libidini resisteret , eorumve animos de salute desperantes erigeret. Quis mihi pin- gat Periclem , dum omnes perterriti et trepidantes solem deficientem adspiciunt, seque Deorum irae subducere conantur, placido serenoque vultu ad- stantem, pallidaeque atque anxiae multitudini por- tenti causam explicantem ? Non adeo fulget, sed constantius elucet in Pe- riclis vita privata. Longe ab iis discrepans , qui- bus levissimum quodque iram excitet , ut sui obli- ti in convicia erumpant ; per totum diem patienter tulit contumelias et maledicta, quibus , in foro seria agitans , a petulanti quodam homine laces- situs fuerat. Tandem vesperascit; domum rever- titur Pericles, nee gravitas deest incessui, nee comitas vultui; vel sic tamen sequitur ipsum et conviciis proscindit idem iste homo impuden- tissimus. Quid Pericles ? Uni ex servis mandat , ut lumine accenso, hominem comitetur ac do- mum reducat (i}. Cogitemus aliquem Impera- to- CO Plut. in Per. cap. 5. p. 154. D. Basil. Magn. Horn. XXIV. Tom. I. p. 576. cd, Paris 1618. f. m. io6 COMMENTATIO Seetio II. . 8. torem , qui , post partam victoriam , publiceque laudatos periculorum socios praeliis amissos , om- nium certatim laudibus, coronis vittisque orne- tur ; verum interea ab inimico , hanc ipsi gloriam invidente, exprobrationibus atque insultationibus irritetur. Quodsi , lit alter Horatius , ne a sororis quidem caede abstineat, quis erit qui miretur? Eo autem admirabilior nobis apparebit Pericles, ubi Elpinicen levi animadversione ab eo monitam comperimus , paucissimis verbis nulla graviori castigatione addita. Non loquar de mansue- tudine, qua Comicorum maledicta, inimicorum- que calumnias pertulit; pertinent enim haec ma- gis ad vitam publicam, in qua dijudicanda, multa observanda sunt , de quibus , si rebus ipsis non interfueris , afRrmare non possis 9 utrum ex intima hominum mente, an ex aliis quibusdam causis sint explicaada. Humana minoris ducens, quam quae animum ulla perturbatione afficiant , atque Anaxagoram hac in re tanquam exemplum intuens (i), in risum nee lacrimas erumpere solebat; sed sem- per eodem placido gravique vultu conspicieba tur (2); atque uti in ceteris Periclem inter cla- CO Aelian. V. H. Lib. VIII. cap. 13. Diog. Laert. Lib. II. segm. 14. Conf. Valck. Diatrib. p. 25. (a) Plut. in Per. cap. 5. p. 154. E. Aristid. pro Quat. II. p 1 1 8. apud Phot. p. 1 272. L I T E R A R 1 A. 107 Sectio II. 5. 8. clarissimos oratores, imperatores, politicos viros censendum esse putavimus , sic et hujus rei habita ratione, cuin cum , probissimis in Graecia viris , Socrate et Phocione comparare non dubito (i). Vocet igitur Ion (2) hanc gravitatem jactantiam ct fastum , celebretque Cimonis in quotidiana vita lenitatem ac venustatein; nos cuin Zcnone Eleate, eos, qui loni conscntiant, hortamur, ut earn jac- tantiam aemulencur: optime enim illis eventurum ar- bitramur,si rcrum honcstarum simulatione, scnsim ad earum amorem atque assuetudinem adducautur. Verum Pericles erat homo , ac nihil humani ab co alienum putemus. Quamquam hac vitae insti- tuendae ratione, animum contra adversae fortu- nae calamitates corroborare studuerat ; et ainico- rum jacturam, vel morte, vel caede exsiliove amis- sorum , ita pertulerat , ut a tali viro exspectes : raro quidem, sed tamen nonnunquam, ab ilia egregia animi magnitudine deflexit. Quo autem animo erga ilium hominem erimus afFecti, qui tantopere uxorem, filios adeo amavit , ut, quern nihil unquam frangere potuerat, vitae pericu- lum , in quo Aspasia versabatur , amborumque filiorum amissio ita commoverit, ut eorum , quae ant- CO PHn. H. N. Lib. VII. cap. 19. Plut. in Phoc. cap. 4. p. ?43D. Apophthegmra. Rcgg. in Phoc.n . i.p. 187. E. Addi etiam potucrat Euripides. (a) Plut. in Per. cap. 5. p. 154. E. io8 COMMENTATIO SectioII. .8. antea facere consueverat , ac paene sui ipsius , obli* visceretur (i) ? Solatur nos humanae infirmitatis , quandocunque ejus vestigia in tanto viro apparent, observatio. Namque , ilia si ei defuisset , immenso spatio nos ab eo separates existimaremus ; mine vero non prorsus desperandum putamus 5 fore ut aliquando ejusdem praestantiae participes reddaoiur. Qualem igitur eum fuisse censeamus, qui Pericli vitio vertere voluit, quod diuturna aegritudine ta- befactus, senio confectus, ac jamjam moriturus , amuletum e collo suo suspendi siverit? In his faci* le conspicias mansuetum viri ingenium , inque suos benevolentiam , qui mulieribus extremum solatium , in quo omnem reliquam spem ponebant, adime- re noluit; quamquam ipse, dum leviter subri- dens (i) Plut. in Per. cap. 36 p. 172. C. Paulo aliter, magis- que in Periclis laudem , res narratur ab eodem Plut. in Cons, ad Apoll. cap. 33. p. ii 8. E. Val. Max. V. 10. Extern, i. Aelian. V. H. IX. 6. Hieronym. I. p. 334. ed. Vallar- sii. Notum est , quid in simili re fecerit Anaxagoras. Conf. Plut. 1. prox. 1. De Coh. Ira cap. 16. p. 463. D. De Tranq. Anitn. cap. 16. p. 474. D. Cic. Tusc. Dispp. Lib. III. cap, 14. Val. Max. Lib. V. cap. 10. Extern. 3. Galen. I. p. 382. Ael. V. H. III. 2. Diog. Laert. Lib. II. segm. 13. ibiq. Menag. Praeterea Valck. in Diatrib. p. 28. Wyttenb. ad Plut. Cons. 1. 1. Schaub. 1. 1. p. 52. sq. animadvertens cra- nes in re consentire in verbis d^screpare. Iraitando dictum expressit Lucianus Deor. Diall. Lib. I. p. 240. Plura ejus- modi exempla videas apud Val. Max. Lib. V. cap. 10. Ael. V. H. ill. 35. Conferri etiam poterit Herod. Lib. III. cap. 14. L I T E R A R I A. 109 ScctioII. .*. dens amico illud ostendit, satis indicabat, quae sua hac de re esset sententia (i). Letalis ille mor- bus, quamvis, simul cum corpore, animi etiam vi- res attrivisset , minime tamen ilium adeo usque su- peravit, ut in istam tarn putidam consilii inopiam eum protruderet. Erat adhuc idem ille Pericles , qui omnia , quae vulgus admirari solet, potentiam, tro paea, gloriam minoris duxit, quam quae tantis laudibus efferrentur : sed supremam ducens antmam in co felicem se praedicavit, quod nullus Athe- niensium sua culpa pullam induisset vestem (2). Cx) Pluu in Per. cap. 38. p. 172. A. CO SEC- no COMMENTATIO S E C T I O III. QUID PROFUERUNT, QUID N O C U E RUNT POLITICA EJUS CONSILIA? I. Democratiae confirmation Ut in omnium gentium, sic imprimis in Athe- niensium historia , plurima inveniuntur exempla , e quibus ostendi possit , quanta sit multitudinis levitas , in magnis hominibus rebusve dijudican- dis. Nunquam tamen haec levitas major fuit, Civitatique perniciosior , quam belli Peloponne- siaci tempore. Hujus rei consideratio plures per- movit , ut in Periclem , quern Democratiae confir- matorem istiusque belli auctorem habebant, cala- mitatum , quibus p ostea res publica afflicta fuit ,ctil- pam conjicerent. Itaque nobis videnduin erit, quid Pericles in Democratia confirmanda maxime specta- verit ; quid egerit ; quosnam efFectus ista agendi ratio habuerit. Quod ad primam hiijus quaestionis partem at- tinei; responsio est in promtu. Quum enim ma- L I T E R A R 1 A. in SectiolII.. magis necessitate coactus , quam sponte sua Populi panes amplexus esset , initio ei indulsit , ut auctori- tate sibi inde paraca , ipsi postca aliquando imperare posset. Quapropter,simulac se ab omnibus inCivi- tate adversariis liberasset , ouxtf t UUTOS vjv , ouX V7TIXIV XQt} roti? 7TiQv{Ai&n; i CWTTSP TrvotxTt; TUV TrcAAwi/* * ex TW oivei^v^ sxstvys x&i VTroQpVTTTOpevyt; evttx, KM TOt, (t %ys vfiQuv xal $tiajvKi (i). Plutarchus respexit ad locum e Platonis Gorgia (2) ubi dicitur 9 AQtr Quibusnam autem rebus haec (jucQoQopia consti- terit, nobis memorat Plutarchus (3)^ x*) %b 'ig x} ^ixxvTiKo'ig hjjtpwut , aAAa/^ re TO %. T. A. Addendus hie erit locus ex Aristote- le (4) dicente: TO, ^iKacTvipiGc, (ttph. L I T E R A R I A. 113 $ectioIH.$i patur (O) sed intelligi praemia , civilibus mu- neribus concessa. Quaenam autem fuerint cete- rae, de quibus Plutarchus loquitur, fitfffoQop#l 9 non constat; verum conjectura assequimur, hue pertinuisse TOV purOov exKhwiuffrmfo , quern Cleon , quum antea obolus fuisset,ad triobolum auxit(2). His largitionibus Pericles Populum tantopere sibi devinxit, ut eo uteretur ad Areopagi auctoritatem imminuendam. Erat ille Areopagus insigniter a So- lone , auctus ; qui Civitatem e tribus simul iFohiTtiat generibus constituere ctipiens , Areopagum ad Oli- garchicum , magistratuum electionem ad Aristocra- ticum ,judiciaad Democraticum genus pertinerejudi- cavit (3}. Desciverat autem ille Areopagus ab hoc institute ;nam , quum in Areopagum munere defunc- ti (4) legerentur Archontes , qui antiquitus , ut cete* ri magistratus , suffragiis eligi consueverant, mine vero sorte constitui solebant (5); etiam Concilium , quod ex istis hominibus constabat , necessario in- sig- (0 Suid. in v. Bekker. Anecdd. I. p. 158. (2) Schol. ad Aristoph. Plut. vs. 319. sq. Qui tamen sxxhya-tsio-riKW et $ixa bellum illatum est ; ipsa urbs expugnata , obsi- des exacti , tributum impositum, fractam prorsus ostenderunt insulam , antca opulentissimis Grac- CLAR. I ciae 130 C M M E N T A T I O ScctioIII. -3 ciae civitatibus parem. Eadem ratione, auctore Pericle , erga omnes socios usi sunt Athenienses : Euboeehses , Aeginetae non semel devicti , obedire coacti sunt : quumqne bellum Peloponnesiacum eru- pit, exinsulanis, qui omnes fuerantayrJi/^/, nulli postea fuerunt hoc jure utentes , nisi Chii et Les- bii. Inter socias vero civitates , Atheniensibus vmjxoovs , enumerabantur incontinente, Caria , Do- ris , regiones ad Hellespontum et Thraciam versus sitae ; denique omnes insulae inter Hellespontum et Cretam , praeter Melum et Theras (i). Sed quamquam Pericles insularum imperium Atheniensibus tanto studio vindicabat, tamen et ipsam Graeciam non neglexit. Lacedaemoniis non diu placuit ad Athenienses transiisse Hegemoniam ; et licet initio quiescerent , ad bellum , nisi ne- cessitate urgente , ininime propensi, cito tamen animadvertentes , quam mirum in modum adversarii opibus et auctoritate .crescerent , omni opera pro* hibere conati sunt, quominus Athenienses totius Graeciae evaderent domini. Excitabantur imprimis eo , quod videbant ubique reipublicae formam mu- tari, et optimatium auctoritati substitui popula- reai dominationem. Nihil igitur mirum, si inter eos et Periclem perpetuum odium exstaret ; cujus vestigia in omnibus, quae illis temporibus accide- runt , cerni possunt. Expeditio adversus Delphos , plurimaeque in Peloponnesum invasiones , Periclis in (0 Thuc. II. cap. 9. LI T E R A R I A. 131 SectioIII.$.5. in eos animum satis indicabant: quod nunquam evidentius apparuit , quam quum per totara Grae- ciam legates misit. Omnes civitates hujus socie- tatis participes, Atheniensibus primas partes ce- dentes , eos adjuvare debebant contra Lacedaemo- nios, hoc foedere exclusos. Iste tamen conatus Pericli non successit; qui profecto non omisis- set , hos socics uti et illos , quibuscum Aristi- des foedus inierat, paulatim sibi subjicere. Tan- dem post multas molitiones et contentiones , res eo devenit, ut belluin illud famosum diutius evita- ri non posset. Et hlc optima mihi praeberi videtur occasio, qua dijudicemus , utrum Pericles Atheniensium ///*- perio profuerit, an nocuerit. Hoc enim semper ipsi datum est crimini, quod belli Peloponnesiaci fuerit auctor ; ita ut ne posteriores quidem absti- nuerint a repetendis illis ridiculis fabellis , e ca- lumniis Comicorum ortis. Neque Athenienses , neque Peloponnesii , iidem erant illi Graeci , qui pridem , ob unam mulierculam raptam , Ilium everterant : vera causa erat invidia in Lacedaemo- nios , ac patriae augendae cupiditas , quam Pe- ricles quotidie in Atheniensium animis alebat at- que excitabat (i). (juum igitur hoc bellum Peri- clis CO Conf. imprimis Cel. Wyttenb. in Bibl. Grit. III. 3. p. 79. sqq. et Marxius ad Ephori fragmm. p. 230. sqq. 132 C O M M E N T A T I O 5eciiolH.$.3* clis opera, nisi effectum, at excitatum certe, Athenarum subactione finicum sit; ideone dicemus hujus mali Periclem fuisse auctorem ? Audiamus Thucydidem memorantem , quo pacto hoc bellum a civibus geri vellet : o plv yap tftojg&fyvr&G rs M TO VIXUTIKOV QspMTTSVOVTiX? X&l apfflV [AV STTlKTCCfteVOVG Hv TW Troupe*} 9 fty'Se Ty Trdhsi XIV^VVSVOVTMI; sQtj we* piF?Qui (i). Ideo paratos habebat 13000 hopli- tas, praeter custodes 16000 numero in munitio- nibus disperses ; hanc ob causam in longos muros tantos sumttis erogaverat; propterea 1200 equites paraios habebat et 300 triremes. Haec erat causa, quod in Peloponnesiorum exercitum nullam face- ret eruption-em ; sed classibus ipsorum regiones infestaret , ac socios , civitatesque subditas in officio retineret. Quod si vero consideremus , quomodo exitus ejus consilia probaverit , non debemus illud spectare , quid post viginti quinque annos , quum a praeceptis, quae dederat, cives plane descivis- sent , acciderit : verum , qua conditione imperium successoribus tradiderit. Ita videbimus, extremum Pericleae vitae annum continuam quasi victoriarum 1 seriem Atheniensibus praebuisse ; et , licet gravis- sima morbi calamitate affligerentur , nullam tamen e sociis civitatibus defecisse, nisi Aeginetas , brevi post cum Potidaeatis ita stiperatos , ut in posterum ni- (O Thttc. II. cap. 65. collate 13. Diod. Sic. XII. cap. 40. .Ancloeid. et Aeschin, II. 11. ad initium hujus . L I T E R A R 1 A. 133 Sectlo 111. $. a. nihil mali contra Athenienses strucre possent. Quis igitur Pericli tristem hujus belli exituni imputabit , quum constct, Athenienses post ejus mortem contrarium fecisse eorum , quae ipsis sua- serat? Turn bella pro lubitu, atquc arbitrio improborum Demagogorum suscepta, ac pertur- batio in omnibus , quum civili , turn bellica re, tanta fuit, ut Kampenus V. Clar, , haec om- nia expositurus, a Chronologica ratione disccs- serit, ne, innumerabilium expeditionum sine ullo consilio susceptarum narratione, fasticlium lectori- bus moveret. Ad finem igitur perduxisse mihi videor opus , quod , a Nobilissima Facilitate invitatus ? aggressus eram; ut, exposita Periclis vita et dijudicatis ejus ingenio et indole, meam qualeincunque sententiam dicerem de politicis ejus consiliis. Jam vero in plurimis existimo omnium laudibus dignum fuisse Pcriclem ; quod eo confidentius facere possum , quo plures semper fuerunt , qui hunc virum ad- mirarentur , quoque pauciores qui accusarent. Illorum in censum primo veniunt ejus popula- res ; quorum plerique nou tantum vivum omnibus honoribus prosecuti sunt (i); sed mortuo statuis po- (0 Val. Max. II. 6. . 5. Extern. Themist. Orat. XVI. p. 201. D. Conf. Sect. II. . i. not. 3. 134 C O M M. L I T E R A R I A. SctioIII..3. ponendis (i) , ejus nomen immortalitati tradere vo luerunt. Quas statuas , uti et ejus sepulcrum (2) , grato animo coluerunt poster! ; ita ut Pausaniae adhuc tempore superessent. Hunc admiratus est Dionysius Halicarnassensis , qui in Thucydide pro- bavit, quod hunc virum tantopere laudaret (3). Ejusdem laudum pleni fuerunt posteriores Rheto- res, ita ut etim saepitis eligerent, ad quern decla- mationes suas referrent (4). Hunc imprimis omnes laudabunt, quibus, quae nostra est felicitas, rei- publicae Curatorem habere contigerit , eruditionis bonarumque literarum amicum ac fautorem-. 0) Paus. Attic, cap. 25. init, 28. . 2. Plin. H. N. XXXIV. 8. In quarum una haec verba inveniebantur , servata in Antho- logia, Lib. V. Tit. I. Inscript. as. atque Aristid. Schol. From- mel. p. 289. 5' opouv ff IIcpfoAees, orrt teal w uvavSyru Sqwyopov %Qo "&$ en KsxpoiriSyiri Qspurrsvuv J/ H (tMov evrvvuv nshoTrviiQV x. r. A. ad Pythagoratn spectantia. (a) Paus. Attic, cap. 29. . 3. Cic. de Fin. V. cap. 2. (3) In judicio de Thuc. p. 825. R. (4) Liban. Ep. 372, Non tamen enumeratur a Cicerone de Orat. II. cap. 84. OB. OBSERVATIONS S OBSERVATIONES. Obs. L Intra Olymp, LXX. i. sqq. Nam annus ipse accurate definiri nequit. Antiquis scriptoribus hac de re altum est silentium ; nee nisi conjectura usi, Periclis aetatem constkue- re potuimus : qua in re quo modo progress! si mus, mine exponamus. Utitur Thucydides , ut infra memorabimus (i) , tribus a se invicem discrepantibus computandi rationibus , quarum ope initium Peloponnesiaci belli definivit : e quibus , ubi Periclis obitum commemorat, illam secutus est , qua ponitur belli initium ineunte vere anni primi Olymp. LXXXVII. A. C. 431. E testimo- nio vero ejusdem Thucydidis, per duos annos et sex menses huic bello interfuit Pericles (2) , ut mor- tuus CO Conf. obs. xxxrn. (0 Thuc. 11. cap. 65. i)8 . C O M M. L I T E R A R I A. tuus sit Olymp. LXXXVII. 4. A. C. 429. (i). Praefuit per qtiadraginta annos Atheniensium rei- publicae; cujus rei nobis auctores sunt Plutar- chus et Cicero (2). Porro non facile quis credat, Periclem ante aetatis annum vigesimum, ad remp. accessisse, ut igitur post annum 489. A. C. natus esse non potuerit. Nee tamen magis probabile est , ilium jam ante annum 500. A. C. in lucem editum fuisse; circa ilium enim annum, qui primus erat Olymp. LXX. , natus est Anaxago- ras (3)9 quern, non tantum praeceptorem , verum etiam aequalem habuit (4). Jam vero , si statua- mus, Periclem magistro suo non fuisse natu ma- jorem , annus ejus natalis intra temporis spatium supra indicatuin includetur. Hue accedit , quod, si Pericles jam ante annum 500. A. C. natus fuis- set, scriptores antiqui procul dubio non omisis- sent mentionem facere provectae, verum etiam vegetae senectutis , qua reipublicae praefuisset ; cujusmodi commemorationem ego certe nullam inveni. Nam , quamquam in Plutarchi libello an seni sit ger. resp. passim Pericles memoratur, ni- 0) Conf. Dodw. Ann. Thuc. p. 65. A. Duk. Corsini Fastt. Att, Tom. III. p. 232. (2) Plut. in Per. cap. 16. p. 161. E. Cic. de Orat, 111. cap. 33. Conf. Clint, ad annum 429. ubi Corsinum eracn- dat, (3) Diog. Lnert. II. segm. 7. Clint. Fastt. Hellen. ad a. 500*. (4) Suid. in voce O B S E R V A T I O N E S. nihil taracn ibi (i) invenitur , quod non optime de septuagenario dici pussit. Scripta jam hac obser- vatione, gratum mihi accidit, viuere Celeb. Docl- wellum , licet alia argumentandi via progressum , diem Periclis natalem posuisse anno J Olymp. LXX. (a). Obs. II. Xanthippus , Ariphronis filius , primum in Atheniensium liistoria memoratur , tibi agitur de Miltiade, ex insula Paro Olymp. LXXII. 4. re in- fecta reverse ; qui hanc ob rem a Xanthippe accusa- tus et a Populo damnatus est (3). Interfuit Xanthip- pus quoque pugnae ad Salamina commissae; quod colligimus e Plutarcho in vita Themistoclis. Fit ibi mentio cam's cujusclam , qui Xanthippum de- serere nolens , juxta navem natans , Salamina per- venit; verum simul ac litus attigisset, ibi mor- tuus est , ac sepultus in promontorio , inde Kuvos Wfta dicto (4). Deinde, quum Mardonius , post infelicem ad Salamina pugnam, in Graecia man- sisset, atque Atticae immineret, cum Aristide aliisque Lacedaemonem missus est Xanthippus , qui Spartanos adhortaretur , ut quam celerrime se- se ad bellum pararent (5). Jam ineunte hujus an- (j) Plut. torn. II. p. 783797. (2) Ann. Thuc. p. 55. B. (3) Herod. VI. cap. 136. Nep. in Mile. cap. 7. (4) Plut. in Themist. cap. 10. p. 117. E. Conf. idem in Cat. maj. cap. 5. p. 339. B. (5) Plut. Arist. cap. 10. p. 324. E, sq. 140 C O M M. L I T E R A R I A. anni vere, Atheniensium class! praefectus erat, ac Leotychidi Spartano , totius Graecorum classis du- el , sese adjunxerat. Commorantibus his ad Aeginam , ubi maritimae Graecorum copiae colligebantur , eo venerunt legati ex Ionia , qui primum Spartain profecti , inde sese ad classiarios contulerant , ro- gatum ut in loniam navigarent. At non potue- runt ipsis persuadere , ut ultra Delum procede- rent , turn propter locorum ignorantiam , turn ob hostium meturru Hi vero infelici Salaminio proe- lio perterriti , non ultra Samum progrediebantur : OVTU $sog TO ftseov $yA#<7<7 4 C6) Xcnoph. 1. c. L 16. Pollux. VI1F. 38. 4 COMMENT A TIO neque rtpfatxTa (O (mulctae publicae) sufficerent , nova identidem excogitanda erant tributa (2) 9 novaeque sociorum vexationes, ne aerarium pe- nitus exhauriretur : quo malo nescio an gra- vius illud , quod lites augerentur 9 populi mores corrumperentur , et inopes cives omnia relinquen- tes prae insano judicandi furore , non tarn quid justum 9 quam quid utile ipsis foret , spectarent (3). s> 4. Felici casu veteres Grammatici (4-) originem rov Qsupixou adnotarunt , qutim alioqui facile ad- duceremus ad credendura tale quid mores arguere vehementer corruptos. Nimirum dum olim aditus ad theatrurn cuivis pateret, turbis et litibus ilia licentia ansam praebebat: quibus, quum Olymp. LXX. novum theatrum exstrueretur , tempestive obviam ivit pretium dioboli (5) a spectatoribus solvendum. Ita vero pauperes excludebantur : quod non tulit Pericles , motus rationibus politicis aeque atque artis ingenuae studio. Debebatur profecto populo pro continuis laboribus aliquod praemium , et CO Boeckh. op. I. I. C. u et 12. (ft) Plut. Arist. 24. Andoc. c. AJcib. p. 116. de Pace p. 93. (3) Xenoph. 1. 1. . 13. (4) Vide imprimis Liban. in argum. ad Demosth. Olynth. I. (5) Aristoph. Vesp. v. 1189. Deraosth. p. Cor. p. 234. L I T E R A R i A. 75 et nemo facile oblectationem hanc indignam vel inhonestam dixerit. Non is erat Pericles , qui fhertiam civibus suis commendaret, cujtis potissi- mum cura 4 factum est, ut opificia per omnes ci- vium ordincs spargerent felicitatcm (i) ; quum hoc sibi persuasum liaberet , otium sine agendi studio non dan, neque civitati principi , perinde ac subjectae prodesse dejectam sccuritatcm [(2). Quae quum ita sint , iniquam legem ei proponunt , qui non viri animum attcndunt , sed insequentium temporum abusus primo auctori tribuunt; similes quodammodo isti optima^ium fautori ? quern omnia mala in democratic ad Theseum referentem de- pingit Theophrastus (3). Nos potius Periclem absolvamus , iisdem plane rationibus ducti , quibtis Aristoteles olim popularem licemiam immerito im- putari Soloni , egregie demonstravit (4). Coe- pit pecunia ilia postea dari ad dies festos et pom- pas celebrandas (5) , verum contra Periclis men- tern : a qua longiiis etiam recessit Eubulus iste , qui legem tulit, qud, qui pecuniam theatralem in militarem convertisset , capite plecteretur (6). .5. (O Plut. Per. i:. (2) Thuc. II. 63. (3) Char. Eth. 26. (4) Arist. Pol. II. 12. (5) Hesychius feupuca xpyftdru. cf. Plut. de Gloria Athen, C. 6. Isocr. de Pace 29. (6) Rhunken. Hist. Crit Or. Gr. p. 66. # COMMENTATIO $ 5- Pericles non minorem rei militaris , quam civilis curam gerens , primus etiam militibus nautisque stipendia (i) dedit. Non est quod miremur, Graecos olim , .sola" glorifl contentos , pro aris et focis contra barbaros sterisse : sed tempera erant mutata et nemo jam patriam relinqueret et vitam va- riis exponeret periculis et laboribas sine ulld. merce* de , quam sciret resides accipere in otio et securitate. Praeterea majorijure civitas quaelibet mandat ei, qui ab ipsa alitur, quam ei , qui sponte sud labores et pericula non refugit. Valent stipendia ad disci- plinam firman dam , et , ubi ea non adsunt, pul- cerrima quidem prostant fortitudinis et patriae amoris specimina, verum ipsa ars bellica magnos progressus facere vix potest; quin bella longinqua et diuturna sine stipendio stiscepta ne cogitare quidem possumus. Quivis autem paullo pruden- tior jam providere poterat , instare ilia tempora , quum exercitus bene instructus magno civitati fu- turus esset praesidio : cui rationi , quum et alia accederet haec, multorum inopiae sine magno Reip. sumptu succurrere hoc modo se posse: prudenter militibus in expeditione occupatis stipendium esse con- 0) Ulpian. ad Deraosth. Orat. xspi ffMTe%US* cf. de hac orpni qiiaestione. Gel. Heeren , Id. Ill, p. 347. L I T E R A R I A. 77 concessum, plerique agnoscunt. Erat illud non constans : plerumque tamen militi ( i. e. matre peregrimi natis. Clisthencs , quo suam factionem corroboraret , tribubus adscripsit multos peregrines et inquili- nos (3). Florentibus postea rebus e numero ci- vium eximunt , ut auctor esc Aristoteles (4) , eos primum , qui e servo ancillslve, turn qui e matre tantum cive nati sum, tandemque eos solummo- do cives habeat, quorum uterque parens civitatis jure gau.iebat. Hoc factum a Pericle , quern gra- vissimae rationes eo impulisse contendimus. Quum enim ille varias mercedes inter cives distribuendas constituerat , e re civitatis erat , non unicuique ur- bis incolae eas largiri , in tantd praesertim pere- grinorum Athcnis liabitantiuni copia 1 . Porro illos , qui inquisitione habitii , causa cadebant , verosimile est auxissse numeruminquilinorum , qui opificiis suis civitatis opes augebant, nee Reip. securitati facile ob- (0 riiu. SOL -4. (a) Pollux. III. 21. Plut. Themist. i. (3) Arist. Polic. III. i. ubi duhito, an recte Goalingius vo- cabulum $ovhov$ uncinis incluserit. Saepius servis civitatem datnra fuisse testatur , Andoc. de reditn, p. *6. ex:r. (4) Ibid, III. 5. 86 COMMENT AT I obstabant. Denique, quod maximum est, hac lege obviam ivit licentiae popular!, quae augetur ci- vium aucto numero , quamdiu aditus ad comitia et tribunalia cuivis facile patet. Lex autem ilia, etsi jam antea lata, vim demum suam exercuit(i), quum Psammetichus (de quo aliunde , quod sciam , non constat : nam de Ina- ri (a) patre sermo esse non potest , quum ipse Inartis jam annos aliquot ante (3) in crucem subla- tus esset) Aegypti rex , memor quippe auxilii olim ab Atheniensibus missi , quo Aegyptii se substra- herent Persarum jngo , inopiae urbis succurrit, missa frumenti copia, inter cives distribuenda. Deprehensi tune sunt circiter 5000, vel ut accu- ratius tradit Philochorus 4760 , qui sine justo ti- tulo in civium jura irrepserant. Quod autem Plutarchus addit,jusmansisse integrum illis 14,040, quibus status quaestio mota non est , quive suam causam probaverant , vereor , ut satis diligenter ab eo relatum sit. Veriora certe videntur , quae Philochorus , quern fortasse ipse Plutarchus auc- torem sequitur , tradit totidem fuisse , qui ac- ciperent frumentum (TQV$ yap (i) Archonte Lysimachidc (Olymp. LXXXII1.4. 8.0.445 ) ut tradit Thilochorus apud Schol. ad Aristoph. Vesp. v. 716. qui tarnen diversas res confudit, ut recce monuic Boeckh. op. 1. I. p. 98. (a) Thuc. I. 104. Herod. VII. 7. (3) Thttc. I. 1 1. L I T E R A R I A, 87 K. r. *0- * ta liberum erit statuere divites portio- nes suas recusavisse: quum contra, si Plutarclii verba sequamur, eaque conferamus cum diligenti Thucydidis (i) computatione, civium numerus intra paucos annos vehementer, quin supra om- nem captum , auctus fuisse dicendus sit. Aliam etiatn majorem diflicultatem viri docti sibi deprehendere visi sunt in eodem hoc Plurarchi lo- CO , negantes vcrbum I TT p aQyo- y.v , venum ierunt (ipsi scilicet eorumque bona) dictum de iliis quinque millibus , quibus civitas adcmpta , ferendum esse. Talem nimirum crudelitatem alienam judica- runt ab humanitate Atticd, imprimis aevo Pericleo: et opportune animadverterunt , earn venditionem ne potuisse quidem procedere sine magnis Reip. mo- tibus , de quibus nusquam memoriae proditum est. Corruptae hinc voci medelam adferre conati sunt alii (a) aliam, variasque conjecturas proposueriinr. Quibus singulis ut denegare nolim ingenii laudcm , ita omnibus supersedendum (3) esse ut putem , fa- ciunt (0 Thuc. II. 13. G) Coraes lectionera affert e cod. Paris. eQuvwxv* a'.iam ipse proponit ccTrsxpiQwuv i. e. cc.7re^<^iff^yctv , quod apte opponitur sequent! xp'dsvrss. Orellio ad Isocr. p. 461 pla- cet scribi J (pup dbv\ tray. Clinton (F. II.) unice verum censet UTryhddyjffav cujusrocis usum pluribus veterura locis confir- mat. (3) Schaefferus ndnotavit, Bekkero vul.^atum vi*1cri dfndi posse. Sed frusira laudatum libellam circumspcxi. *8 C O M M E N T A T I O ciunt haec. Quum , ejectis XXX. tyrannis archon* re Euclide (i), recensio leguni haberetur , Aristo- phon neglectam restituit Periclis legem , sicut auc- tor (2) argumenti orationis adversus Eubulidem tradit: TTXVTUV T sirs ynyeioi Trotfrui slaw , sire (4,y TOV<; TOU<; 700V KM slvoti f&srotxow' roTs $s sit; ^iKttGTuq S&fo&tti , K&V f&sv irxg" i* e. Lex fertar apud Athenienses: fiat inquisitio in omnes,qui tabulis civium adscript! sunt , sintne veri cives , nee ne : deleaniur nomina eorum , qui nati non sunt ex parente utroque cive: sufFragia de singulis ferant tributes: ejecti inque scntentld tribulium acquies- centes arnittant civitatem atque fiant inquilini : si qui velint, detur iis provocatio ad judices: qui etiam in judicio convincimtur , vendantur : sin absolvuntur 3 sint cives," Qui locus (3) diserte do (1) Athen. XIII. p. 577. B. (2) Didymns, ut visum est TayJoro acl h. 1. (3) Add. Harpocrat. v. tur&faQt&pfab Suidas v. itet$j) varet incolumes , quique profecturus ad bella haec secum dicere solebat : Cogita , Pericle , te prae- esse liberis hominibus , Graecis et Atheniensi- bus (2)." Silentio item praeterire nolo 9 quod quum in exstruendis Propylaeis opificum aliquis e tecto delapsus in eo esset, ut jamjam moreretur, Pericles non infra dignitatem habuerit , ei remedia dare (3) quibus salvus evasit : quod a populo divi- no tributum fuisse auxilio , non est quod mire- mur. Sprevit idem voluptatem , neque ira ad injustum facinus abrumpi se passus est : quam securitatem omnium amorem ei conciliasse, dignitatemque at- tulisse, quis negabit? Sufi igitur virtute contentus contemnere poterat comicorum imprimis cavillatio- nes, (1) Aliter paullo Val. Max. V. 10. j. e Ael. V. H. IX. 6. qui stia habent e Plutarch. Consol. ad Apolloniura, p. 118. E. wbi cf. Wytteub. adn. (2) Plut. Apopht. p. 186. C. Praec. Reip. ger. p. 813. D,_ 0) Plut. Per. 13. L I T E R A R I A. 57 nes (0, quibus nee tuto resistere potuisset , ne- que etiam innocentem risiim plcbi adimere voluis- set : diligentissinuis namque morum publicorum ob- servator intelligebat talia spreta exolescere: si iras- care, agnita videri. (2). Fortitudinis autem in eo, qualia cxempla excitem , dubius haereo. Sive enim belli ducem respiciamus , qui occasione oblatit rem optime semper gessit , hoc vitandum ratus , ne temere ofFerret se periculis , improbansque non mo- nitis , sed etiam suo exemplo aliorum , v. gr. Tol- midis, audaciam : cui praeclara ilia vcrba dixit: tu , si Pericli non credas , sapientissimum certe magistrum , tempus exspectare ne dedigneris (3); sive cogiremus labores , quos aequo animo su- biit in Reip. administratione populi commoda cu- rans, sed ei non ccdens (4), nae iniqui futuri sumus , ni libenter hanc fortitudinis laudem ei quasi propriam fuisse concedamus. . 4- Possunt aliquando incidere tempora , quibus Reip. salus suadere videatur paullulum a norma recti et jus- (1) Horum licentiam notat Cic. in fragm. IV. de Repb. . 33. Or. (2) Sententiam profert Tac. Ann. IV. 34. f. Ca) Plut. Per. 18. (4) Plut. Per. 15. id. Nicii, 3. 58 COMMENTATIO justi discedere ; nunquam autem ipsius interesse potest 9 in 'ulla re temperantiam et modestiam , vi- tae ornamenta pulcherrima , deponi. Et sane il- ium virum, qui varies animi motus ration! subjice- re a teneris didicerat , qua* fuisse temperantid in dictis factisque dicemus ? Natura" et discipline acu- to pulchri sensu repletus et in omni vita (i) illam elegantiam referens , quam postea Athenae sibi propriam habuerunt , delectatus videtur amicorum , quos habuit multos, commercio et ingenuarum mulierum consuetudine. Sed calumnia et invidia ilia ei objecerunt crimina (2), Quasi quovis modo libidini satisfacere studuerit. Redarguit ea mo- derata vitae instituendae ratio (3) a qua numquam recedebat ; diserte etiam refellit dictum (4) ejus , quo Sophoclem in praetur& collegam intempesti- ve pueri cujusdani formam laudantem reprehendit. Praetorem quippe decere non solum manus , sed etiam oculos abstinentes habere." Neque ta- men est , quod miremur illius aetatis homines (5) libidini tribuisse amorem , quo Aspasiam , cultis- mi ingenii foeminam prosequebatur , quum eo us- que Ci) Plut. (Per. 5. Aesch. c. Timarchum 6. (a) Athen. X. 436. F. XIII. 589- F- (3) Plut. Per. 7. (4) Plut. Per. 8. Cic. de Off. I. 40. Val. Max. IV. 3. i- Cs) Vide versus Crat, etEupol. apudPlut. Per, 24, et Aristoph. ibid. 30. L I T E R A R I A. 59 que mulieres gynaeceis contineri solerent, liberalis institutionis prorsus expertes. Idem patientiae exemplum cledit , philosopho non indignum, quum ab improbo homine per totam diem conviciis petitus , non modo istum non coer- cuit , sed quum jam in eo essct , tit domum ves- pere ingruente intraret , facem eidem servum pro- ferre jussit (i). Eundem ille in dicendo modum tenuit , atque no- lim a Dionysio reprehend! , quae Pericli apud Thu cydidem tribuuntur (2). Minime ea abhorrent ab ingenio viri, qui suae integritatis sibi conscius pa- triaeque commoda semper ob oculos habens con- tra calumniae tela se defendere debet. Non spirant ea arrogantiam , fiduciam potius morum declarant. Facile autem ilia gravitas in superbiae alioruin- que contemptus suspicionem ducere poterat, prae- sertim si quis cogitabat Cimonis liberalitatem et populare ingenium. Sed quos tale quid in Pericle reprehendentes audiebat Zeno , eos admonebat ut parem aflfectarent superbiam , quae ipsa imitatio eorum mentes elevaret, et summo viro similiores redderet (3)- Sed quid plura ? Summam sui admirationem ex- citat ille , qui omnia sua facta et novem victorias , quas (1) Plut. Per. 5 (2) Vid. supra C. I. , 13. (3)Plut. 1. k 6o COMMENTATIO quas reportavit , in quibus fortunam non parum adjutricem expertus fuerat , facile superari puta- bat summit humanitatis laude (i); quam qui ei denegaret, inventus est nemo. 5- Consulto nihil monuimus de ejus prudentid, sum- ma" , propterea quod ea tertii Capitis materia erit. Non tamen possumus , quin hie earn ubique ab eo servatam praedicemus. Ilia instructus et hostium victor et civium ductor exstitit: ilia sibi pro- spexit, ne aliquandp mutatd aura* poptilari ab ini- micis pessum daretur. Argumento sit ratio, quam a Phidid teneri voluit in adornandi Minervae sta- tud, cui aurum ita appositum erat, ut facile se- parari et appendi posset (2); et magis etiam il- lud, quod sub initium belli Peloponnesii agros suos , quos in Atticd regione habebat , populo donavit , ne forte incideret in populi invidiam , si hostilis exercitus iis parceret (3^ Prudenter quoque modum in dicendo tenebat , qui non de omni re ipse ad populum verba facie- bat, sed plerumque amicorum (4) utebatur minis- te- 0) plut per SB. (a) Ibid. 31. O) Ibid. S3 . (4) Pint. Reip. ger. Praec. p 812. L I T E R A R I A. 61 terio, se ipsum , ut ait Critolaus (i) tanquam triremem Salaminiam ad res graviores reservans, Ubi vero surrexerat facile populum impellebat, quo vellet. Apparuit hoc in unique Cimonis ac- cusatione (a); apparuit in judicio Thucydidis, quern upurrov fiJTOp* sud eloquentid ita prostravit , ut ne habuerit quidem , quod reponeret (3). Non solum autem accusatoris partes in se sus- cepit, sed audivit cum Socrates (4) admoneatem cives suos , ut securitati urbis consulerent , ex- struendo T$ $ta pwou retail et, ut alia omittamj, bis a populo designatus est , qui collaudaret eos , qui pro patriA cecidissent. Quae omnia me admo- nent, qui nonnulla subjiciam de eloquentid viri, sine qud nunquam ille , etsi optimis moribus et insigni prudentid ornatus, tantam auctoritatem adi- pisci et vero retinere potuisset. S- 6. De Eloquentid Periclis, profectd illd ex intimd animi humani et universae naturae cognitione, at- que adeo ex ipsd philosophid , una est et consen- tiens oranis antiquitatis vox. Plato , quum docue- rat 0) P lut Per ' 7 Rei P E er> Praec P- 3n. (a) Cf. Cap. I. 6. (3) Aristoph. Vesp. v. 945 48. ibique Schol. C4) Plut. Per. 13. Plac. CorgM , p. 455. tt. ibique Stallbaum. 6* COMMENTATIO rat trla haec requiri in oratore , naturam 5 scien- tiam , usum , non dubitat Perielem appellate om- nium optime ad rbetoricam instructum (i) Tsteuw TOV iis ryv pyTOpixyv , quern quomintis postea (2) perfecttim oratorem diceret , hoc unum obstabat , quod Pericles arte sua" cives non meliores et jus- tiores reddiderat. Singular! laude apud eundem (3) ornatur ab Alcibiade, dum Nesiori et Antenori opponitur; quamvis dubium videri possit , dictane haec respiciant dicendi facultatem , an vero pru- dentiam in omni vitae ratione. Platoni succedant comici , qui ceteroquin viri potentiam exosi , certatim in eo genus orationis sublime et per- suadendi vim celebrant. Aristophanes (4) eum dicit fulmina et tonitrua emittere et Graedam com- miscere : Cratinus (5) linguam Graecorum maxi- mam : Eupolis (6) longo eum intervallo reliquos oratores post se reliquisse, suadam in ejus labris sessitavisse , tantamque in eo vim fuisse testatur , ut CO ^ n Phaedro, p. ^69. E. (2) In Gorgia , p. 503. Co) In Symposio, p. 221. C. coll. p. 215. K. (4) Acharn. 530. (5) Sic certe Aristid. III. p. 215. Cant., putans comi- cum dixisse, quod sentiret, veritati vero ex arte sud aliquid acerbi admiscuisse. Similiter Philostr. in prooera. td vitas Sophist, p i y & g Q n. svonifffa T t) v yAwrrav. (6) Complura congessic Wyttenbach. ad PJut. de S. N. V. p. 7. sqq, L I T E R A R I A. 63 ut in auditorum mentibus quasi aculeos relinque- ret. Communi denique civium consensu is , qui dicendo male andaces reprimere , stulte trepidan- tes erigere potcrat (i) , Olympii cognomine (a) dignus est habitus , quod olim a Comicis in de- risum acceperat: idque, ut festive ab Aristide Rhe- tore scriptum (3) invenio , facientes Athenienses lltttAw Tl 'OWplKOV. Priusquam autem eloquentiae Pericleae imaginem nobis informemus , utile crit inquirere , an umquam scriptae editaeque fuerint ejus orationes. Affirmat Cicero (4) : negant Plutarchus (5) et Quinctilia- nus (6) , quorum hie , quum nihil reperiat tanti eloquentiae farad dignum , ea , quae sub Periclis nomine ferebantur , ab aliis esse composita judicat. Haec igitur sententia , a diligenti arbitro prolata , et a summo superioris aevi critico (7) probata , uni- ce vera videtur. Et ne temere illis assentire vi- dear, animadvertere lubet, primum viros, qui plu- rimum valebant in liberd aliqud civitate noluisse fere orationes scripto mandare et posteris trans- mittere, judicia refugientes sequentium tempo- ruin; (0 Thuc. II. 65. (2) Diod. Sic. XII. 40, Plut. Per. 8. (3) Arise. 1. 1. p. 250. (4) De Orat. II. 20. Brut. 7. (5) Plut. Per. 8. Vit. X. Orat. p. 832. D. (6) Quinctil. I. O. III. I. la- XII. a. 22. et 10. 49. (7) Rhunken, llist Crit. Orat. Gr. p. 3$. 64 CO M M E N T A T I O rum (i); turn vero Sophistas jam Demetrii Pha* lerei aetate coepisse fictas ad imitationem fori con- siliorumqae materias componere (2), quibus for- tasse fraudem sibi fieri passus sit Tullhis. Plura tamen indicia haberaus, unde orationis Pericleae formam effingere liceat, Faciunt hue , praeter diser- ta veterum testimonia, dicta quaedam passim apud Plutarchurn Aristotelemque servata ; facit imprimis diligens lectio earum orationum , qtias historiae suae intexuit Thucydides , qui ex eadem Anaxago- rae discipline profectus , ita se ad Periclis imitatio- nem composuisse videtur, ut ejus eloquentiae for- mam effigiemque per totum historiae opus expres- sam posteritati servaret (3j. Thucydides igitur ora- tiones illas non iisdem verbis retulit (4) , sed eun- dem retinuit cogitationum ordinem , eosdem sensus reddidit : quod etiam verosimilius erit reputan* tibus Thucydidein ipsum facile concionibus in- teresse potuisse, nee oblitum ita pridem fuisse verborum , quae omnium animos moverant. Erat ejus dicendi genus acutum , breve, senten- tiis magis , quam verbis abundans : non carebat sua- vitate et lepore , licet hilaritatem et comicam le* vitatem a nemine longius fuisse remotam statuere de. (i) Plat. Phaedro, p. =57- D- cf. Cic. Brut. 24. (a) Quinct. I. O. II. 4. 41. (3) Verha Wytrenb. , praef. ad Sel. Hist. p. 13. (4) Thuc. I. 22. LI T E R A R I A. 33 quo facto, quum Corimhios sibi infcstos reddide- rant, nova mox cum iisdem exstitit controvcrsia de Potidaea (i). Corinthii igitur, suas vires con- tra Athenienses non sufficere probe intelligentes , in conventu sociorum, bellum conjunctis viribus declararunt in Athenas suscipiendum : quorum Cft) precibus Aeginetae, duris conditionibus utentes, clam se adjunxerunt: veheinenter vero Megarenses in decretum illud invecti sunt , quo ab omni portti foroque Attico arcerentur (3). Haec omnia et magis etiam metus , ne Athe- niensium potentia in majus cresceret, vicit tandem Lacedaemoniorum ,tarditatem , qui contra nitente licet Archidamo (4) satis temere bellum non diutius differendum esse judicanmt Cs) Interim pltires legationes Athenas miserunt , non ea 1 mente ut ne bellum esset, sed ut interea se ad bellum instrue- rent et culpam omnem in Atheniensium pervica- ciam transferrent. Primum imperarunt illis , ut urbem liberarent piaculo Cylonio (6), quo quum unum Periclem perdere studebant , nescio an un- quam gentis socia erat liberutn esset, utri parti libueric se applicare.- Thuc, I. 35. Foecundus profecto rixarum ions. (O Thuc. I. 56. 66. (2) Idem I. 103. coll. 105. (3) Plut. 1. c. Thuc. I. 6"7 (4) Thuc. I. 80-85. (5, Idem 88. (5) Cf. supra . I. BOOT C 34 C O M M E N T A T I O quam disertius , quantum in eo fuerit declarari potulsset; non aliud vero responstim tulerunt, quam ut ipsi se purgarent piaculo Taenario et Palladis Ghalcioeci (i) Deinde mtilta alia postu- lavere bellumque nullum fore promisere , modo re vocaretur decretum Megaricum (2): cui jussui quum restiterit Pericles solus habetur belli auctor. At Optimo ille consilio decretum non revocandum esse eensebat : qudcunque enim.de causa" latum sit, tol- li illudLacedaemoniorum jussu non poterat, quum vel minima concessio foret imbecillitatis metusque indicium (3). Deinde si aliqua spes fuisset fore, ut hoc modo omnis belli mate/ia extingueretur , nee arma sumerent hostes; aliquid fortasse conce- dendum fuisset. Verum probe intelligebat Pericles,, viam ita sterni ad duriores conditiones , sicut mox probavit tertia eaque ultima legatio , quae pacem offe- rebat 5 ea lege 9 ut Athenienses Graecos uvTovopovg esse sinerent (4). Id vero nihil aliud erat, quam postu- lare , ut Athenae sponte omnem splendorem depo- nerent, omnibusque reditibus spoliandas se praebe- rent et interitum sibi ipsae pararent (5). Placuit igi- (j) Thuc. I. 128. (2) Idem 139. add. Aelian. V. H. Xtl. 53. ibique Kiihn. Aristoph. Acharn. v. 530. 540. cf. de hoc et alio mox laudando 1 Silvern 1. c. G) Pluc. Per. 31. Thuc. I. 140. , (4) Thuc. I. 139, (5) Orat. Periclis apud Thuc. I. 140, seqq. Heeren, Ideen. V. Ill, p. 227. L I T E R A R I A. 35 igitur omnibus civibus copiam dare dicendi, quum- que anceps etiam csset , quacnam sententia vince. ret, Pericles habuit illam orationem , quae insigne historiae Thucydideae ornamcntum ab omnibus ha- bitum est (i). Cujus orationis ne summa quidem capita referri patitur hujus instituti ratio. Quod vero responsum legatis dandum censuit, ex ipsa describere liceat , quandoquidem non melius aliunde constat , omnia fecisse , eo auctore , populum Athe- niensem, quo pacem retineret: Legates dimitta- mus cum hoc responso: Megarensibus permitti- mus foro et portubus uti , si Lacedaemonii quoque peregrines non arceant , nee nos, nee socios nos- tros : civitatibus libertatem reddinuis , si modo li- berae erant tempore foederis initi , et si ipsi quo- que suis sociis reddant copiam , ut non ad illo- rum arbitrium , sed pro suo quique arbitratu admi- niscrentur: judicium subire volumus sccundum foe- dera: bellum denique non inferimus, sed illatum propulsabimus* Tale enim responsum et aequum et ex dignitate hujusce civitatis est." Athenienses autem, ita pergit mox Thticydides, judicantes optimum illis consilium Periclem dedis- se, ad ejus sententiam decretum fecerunt. Exposui causas belli Peloponnesiaci, auctorem secutus gravissimum , eundemque integerrimum Thu- (i) Earn admiratur acerbus Thuc. criticus Dion. Hal. p. 157. Add. Arise. T. HI. p. aa(5. C 2 3 6 COMMENTATJO Thucydidem (i): cujus potissimum auctoritas me movet, ut Periclem omni culpa liberem et aucto- rem tantorum malorum fuisse negem , nisi quate^ nus plurimum ille contulerit ad potentiam et splen- dorem patriae suae augenda, s. . Exponamnunc contrariam sententiam, quae mill- tos patronos nacta est (2) , sed quam ipse Plutar- chus non dubitat vocare nwi/ %eipi Ab- (0 Arist - In ' 433- (i) Cf. Isocr, de Permut. c- 9. (3) Thuc. II. 65. $ ffiSypciq i. e. uncos , sive manus fcrreas , quas classiarii in ta- tabulatis collocati in naves hostiles conjicerenr. (2) Plut. Per. 26. f. Diod. Sic. 1. c. At vide Nepotem in Thimor. h. i. cujus fidem potiorem judicat Bocckh.d. St^atsb. d. Ath. I. p. sia. (3) Servavit, qui est malitia . Aihenaeus XIII. 572. F. 30 COMMENTATIO ravit et publice designates (i) more patrio, oratio- nem habuit funebrem , qua" praedicavit immortales caesos , sicuti Deos , quos non ipsos videmus , sed ex honore, quo ornati sunt, etc bonis ,quae praebent, immortales esse statuimus :" eadem enim dici posse de iis , quipro patria 1 ceciderunt(<>). Sententiam for- tasse etiam aliam ad eandem hanc orationem referre licet , juventutem scilicet bello amissam perinde civi- tati ereptam esse , ac si quis ver anno adimeret (3). Abeuntem e stiggestu omnes matronae laudaruntcoro- nisque (4) et vittis ornarunt 9 un& Elpenice except^ , quae magna scilicet , inquit , haec sunt o Pericles ! et coronis digna , qui multos et egregios cives per- didisti , non Phoenicibus arma inferens , neque Per- sis, sicuti meus Cimon, sed urbem evertent so- ciam et communis originis !" Cui Pericles nihil aliud respondit , quam hunc Archilochi versum : ovx &v (tvpouri ypau$ hue* ytetQso (5) Quod (i) Thuc. II. 34. Plato in Menex. p. 234. B. Demosih. p. Coron. p. 320. fin. (a) Pint. Per. 8. f. e Stesimbroto , qui scripsit librura Uspi Q(Ai Thuc. I. 44. s. Diod. Sic. XI. Ilia socie- tas cum Corcyraeis non erat illicita: nam in ipso foedere tri- cennali sancitum erat , ut cuivis civitati Graecae , quae neutrius gen- JOHANNISCORNELIIGERHARDI BOOT, ARNHEMIA - GELRI , PHIL. THEOR. LIT. HUM. ET JUR. IN ACAD. LUGO. BAT. CANDIDATI, COMMENTATIO, QUA RESPONDETUR A D QUAESTIONEM, A NOBILISSIMO ORDINE PHIL. THEOR. ET LIT. HUM. IJV ACADEMIA RHENO-TRAJECTINA ANNO MDCCCXXXIII. PROPOSITAM: Vita Pcriclis ex ipsis fontibus , maximc Plu- tarcho , petita. Viri characterismus. Quid profucrunt cjus politica consilia civitati ct imperio dthentimium? Quid nocucrunt? PRAEMIO ORNATA DIB XXVI MARTII A. MDCCCXXXIT. , M O N I T U M. Quo tempers haec scriptio typis exprimebatur , potuis- sem earn passim ornare observationibus cum meis turn alio- rum, inter guos imprimis memorandus est C. Sintenis , cujus praeclara Pcriclis Plutarchei recensio hoc ipso anno prodiit. Verum , etsi mutandi facultas mihi benigne concessa fuiset , tamen religioni duxissem ea uti , ne hac rations aliguid ab aemuli laudibus detrahere voluisse vi- derer* 3, C, G. B. P R A E F A T I O. Quotiescunque mentem ab aliis studiis ad con- templationem veterum civitatum revoco, semper civitas Athenarum prae reliquis me invitat, in qud diutius commorer. Si enim quaeramus , unde in bellis contra Persas salus Graeciae universae orta sit : ubi fuerit sedes humanitatis : ubi diu Graeciae principatus fuerit? omnes clamant esse Athenas, fulcrum illudet commune quasi prytaneum Graeciae. Haec porro civitas earn fortunam ex* perta est, ut quum maxima quaevis perfecisset, eximios quoque laudum suarum praecones nacta sit. At vero in ilia historid Athenarum , nullum tempus magis elucet, quam L. illi anni, qui inter bellum Persicum et Peloponnesium fuerunt: quod aevum omne fere impletur Periclis nomine. Qui igitur hunc virum , cui Athenae debent , quod Athenae sint et omnem ingenii atque elegantiae A 2 lau- 4 P R A E F A T I (X laudcm acceptam referunt , " non bene cogno verit , vereor ut rectam ille de florentissima* Athe- narum conditione sententiam ferre possit. Quapropter pergrata mihi accidit quaestio a no- bilissimo Ordine Lit. Hum. in Acad. RhenoTra- jectino" proposita, quae juvenes bonarum artium studiosos invitat ad inquirendum 1 in vitam , mores et consilia politica Periclis. Pergratam dico ; non quasi meae tenuitatis expers putarem, tantam ma- teriem rite a me digeri posse; sed quoniam ita ad id , quod sponte vix suscepissem laudis studio trabebar. Constitui igitur mearum virium hac in re facere periculum: quod conamen, quicun- que demum sit eventus , certe nee utilitate , nee jucunditate caruit. Priusqtiam ipsam rem adgrediar, pauca dicen- da habeo de ratione, quam in conscribenda" com- mentatione secutus sim. Triplex est quaestio : in tria item capita meam scriptioiaem divisi, et ne omnia continuo cursu procederent , singula iterum capita in suas . Quum vero Vita viri du- plici potissimum modo enarrari possit, diu dubius haesi, quemnam ipse sequerer. Et quamvis mos iste omnia per annos digerendi habeat , quo se commendet, nee magnis obruatur difficultatibus post doctum et diligentem Clintonis laborem , placuit tamen non anxie ilium tenere, metu, ne oratio ita evaderet jejunior , parumque referret Plutarchei ser- monis elegantiam. Neque tamen temere omnia mis- PRAEFATIO. 5 miscui, sed pleraque suo loco a me relata esse, aflirmarc ausim. Alia erat difficultas, quod sensim ab alio scrip- tore ad alium delatus, tanta mox librorum copift obrutus jacerem, ut tempus praescriptum facile legendo potuissem impendere. Expertus insuper ipsam copiam facere inopem, plerosque recentio- rum libros abjeci , et meum rivulum e limpido ve- terum fonte deducere studui. Sic confido me secutum fuisse viaro praescrip- tarn : quatenus vero metam optatam attigero , pe- nes doctos et aequos arbitros erit judicium. C A P V T I. VITA PERICLIS. $.' I- Dum Periclis vitam aggredior, operae pretium facturum me arbitror , si paucis quo genere natus sit ostendero, vel propterea, quod ipsi vete- res (i) tantam majorum rationem habendam esse censuerunt. Pater erat Xanthippus , Ariphronis filius ,cujus tantaerat auctoritas, ut Miltiadis apud populum proditionis nomen (2) deferre ausus] sit ; clarior .tamen victor!^ e Persis prope Mycalen, illo duce relatd: mater Agariste, fratris filia Clis- the (1) Vid. Plat. Menex. p, 237. A. Arise. Rhet. I. 9. e re- cens. Bekkeri shog yp ! yafiwv y6oD^ xcti rov ovru TpaQevra , roiovrov sivui.' Id. Pol. III. 13. psA*; riovs slmq roD$ ex fSeAr/ovwy' svytvetet yut effrtv TJ? yevoy^. (2) Herod. VI. 135. C M M. L I T. 7 thenis, qui sublatd Pisistratidarum tyrannide, re giminis formam popularem restituerat, (i) Habuit igitur puer domestica virtutum exempla, quae inii- tanda sibi proponcret et procul dubio generosa eum indoles mature hortata fuerit, ut patrem ali- quando virtute bellica , Clisthenem prudentiii civili superare studeret. Matcrnum genus obnoxium erat Cylonio (a) piaculo , unde postea in ipso belli Pe- loponnesiaci initio Spartani eum civitate ejici pos- tularunt , specie religionis vindices se praebentes re. vera autem nihil aliud spectantes , quam ut ita in- vidiam in Periclem excitarent: quod tamen sperato eventu caruisse infra videbimus. S- Herodotus et Plutarchus narrant, matrem prae- gravidam in somnio sibi visam fuisse edere leonem : sed neque hi , neque reliqui , qui Periclis res tan- gunt, annum ejus natalem memoriae prodiderunt. Etiamsi adeo in alto veterum silentio certum an- num definire non datur , tamen non multum a ve- ro- (1) Plut. 2. Herod. VI. 131. qui inde a Clisthene Sicyo- nio genus persequitur. Docte de nobilissima hac Alcmaeo- nidarum gentc disputavit e;usque stemma confccit Cl. Boeckh. in Explicat. Pindar, p. 301 303. (2) Vid. Plut. Solon. la. Herod. V. 71. cti qui omnem rem accurate refert, Thucyd. I. 126. sq. 8 COMMENTATIO ro abesse puto, si Olympiade LXX. ineunte natum fuisse Periclem conjecero. Nullum enim dubium remanet , quin tertio belli Peloponnesiaci anno (i), diem supremum obierit, postquam per annos XL. remp. gesserat (a). Primum igitur Olymp. LXXVII. an. 4. ad earn accessit: quo tempore annum certe trigesimum eum attigisse 9 probalili ratione statue- re mihi videor. Etenim mos ille in plerisque ci- vitatibus antiquis vigebat (3), ut ea demum aetate ad negotia publica cives accederent ; et Alcibiades jam XXVII. annos nattis dicitur (4) J$A/JC/# plv uv IT; TOTS vso$ , rebus publicis se immiscuisse. Majorem etiam , quam natalium conditio , in ho- minum animos vim exercere solet juvenilis institu- tio , quapropter laetamur accuratius nos informari , in quorum disciplinam adolescens pervenerit. Illarum igitur artium , quae universe pertinent ad animi cultum et institutionem liberalem, magis- trum habuit Damonem. Hie vir, cujus frequens fit et honorifica mentio apud Platonem (5) , peri- tiam (0 Thuc. II. 65. 00 Plut. Per. 1 6. (3) Vide Dion. Hal. Ant. Rom. IV. p. an. 30. Sylb. et de Lacedaemoniis Plut. Lye. 25. GO Thuc. V. 43. (5) Vid. loci citt. apud Cons. Groen van Prinsterer in Pros- opogr. Plat. p. 186 sq. Hernsterhusii Anecdota I. 232. L I T E R A R I A. tiam musiccs vulgaris prae sc tulit, at docuit vw illam (Aowiwvi qua* generosi juvenes instrui solebant; et e Pythagorae discipline profectus, Periclem imbuit scientia politica. Hinc dicitur tan- quain alter Chiron educasse Periclem. Fortassc jam antea, codem consilio audierat Pythoclidem , quern Damone antiquiorcm (i) fuisse satis con- stat. Audiit etiam Zenonem Eleaticum , Parmenidis discipulum (2) , at magistro longe imparem. Hie enim simplici et vera disputandi ratione relictit, consectatus est argutias , et dc quacunque re in utramque partein disseruit : quapropter suis prae- ceptis earn fortasse excitavit in Pericle ingenii sub- tilitatem , quft , in luctando Thucydidi inferior vie- turn se non esse spectatoribus persuaderet (3). Ita instructus instrumento ad regendum populum ap- tissimo, disceptandi facultatem numquam pos- tea deposuit, sed quum totus esset in republica gerenda , delectatus tamen est commercio homi- num cultioris ingenii, turn aliorum 9 turn Pro- tagorae, quocum v. g. agitasse dicitur contro- versiam , non prorsus quidem alienam illam a mo- ribus Atticis , neque tamen tali viro satis conve- nientem (4). Gorgiam autem audivisse non vide- tur, ) Plat Alcibiad. I. p. 1 1 8. ibiq. Schol. (a) Plat. Parm. p. 127. Zeno dicitur Logiccs inventor apud Diog. Laert. VIII. 57. (3) Plut. 8. (4) Plut, 36. io COMMENTATJO tur (i), qui biennium post Periclis mortem a Leontinis legatus Athenas missus (2), multos ibi auditores, in quibus Alcibiadem et Critiam (3) nactus dicitur. Dicitur quoque Periclem instituis- se (dwpTwQtxi) , idque multos induxit (4) , ut sta- tuerent ilium jam antea Athenas visisse. Quod tamen 9 quum mera conjectura sit , tutius erit Phi- lostrati verba accipere de scriptis Gorgiae Athenas delatis (5) et avide a Periele perlectis : cujus dic- tionem non alienam fuisse ab ornatu isto, quo Gorgias intern perantius usus est (6) 5 indicant dicta viri , quae Plutarchus et Aristoteles (7) ser- varunt. Nihil autem plus contulit ad formandum ejus ingenium , quam frequens et numquam intermissa consuetudo cum Anaxagora, cujus fructus sae- pius agnoscimus. Huic viro quid debuerit, non necessse habemus conjecturis assequi : ipsi vete- res (8) copiose declarant. Hie ingenium Periclis na- turd ab hilaritate alienum , reddidit grave ac docuit om- CO Cf. Heeren Ideen. III. p. 334. edit, quart. Ca) Diod. Sic. XII. 53. (3) Philostr. Vitae Sophi IX. i. (4) Wessel. ad Diod. I. c. van Spaan de Antiph. p. 2. sq. Clinton. , Fasti Hellen. ad an. 459 et 427. Cs) Vid. Cl. Geel. Hist. Crit. Sophist, p. 14, (6) Cic. Orat. 52 (7) Pint. Per. 8. Arist. Rhet. III. 4 et io. (8) Cff. praeter Plut. Plato in Phaedro, p. 270. A. ia Alcib. I. p. 118 et Cic. Orat. III. 34, Brut. n. Orat. 4. L I T E R A R I A. n omnia abjecta contcmncre, sublimia cum curare unice : hie auxit cum cognitione rertim coelcstium , inani portentorum metu liberavit (i) implcvitque fiducifi. et pictate (2) : hujus denique philosophia ejus menti imposuit TO fyyhdvouv TOUTO XK} rb irv m T$J Tstecriovpybv (3), i. e. illam cogitationum subli- mitatem et persuadendi vim , quae ubertati con- juncta gnarum eum reddidit , quibus orationis mo- dis quaeque animorum partes pcllerentur. Magna profecto haec sunt , praesertim quum nee natura suas ei dotes denegaverat. Laudantur enim in eo habitus corporis , oris gravitas et consian- tia , lenitas incessfts , decentia vestitus , quam nunquam in dicendo amisit , lateruni vires (4), $. 4- Ita Datura" et discipline instructus noluit juvenis adhuc ad remp. accedere metu , ne ob summam , quae (O Si quis hoc parvi putet , cogitet Niciam , cujus snpersti- tio Athen. classem in Sicilia pessum dedit. Cf. Plut. in Ni- cia. &3. (2) Plut. 6. inic. (3) Sunt verba Platonis 1. I. quae mox seqq. habet Cic. in Orat. (4) Plut. 5. Caput ejus oblongum telis suis petierunt Co- raid, vid. ibid. 3. A Platone dictus fuit sv(pijyjt; Ce- terura ejus imaginem plures artifices confecerunt (Plut. Per. 3.)? mira arte expressit Ctesilaus , ut auctor est Plinius H. N. XXX. 19. 14. ia COMMENTATIO quae ei erat cum Pisistrato similitudinem (i), po- pulo in suspicionem caderet afFectatae tyrannidis ac testarum sufFragiis , sicuti pater Xanthippus (2) et Damon magister (3) e civitate ejiceretur. In expeditionibus contra fortem se et audacem praesti- tit et fore, ut non minus clarus belli aliquando, quam pacis artibus existeret , jam nunc spem fecit. Exsule demum Themistocle , (Olymp. LXXVIL 2. a. C. 471.) mortuo (4) Aristide (Olymp. LXXVIII i. a. C. 468.) bellis longinquis occupato Cimone, remp. attigit, continuo populi partes amplexus , idque , siquidem Plutarcho fides haben- da, contra nauram suam minime popularem il- lam (5). Equidem , si meam opinionem tantae auctoritati opponere liceat, multis adducor, ut er- ravisse ilium putem , haec scribentem. Primumenim Lysiae (6)assentior , neminem naturd ad oligarchiam , vel ad democratiam esse procliviorem, sedeam velle confirmare regiminis formare, quae vel sibi prosit vel (1) Narrationem suam e Plutarcho sumsisse et ornasse vidc- ter Valer. Max. VIII. 9. (2) Heracl. Pont. ye. yeohtreiuv C. i. Q) PJut. Per. 4. Arist. x. Damonem reducem cum Pericle consuetudinem renovasse , e Platonis verbis (Alcib. J 1.) con- jicio. (4) Cf. Clinton. T. H. ad a. 468 et 469. (5) Plut. Per. 7. (6) Lysias. p. 7fy & L I T E R A R I A. 13 vel patriae: turn nihil a Pericle postea factnm vi- deo , quod ingenium minus populare indicet ; nam quod ultimis XIV. annis saepius frena licentiae- Athenensium injecerit , hoc non odio , sed pruden- tiae tribuendum censeo. Porro pater ejus Xan- thippus , Miltiadis adversarius et accusator , mul- torum potius , quam nobilium fautor fuisse vide- tur (i). Quod si non temere dictum sit, aliquid saltern afFerret ad opinionem nostram stabiliendam. Denique Plutarchus ipse non certain sententiam de Periclis indole habuisse videtur (2). Erant mul- ta , quibus ad illas partes traduceretur Pericles, partim quo magis tutum se praestaret ab ostracismi metu , partim quod videbat Cimonem , optimatium partes secutum et cum eorum gratia , turn suis opibus valentem: cui adversarium, quam secun- dum esse malebat. Et vero brevi Periclem, qui cum vivendi ratione, turn eloquentiae copia ex- cellebat, populi gratia floruisse, vel hoc argumen- to est, quod publice ille creatus est, qui cum aliis Cimonem accusaret (3). Hie scilicet post mul- ta praeclara facinora in capitis discrimen venit, quasi pecunii corruptus opportunitatem vastandae Macedoniae respuisset. Quum (0 Cf. Wachsmuth Hell. Alterth. T. I P. ir. p. 5:. (2) Vid. ad not. 5. Cl. van Assen ad elegantem suam libellum : Pericles van Athene. (3) Plut Cim. 14. Id. Per. 10. i 4 COMMENTATIO Qtium igitur Pericles jam turn adversarium perde- re potuerat , humanius consilium secutus est , non delinitus Elpinices precibus, sed sive rei innocen- tiam perspectam habens , sive civitatis commodum private odio anteponens. Vix enim absolutus Ci- mon est, gravi mulcta impositd, si modo Demos- thenes (i) hac in re testis sit satis locuples , ne- que aliud judicium respiciat. Brevi tamen post tant eum auctoritate novimus , ut cives adhortari potuerit (2) auxilia mhtenda esse Lacedaemoniis , in obsidenda Ithome turn maxime occupatis. Cede- runt rationibus (3) ab eo allatis Athenienses , ve- liementer licet repugnante Ephialte, principe ex iis , quorum opera in Rep. utebatur Pericles , ip sumque Cimonem cum exercitu ad Lacedaemonios miserunt. 5- Dum absens erat Cimon, avide hanc occasio- nem arripuit Pericles multa in Rep. mutandt et innovandi in populi gratiam. Quum enim tantae ei opes non essent, quibus captaret vulgi bene- volentiam , quod de suo facere non poterat , ex aera- rio publico fecit, llle igitur primus instituit mer- ce* 0) Dem. c. Aristocr. p. 688. (:) Thuc I. 102. Aristoph, Lys. v. 11401147. (3) Plut. Cim. 16. sxtt. L I T E R A R I A. 15 cedem judicialem, ((Atttov $txx , quibus ni- hil inest tarn crudum et ferum ? Plebem autem om- nem potentiam in se trahentem , quo animo tulerit Cimon, non opus est declarare; in quern magis etiam crevit Atheniensium odium , quum copiae, quibus praeerat, solae sociorum a Lacedaemoniis demitterentur (i). Tali obruti ignominia, Cimonem tamquam Spartanis nimio faventem (2) et populi commodis adversantem, ostracismo condemnarunt. (Olymp. LXXIX. 3. a. C. 461). 6. Variae insecutae sunt expeditions contra Co- rinthios (3), Aeginetas (4), Aegyptiaca (5), in quibus aut nullae aut non magnae fuerunt Periclis par- (i) Thuc. 1.1. Pint. Cim. 17. Diod. Sic. XI. 64. (a) Plut. 1. c. 16. Si fides habenda esc Steslmbroto Thasio, ejus aequali, moribus fuit Spartano, quam Atheniensi simi- lior. (3) Thuc. I. 105 et 106. Aristid. Panath. I. 155. Jebb. (4) Thuc. I. 105 et 108. Cf. Muller Aeginet. p. 179. ^ Ibid. 104. 109. no. Diod. Sic. XI. 71. 77* OBSERVATIONES. 341 cundum Maji, incidisse. Sed posterior ita cmen- dandus eric, ut Apollodorum intelligamus pro Epa- minone , quern prave Aminiam vocavit , quoque Archonte , ut vidimus , Pericles morttius est; ita ut non Olymp. LXXXVIII. , sed decimo prioris anni mense, natus fuerit Plato. Obs. XLVI. Exagitat illo loco Cratinus Odei aedificationem. Quum autem Pericles divina sua elo- quentia Olympii nomen adeptus esset, Comici eum saepissime Jovem appellabant, Aspasiamquc Junonem (i). De voce xai hyWXA*/$tf o Keiog xai ahhci iroMol* Apud Platonis Scholiasten (4) vocatur: Mcya-/* KG$ . . TJfe (TSfiVyg fAQUfflxOJG X&Aff.Kt&Af 9 Kft} Hv to* (i) Hist. Graec. Tom. II. p. 313. not. f'cO Schol. ad Aristid. p. 174. (3) In Frotag. cap. b. p. 316. E. (4) Ad Alcib, I. c.p. 14. p. iia. OBSERVATIONS S, 143 fo (i), ou &&IMV. Conf. Ofo. LI. 0;. L. Quum Anaxagoras matcriam a pararet , mirum neraini accidat , quod coeli mutatio- nes, aliasque res , vulgo prodigia ac portenta habi- tas , e naturali quadam causa explicare conaretur : ita ut solem v. c. , quern multitude maximum deum Apollinem putabat , pudpov ZixTrupov vocaret (2). Ta* les opiniones , etsi auctori impietatis notam confla* runt , excelso Periclis ingenio non placere non potc- rant;qui neaegre quidem tulit , quum Anaxagoras, contra Lamponis vatissententiam, probasset, unicum arietis cornu nequaquam prodigio quodam e fronte enatum fuisse 9 sed quod ambo cornua jam in ca- pite in unum coaluissent (3). Quantum vero in rerum causis indagandis consuetudo cum Anaxa- gora sibi profuerit , publice ostendit Pericles , quum eo ipso tempore , quo in expeditionem con- tra hostes profecturus navem consccnderet , solis subito deficientis causa explicata 9 militum animos confirmavit (4). Narrant etiam , militibus fulmi- ne in castra delapso admodum terrefactis , Peri- clem (0 Groen v. Prinsterer n-.alit Au.(t7r$o$. Prosopogr. p. 185. Minus recce. Conf Plut. de Music, cap. 16. p. 1136. E. et Schol. ad Aristid. p. 203. Frommel. (2) Conff. 11. quos citat Schaub. Lib. laud. p. 139. (3) Plut. in Per. cap. 6. p. 154. F. Conf. Obi. XXII. (4) Plut. tin Per. cap. 33. p. 171. C. Cic. dc lu-p. 1. 16. Quinct. Instr. Orat. I. 10. Val. Max. VIII. cap n. Extern, i, Q a 244 C O M M. L I T E R A R I A. clem concionem corivocasse , collisisque in nium conspectu duobus lapidibus, ignem excus- sisse , quo ostenderet, simili nubium attritu excu- ti fulraen (i). Sed haec fortasse lapsu temporum cum iis confusa sum , quae a prioribus rae- morata fuerant de soils defectione; cujus ret si Nicias aliquam cognitionem habuisset, Athenien- sium exercitus in Sicilia non periisset. (2). Verum ab ipsa cognitione , ad effectus digressionem fecimus , quos ilia cognitio habuit. Periclem rebus physicis 9 auctore Anaxagora , operam dedisse testantur , inter alios , Plato in Phaedro et Cicero in Bruto (3) ; e quibus locis discimus , ilium doctrinam physicam ad eloquentiarn adhibuisse. Ita Themistius (4) dixit : Ilfp/xAftf $e . . xai *Af7ra<7iav u$ WTO pa? etoupyous rs %ui fyyhohdycus , on sx TOV pou alotevwois T&UTIZ TrpovsiXKixravTO iis rqv Quamobrem anonnullisdictus est etiam eloquentiam ab Anaxagora ^didicisse. Pseudo- Demosthenes (5) auxilii meminit , ab Anaxagora Pericli praestiti , quum d ; cat : TOUTO plv Hspixhsx , TOV rwsfffi 7rh& 53^. L>. Thuc. VII. 50. Plin. H. N. 11. 12. Quincr. 1. 1. (3) Plat. Phre.t cip. 54. p. 270. Quern locum respexit Aristid* H. p. 131. Cic. in Brut. cap. n. Ccnf. Orat. cap. 4. Qwirc'il. Instc. Orat. X !. 2. (4) Or. XXVI. pag. sa> C. ed. Ihrduin-. (5) O.at. Am?.t cap. 12. p. 111-4. R. OBSERVATIONES. 245 0/jf TU KhxfyftEviu , xzi , ft&QyTY,v ixflvou TOLVTViq' TVS ^VVOtpSUS (JLSTOKTKOVTX. Eadc-U ratione apud Plutarchum a Pericle vocatur Anaxago- ras T%q TroMTsias oruppcuXo? (i); addi poterit Hi- merii restimonium (2;. Quanta vero inter utrinnque fuerit conjunctio, conjici potest e secunda Pla- tonicarum Epistolaruni (3) , ubi traduntur una, ut familiares, commeraorari solere. Apud Suidam (4) vocatur Pericles Anaxagorae ^/AJJT^ et paullo infe- rius fA&fyrfa* Cum Euripide et Archelao ab Eu- eebio (5) inter Anaxagorae discipiilos. refertur. Addamur Diogenes Laertius , Olympiodorus (6) , alii. Quosnam vero fructus perceperit Pericles e phi- losophi consuetudine ad vitae rationem bene insti- tuendam , ex illis apparebit , quae deejus indoledi- cemus. Qui vero haec omnia acquratius exposita videre velint , adeant Schaubachii librum lauda- turn. Obs. LI. Non difficile est probatu , satis ma- gnum temporis spatium intercedere debuisse inter Pe- C>) Plut. in Per. cap. i<5. p. 162. C. * Philos. Cum Princip. cap. i. p. 777. A. CO Orat. XXIII. 5. 4. p. r7 :. (3) Pag. 311. A. (4) In voce ITfp}- At convertamur a publicis concionibus , ubi coram Populo verba faciebat Pericles , ad privataui viri vi- tam. Quid, obsecro, urbanius , quid honestius dici poterat response , quo , ab amico rogatus , ut, quam- vis juratus , falsum daret testimonium , Se amicum csse usque ad aras professus est (a) ? Narratur idem ab Aulo Gellio (3); qui tainen Periclis dictum aliis verb is retulit : & r ps ffvpirpxTTsw ToTg (phots , AA tt&xpi Qeuv: quamobrem Mosellanus fiupuv scribi jussit, quam tamen conjecturam improbarunt recen- tiores interpretes. Memoratu etiaui dignum est illud , quo , quum in publicum prodeundum sibi esset, ad modes- tarn sese moderatamque agendi rationem compo- nere solebat : ita in expeditionem iturus , quoties chlamydem sumeret , dixisse fertur: animum ad vcr- (1) Athen. HI. p. 99. I). (2) Plut. Apophth. Regg. in Per. n. 3. p. 186. C. ibiq. Wyttcnb. De Vitioso Pud. cap. 6. p. 531. C. Reip. Ger. Praecc. cap. 13. p. 808. A. (3) N. A. UK I. cap. 3. CLAR. R *5& CO M M. L I T E R A R I A. vcrte Pericles ! Ubcris Graecis praees , praees civf- bus Athcniensibus ! (i) Omnium autem pulcherrimum dictum , merito in- ter 'panh. (3; Lib. Y1L cap. 2. Extern. 7. ' OBSERVATIONS S. 259 cusarunt; quoniam Aristophanes illo loco (i) non Periclem , sed Aeschylum loquentem inducit. Quum tamen latina Valerii versio verba graeca non plane reddat , atquc in Plutarchea Periclis vita , ut ct in Aristidis Oratione pro Quatuorviris , passim fragmcnta Eupolideae Coraoediae , Ai^o/ inscriptae, inveniantur, e quibtis pateat, Periclem a poeta ab inferis in scenam fuisse producumi , Fronime- lius (2) conjecit, alterum repetiisse, quae alter praeoccupasset. Obs. LV. Sunt in his desumta ex Aristophane atque Eupolide; quae certatim ab antiquis Scri- ptoribus vel citata stint , vel , allusione facta , cele- brata. Aristophanea inveniantur in Acharnensi. bus (3)9 "hi Pericles vituperatur ob psephisma in Megarenses scriptum , idque Aspasiae gratia fecisse dicitur. Leimus ibi : opyy Uspixhsys 'Ovhv Eupolidis verba leguntur in fragmento, quod e Demis superest. Exstat hoc fragmentum plenissi- nuuu CO In K-^nn. vs. 1478. Conf. 1'lut. in Alcib. cap 16. 199. A. Suid. in voce Oy %p (^2) Ad Schol. Aristid. p. 176. (3) Acbarn. vs. 530. sqq. C O M M. L I T E R A R 1 A. me in Frommelii Annotatione laudata; unde haec describimus : TIC STTSXK&KTSV STTi Ixfasi xoii (tovog TUV Tb KSVTpOV tyKKT&lTTS 701$ Videntur autem hi versus, qui, ad eundem illus- trem virum pertinentes , una citari solebant , jam mature inter se confusi fuisse; ita ut, si quis eos memoriter citaret, non semper omnibus ap- pareret, utri Comico singuli tribuendi essent. Quae consideranti mihi , Leopardi emendatio , etsi optimum sensum praebens , tamen minus necessaria videtur: uti ne Wesselingio quidem satis probata fuit. Quum enim in Diodoro (i) hos quinque versus conjunctim citatos videret, verba , XKI KUMV h EuTrofas b vowrfa 9 separavit , legens ; x#} sv uMois (Aristophanes sc. , cujus verba Dio- dorus modo allegaverat 5 ) 'EVTSV&SV .... "EMadcti deinde , Eifer0A/$ o TrotyTfa. UstQu TI? * r. A. Qua ra- tione , licet cuique sua reddiderit , non tamen Leopar- dutn putoDiodori mentem expressisse, quern verisi- mile est in citatione errasse. Quam facile autem illud Diodoro, negligentiae in talibus saepe accusando , ac- tidere potuerit, discimus e Ciceronis exemplo , qui et CO B1W. XU. 40. ibiq. Wessel. OBSERVATIONS S. 2q. 23* C O M M. L I T E R A R I A, omnium admiratione dignissima commemoratio , tali epitome in frustula divulsa , nativam praestantiam magna ex parte amitteret ; quapropter ne Lu- cretii CO quidem versus hue attulimus , e quibus flebilem Atheniensium hoc tempore conditionem probaremus. Id tantum nobis propositutn est, ut nonnulla ad Historiam hujus morbi pertinentia in medium proferamus. Aethiopicae originis atque itineris per Persidem insulasque, praeter scriptores jam memoratos , testes habemus Maximum Tyrium atque Ammianum Marcellinum (2): sed observa- tur aliqua discrepantia , Thucydidem inter (3) et Pausaniam (4) ; quorum alter memoriae prodidit , pestem Peloponnesum nullo , quod relatu dignum sit , malo affecisse: alter mentionem fecit pestis Troezene Cleonisque saevientis , et imprimis tem- pli quoque Apollini 'Atefyxaxy Phigaliae exstructi , ob hujus Dei de Phigalensibus P. B. tempore bene merita. Monet Muellerus (5) , Pausaniae comme- morationem nihil esse , nisi conjecturam , qua vo* cis sKticouplcv originem explicare voluerit 9 eamque Thu- (0 De Rerr. Nat. Lib. VI. vs. 1137. sqq. Conf. et Ovid. Metamra. Lib. VII. vs. 555. sqq. (a) Dissert. XIH. p. 143. et XIX. p. 231. Aram. Marc. XIX. 4. Conf. Goeller. ad Time. I. ad textum laud. <3) Thuc. II. 54. (4) Paus. II. 32. . 8. ibique Siebelis. X. n. . 4. VIIL 41. 5- 5. (5) In Dissert, de Phidiae vita, p. 14. sq. OBSER'VATIONES. 233 Thucydidi plane contrariam. Sed duo sunt , quae in Doer. Viri argumentatione dubitationi obnoxia videantur. Prim um , Phigalenses fortassis aedem in honorem Dei exstruxerunt , quia in orb us nequa- quam suam regionem invaserat , cetcris Craeciae tractibus , non adeo longe ab Arcadia remotis , mor- bo afflictis , extra Peloponncsum enim hanc luem per totam Graeciam serpsisse, e Thucydidis verbis satis apparet. Itaque, licet morbus nondum in Pe- loponnesum pervenisset, incolae tamen sibi me- tuentes , si mali immnnes mansissent , templum se aedificaturos esse voverunt, Deinde , quod Arca- des B. P. tempore Ictinum Atheniensem in suam regionem recipere noluisse observet V. D. ; non postulatur, ut eodem , quo pestis saeviit , tempore , hicce Architects in Arcadiam vcnerit. Quamquam enim apud Pausaniam legimus , tern- plum fuisse exstructum ab Ictino Periclis aequali , tamen inde non sequitur , Pericle vivo illud fuisse aedificatum; quidni Ictinus induciarum , a Nicia cum Lacedaemoniis pacrarum , occasione, in Pelo- ponnesum se conferre potuerit? In reliquis cum Muellero vagos vulgi rumores agnoscentes, Pausa- niam cum Thucydide conciliasse nobis videmur; ita ut neuter erroris accusandus sit. Tritum fuit in antiquitate commentum, Hip- pocratem hoc tempore Athenis degentem , primum pestem praedixissc , dein curasse , ne discipuli ea corriperentur, ac propter sua de Atheniensibus bene 234 C M M. L I T E R A R I A. bene merita , plures ab his consecutum esse hono- res; ita ut ipse ac poster! ejus inPrytaneo alimenta publice acceperint, Verum haec ab Ackermanno (i) inter permultas istas fabellas referuntur , quae, nullis aequalium testimoniis confirmatae, postea demum a Medicis,quiliippocratis sectam profitebantur , exco-. gitatae et fictae ftierunt , ut, quo insigniore ipsum gloria floruisse aliis persuadere possent , eo majo- rem suae sectae conciliatum iri arbitrarentur. Athenienses diutissime pestis calamitate afflicti sum: nee quidquam proderat, quod plurimos cives ex urbe in expeditions emitterent ; hi enim morbum quaquaversus afFerentes , et ipsi misere perierunt, et contagione eos infecerunt, qui adhuc pestis imraunes manserant; cujus rei nonnulla exempla in textu memoravi. In urbe lues primum per biennium saeviit , et quamquara dem de aliquantulum sedata est, hieme tamen Olymp. LXXXVIII. 2. A. C. 427. itertim Athenas in- vasit , ac per totum annum ibi grassata est Quo morbo nihil unquam Atheniensium vires magis attrivit : numerus enim eorum , qui oc- cubuerunt, tantus fuit , ut ex Hoplitis quater millc et quadringenti , ex Equitibus trecenti ex- spi- (i) In Fabric. Bibl. Graeca ed. Harles. Tom. II. p. 512. Ve- terum scripcorum nonnullos locos collegit Barthelemyus , Tom. I. g. 243. sqq. ed. 2. Bsu. O B S E R V A T I O N E S. 235 spiraverint, et reliqtiae turbae numerus iniri nun potuerit (i). Obs. XL11I. Suidas (2} memorat , Periclem Xanthippum J*aralumquc ex Aspasia suscepise , contra disertum Plutarchi Platonisque testimoniuin. Vidimus jam supra (3) , hos fuisse Pericli e Dinoma- che natos, quae antea, Hipponiconupta, Calliam pe- pererat. Nee major fides Grammatico habebitur , con- tendenti : Periclem contra leges j union nomen Herois indidisse. Nam , quamquam antiquitus Paralus ali- quis fuit (4) , quern Athenienseb honoribus proseque- bantur; hujus Parali nominis alia fuit Etymologia; fueruntque plures alii , quibus hoc Parali nomen tributum fuerit ^5). Simima cura a Pericle educati fuerunt filii , qui eos ab optimis magistris erudiri curavit; sed in iis manifestum omnibus factum est, virtutem doceri non posse (6J. Commu- ne autem Athenis fuit vitium , ut clarorum principumque in republica virorum filii a pater- na CO Thuc. III. 87. (a) In voce UspixXii;. (j) Conf. Obi. JTJT^/. Add.Schol. ad Aristoph. Nubb. vs. 64- (4) Harpocr. e Thylarcho in voce HapaAo? Conf. Cl. Meier ad Schoil. in Dem. Orat. adv. Mid. p. 214. (5) Conf. v. c. Plat, in Apolog. Socr. cap. aa. p. 33. E. (6) Plat, in Men. cap. 22. p. 51. Alcib. I. cap. 14. p. 122. ibique Schol. Protajj. cap. 10. p. 319. E. sq. Aeschin. Socr. I. cap. 7. Atlien, XI. p. 506. sqq. C O M M. L I T E R A R I A. na praestantia prorsus desciscerent ; cujus vitii Cleo- phantus Themistoclis , Lysimachtis Aristidis , et Milesias et Stephanus uterque Thucydidis filius, maxime accusandi fuerunt (i). De Periclis tamen filiis non oninino desperasse videnftir Athenien- ses (2), quippe qui adhuc juvenes essent; quae tamen spes praematura eorum morte in vanum abiit ; si quidem ad eos non pertinet Socratis accu- satio in Gorgia. (3) Illo enim tempore , quo hicce Dialogus habitus esse fmgitur , dudum peste ab- sumti fuerant : sed eo loco intelliguntur Periclis consanguine! , qui et post ejus mortem magnam in civitate auctoritatem habuerunt , ut ex Alci- biadis Hippocratisque (4) exemplo apparet. De Paralo nihil diserte memoratum invenimus , unde aliquid contra eum probari possit : Xanthippus vero a Plutarcho nobis depingitur prodigus patris- que coram aliis irrisor; ita ut et uxoris, quam Isandri filiani duxerat , laederet famam , multos de necessitudine quae earn inter Periclemque exstl- terit , rumores in vulgus spargens; et ad mor- tem usque patri inimicus permaneret (5). Utrum Pe- (i) Aristot. Rhett, II. 15. p. 566. C. Himerius, p 250. (a) Plat, in Prot. cap. i<5. p. 828. D. (3-) Cap. 17. p. 472- **. (4) Conf. Obs. IF. (5) Plut. in Per. cap. 36. p. 171. Conf. cap. 13. p. 160. E. cap. 16. p. 162. A. B S E R V A T I O N E S. 237 Pericles nimis parcus fuerit, filiique uxorcm ad- amaverit, non certo liquet, tamen non verisimilis cst ilia accusatio , ut in ejus Characterismo vide- bimus. Etiam Aspasia in causa harum inimicitia- rum fuisse dicitur;nec minim alicui accidat,si filii prioris uxoris, a Pericle repudiatae, novercae mi- nus benevoli fuerint, eaque suo filio prae privi- gnisfaverit(i). Quodsi igitur Pericles filiorum morte audita , vix ullo animi dolore commotus fuisset , non foret quod tantopere miraremur; ac suspicandum esset, Periclem a filiis alienatum fuisse. Quum vero ipsum adstantem Paralo mormo lacrimas fundentem conspicimus (2) ,patris animum agnoscimus, et mi- seremur viri , cui familia , ceteroquin in miseriis solatium , et a rebus publicis refugium , tanquam calamitatum cumulus addita videbatur ; quique postremo senex spe frustrabatur , fore ut per filios gentis suae memoriam posteritati commendaret, De necessitudinis vinculo , quo Pericles cum Akibiade conjunctus fuit , jam aliquoties diximus: pravam esse v. c. eorum opinionem , qui eum Pcriclis privigtwm vel sororis filium appellave- rint , quum lantum ipsi fucrit cognatus. Peri- cles ei, uti et fratri Cliniae fuit tutor, eique de- dit paedagogum Zopyrum (^3). Videtur autem Alci- bi- (O Athen. V. p. co. (z) Cotif. Fccr. II. . 8. (3) Plut. in AJcib. 191. E. Plat, in Protag. cap. 10. p, Sco. A. 'n A'cib. cap. 57. I. p. 12?. B. C O^M M. LITERARIA. biades Periclem debita observantia prosecutus fuis- se. Nee Pericles omisit ingenium , quo adoles- cens excellebat , suo pretio aestimare ; ita ut Aid- biadem quovis tempore ad se admitteret , ej usque consiliis in nonnullis uteretur. Namque, etsi vix audiendi stint, qui contendunt (i), Periclem Al- cibiadis suasu, ne pecuniarum sibi creditarutn rationes reddere cogeretur , bellum Peloponnesium commovisse ; tamen inde colligi poterit , Periclem ejus sententiam magni fecisse. Ita et vidimus , Alcibiadem Pericli , post filiorum mortem , persuasis- se , ut denuo in publicum prodiret. Obs, XLIV. Qua occasione haec lex lata fuerit, indicavimus Obs. XXIV. Ejusdem vero hoc tem- pore auctorem poenituit. Quam ob rem Athenien- ses , existimantes , eum jam satis poenarum , quod tune adeo arroganter egisset, dedisse, Deorum- que ultione fuisse oppressum ; ipsi concesserunt , ut nodius (2) inter legitimos cives reciperetur , ac nomine paterno in sua curia censeretur (3). Hie Pericles erat films Aspasiae (4), et postea nomi- nis celebritatem adeptus est victorid ad Arginu- sas insulas reportata ; sed quum procella impedi- ti (i) Conf. Obs. XX XL in fine. Ca) Couf. Arist. Politt. III. cap. 5. p. 344. C. (3) Plut. in Per. cap. 37. p. 172. E. Aelian, VJ. io< XIII. 23. Liban. Ep. 608. Suid. in voce AM^^O^TOJ. (4) Harpocr. in 'Ao-T(T< ibique Vales. Suid. I. 1. OBSERVATIONS S. 139 ti Atheniensium praetores caesos non sepelivis- sent, cum collegis morte multatus fuit (i). So- crates , quocum familiari consuetudine conjunctus fuit (a), M tempore Epistates , palam osten- dit sese Populi odium contemnere, quum Athe- niensibus instantibus, ut hos praetores condem- naret , constanter injusto huic judicio calculum suum adjicere, Populumque in sufFragia mittere negavit (3). Obs. XLV. Observatione I. rationem indicavi , qua Periclis aetas mini apte definiri posse videa- tur; quapropter hac de re nihil dicendum super- esset, nisi aliquam quaestionem movisset Athe- naeus (4). Is , malignus clarorum in antiquitate vi- rorum , sed imprimis Platonis obtrectator , vehe nienter in hunc philosophum invehitur , quod in Dialogo Gorgia Calliclem induxit dicentem (5) : T/ $s ; QsfAUTTOKhia oux uxodsit; , outipot, ayxQcv ye- yovoTa 9 xtzi Klpuva KOII M/Ar/^^i/ xxi Ffc/J/xAf'tf TOUTOVt , TOV V U QUUDI CHim ille Dialogus circiter viginti tres annos (tf) post Pe- (i; Xcnoph. Hell. I. 7. Diod. Sic. XIII. 92. S;hol. ad Aristoph. Rann. vs. 193. 710 et 1227. e Philoch. (a) Xenoph. Memm. III. 5. (3) Plat in Apol. Socr. cap. 20. p. 3- C. Xenoph. I. 1. Memra. I. i. . 18. IV. 4. . 2. (4) Deipnos. V. p. 217. ibique Casaub. p. 3^4, Conf. Schweigh. ad 1. I. Tom. 111. p. 034. (5) Plat, in Gorg. cap. 53. p. 503. C. (6) Kx alia compuiatione dc tempore, quo Archelaus ad rc- gnura G- O M M. L I T E R A R I A. Periclis obituci habitus fuisse fingatur, Athenaeus Platonem av%povurftou accusavit. Sed defendit eum Casau bonus , monens , vocem veuvrl modo brevius , modo longius tempus designare. Quam summi viri explicationem , a praecipuis Platonis edi- toribus probatam , Doct. Sybrandi (i) frigidam et otiosam vocare temere ausus est. Adsunt plura exempla , quibus Graecorum vsuffTi, utiet Latinorum nuper ? de remotiore quodam temporis spatio intelli- gendum esse apparet. Unicum hie e Thucydide (2) appojnam , ubi lones dicuntur, quum nuper a Rege defecissent , Pausaniae arrogantiam aegre tulisse. Effluxerant autem viginti fere anni , ex quo Graeci se a Persarum jugo in libertatem vindicaverant. De Platonis autem die natali non est quod mul- tis dicam , quippe qui ad nostrum argumentum minus pertinet. Plenissimus hlc testis est Athe- naeus (3) , qui Platonem Apollodoro Archonte na- tum esse memorat. Ex Plutarcho autem Diogeneqtie Laertio (4) addi poterit , natalem philosophi diem , in septimuin Thargelionis , vigesimum primum vel se- cun* gnum pervenerit , non nisi sedecim anni Periclis mortem inter et Archelai ad regnum accessionem praeterieranc. Conf. Euseb, Chron. p. 54. Seal. Syncell. Chronogr. p. 254. Goaf. (1) In Dissert, de Platonis Gorgia, p. 4. (2) Lib. I. cap. 95. ubi Goell. plura addidit. (3) Deipn. V. p. 217. P. (4) Plut. Symposs. VIII. i. p. 717. Diog, Laert. III. segra. 2. et 3. OBSERVATIONS S. 209 fit mentio sacelli N/x^ CCTTTEPOU ad dextram Propy- laeorum , ad quorum laevam erat cella quaedam pictu- ris ornata : de quibus aedificiis lis est inter recentio- res peregrinatores , aliis aedificia ista partes quas- dam ac latera Propylaeorum vocantibus ; aliis vero contendentibus , ea jam in arce statim post Propy- laea fuisse sita (i). Utut est , videntur haec ae- dificia, etiamsi Propylaeis ipsis accensenda sint, non tanti momenti fuisse., quanti portae , quae quinque numero , ad arcem aditum praebebant. Harum meminit Heliodorus apud Harpocratio- nem , qui etiam argenti summam memoriae man- davit , qua haec opera constiterunt. Impensa sunt 2012 Talenta (2}; ut minim non sit, Pericli exprobratum fuisse , quod patriae reditus profun- deret: de qua accusatione alia opportunitate dice- mus. Hum Pericles in Propylaeis aedificandis oc- cupatus erat, aliquid accidit, quo ejus amici os- tendi putaverunt , tutelarem Athenarum Deam non tantum approbare, quae in suum honorem erige- ren- (i) Sporiius ct Stnartus , quos citavit Sibelislus ad Pausan. 1. 1. ubi etiara Winckelmannum et Boettigerum conferri jubet. (i) Harpocration in voce , atque ex co Photius etSuidas. Diod.Sic. XII. 40. refert,in Propylaea et Potidaeae obsidionera impensa fuisse 4000 talenta Thuc. II. 13. Cic. de Off. U. 17 . Afferri ethm poterit Plut. de Clor. Ath cap. 7. p. 349 D. Kmerius p. 292. Wcrnd. Veteres scripcores collegit,eorumquesentendasdijudicavitMeurslusOpp. I. p. 409. II. p. 1294. QLAR. O aio C O M M. LI T E R A R I A. rentur, sed et ipsam adjutricem manum operi ad* movere, Unus e promtissimis operariis , vernula Pericli carissimus, quum de fastigio aedificii, in praerupto monte exstructi , decidisset , ita casu ftiit afflictus , ut medici de ejus valetudine recuperan- da deque ipsa vita desperarent. Consilii inopi Mi- nervam tradunt Pericli in soinno indicasse her- bam, quae vulneribus apposita miserum celeriter sanavit. In hujus rei memoriam Pericles in arce posuit [aeneum Minervae Hygieae signum ; cui fortasse adjunxit aeneam vernulae imaginem, deae pro auxilio gratias agentis , extaque sacrificantis. Herba , qua in sanitatem restitutus fuerat 9 inde ab eo tempore Parthenium vocata est Obs. XXX. Thucydides accuratissime , ut solet , Corcyraei belli originem proeliaque in eo commissa memoravit; cujus narrationem in pauca confere- mus. Lis erat de Epidamno , quam urbem Corcy- raei, Corinthiorum coloni, condiderant , duce se- cundum consuetudinem e Metropoli arcessito ; ad- junxerantque se colonis aliquot Corinthii aliique e Dorica stirpe oriundi. Progressu temporis Epida- mnus opulentior facta,multis intestinis seditionibus concutiebatur ; tandemque ditiores ex urbe ejecti , se- 0) Plut. in Per. cap. 13. p. 13. p. 160. Plin. H. N. XXXIII. cap. 17. Lib. XXXIV. cap. 8. p. 809. no, 36. Dale- camp. OBSERVATIONES. sese cum Barbaris , adjacentes regiones incolentibus , conjunxerunt ,et populourbem tenenti terra marique nocere studuerunt. Hi graviter afflicti sese ad Corcy- raeos contulertmt , rogantes ut Barbarorum vexationi finem imponerent, profugosque sibi reconciliarent. Sed nihil ab his impetrantes , Corimhiorum , unde coloniae ducem acceperant, auxilium implorarunt; qui exi- stimantes , Epidamnum aeque suam ac Corcyraeo- rum esse coloniam , atque insuper graviter feren- tes , quod a Corcyraeis negligebantur, neqtie istis honoribus fruebantur , quos aliae civitates a colo- niis percipere solebant; Epidamniis alacriter opem tulerunt , novosque colonos in earn urbem mi- serunt, propter Corcyraeorum metum terra iter facientes. His vero auditis , irati Corcyraei Epi- damnios jusserunt , Corinthiorum colonos do- mum remittere atque exsules recipere ; qiuini- que oppidani ista recusarent , classe adversus eos profecti sunt , urbemque oppugnare coeperunt. Itaque, ne urbs armorum vi caperetur, Corinthii sese ad auxilia Epidamniis ferenda pararunt , naves- que a plurimis Peloponnesi civitatibus , Thcbanis suisque Coloniis in Epiro sitis, in hujus belli socie- tatem impetrarunt. Quamobrem Corcyraei, conjunctas has copias timentes , coram Lacedaemoniorum Si- cyonumque legatis litem verbis componere conati sunt; sed Corinthii, omnem conciliationem recu- santes, caduceatore ad bellum indicendum prae- misso ? in hostes vela dedere. Corcyraei eis ob- O 2 vi- C O M M. L I T E R A R I A. viam profecti pugnam commiserunt ad ^ctium, famosum illud promontorium ; e qua insulani victo res discesserunt ,muhos captives secum abducentes. Quumque Corinthii , hac clade afflicti , sese domum recepissent, totius maris imperium tenuerunt Cor- cyraei, ac Leucadem, Corinthiorum coloniam, et Cyllenen , ubi Eleorum navalia erant, vastarunt. Illi classem cum exercitu in Actii et Chimerii con- finiis in statione posuerunt, *et quatnquam Cor- cyraeiin Leucimna insula castrametati erant, neutri ulterius processerunt , sed hiemis tempore in suam quisquecivitatem redierunt. Commissaautem estpug- nailla ad Actium vere , vel ineunte aestate anni 434,, ut e sequentibus patebit. Sic enim pergit Thucy- dides : totum hunc annum post navale proelium , ut et sequentem Corinthii sese ad bellum acerri- me gerendum pararunt, undique e Peloponneso ac reliqua Graecia remigibus collectis; quod anim- advertentes Corcyraei , intellexerunt , se nulla so- cietate cum Graecis conjunctos cunctis his copiis impares fore. Quae igitur antea minati erant, ea fecerunt; legatosque ad Athenienses miserunt , ut hos sibi socios adjungerent, atque aliquod ab ipsis peterent auxilium ; seJ et Corinthii metuentes, ne Atheniensium copiae Corcyraeis additae, sibi im- pedimento forent , quominus bellum feliciter ge- rerent , et ipsi quoque legates Athenas mise- runt, quos in concione cum Corcyraeis conten* dentes Thucydides historiae suae intexuit. Ha- rum O B S E R V A t I O N E S. 213 rum orationum summa , si quidem , ut credere licet , Thucydides legatorum sentcntiam recteexpressit , hue fere redit: Corcyraei primum rationes exponunt,ob quas hanc societatem petant ; enumerant dein , quan- ta commoda inde ad Athenienses redundare possint ; contendunt porro, foedus hoc pacto non violari , con- tra, injusteagere Athenienses, si societatis partem sibi negent; ostendunt dcnique, quot et quanta pericula ex recusatione Atheniensibus oriri possint. Corinchii non adeo Atheniensium commoda, quam suum jus spectasse videntur ; Corcyraeos malitiae et improbi- tatis accusant, eosque impudenter societatem fla- gitare, quum sibi ilia societas merito competat, turn quod anteade Atheniensibus bene merit! fuissent , tumobhorum commoda ipsa; finem orationi impo- nunt monendo , nullam unquam meliorem oppor- tunitatem futtiram, qua debitas Corinthiis gratias referre possint Athenienses (i). Obs. XXXI. Cognovi hanc Viri Clarissimi sen- tentiam ex additameinis Kruegeri ad ClintoniFastt. Hell., uti jam in citatione ad textum indicavi. Quum vero libellum ipsum inspicere non licuerit, temeritatis fore duxi , ne visis quidem ejus argumen- tis , ejus me sententiae opponere. Iraque quamvis Meierum a Kruegero confirmatum secutus fuerim , liceat tamen hie in medium adferre dubitauonem , nutn (0 Thuc. I. 24-43. fin. 214 C O M M. L I T E R A R I A. num ill ud psephisma non forte melius ad seqnentis an- ni ver referatur. Legimus in Thucydtde (i), Corin- tbios valde iratos , quod Athenienses foederis tern- pore hostibus auxilia subministrassent , ac contra socios pugnassent, omnes vires intendisse , ut sese ulciscerentur. Verisimile atitem mihi vide- tur,eos tune Megarensibus persuasisse, ut , quum Atticae vicinitas facillime aliquod praetextum of- ferret , quo cum Atheniensibus contendere pos- sent, Peloponnesiis causam praeberent invadendae Atticae , bellique incipiendi. Quidquid vero sit , sive illud ad finem vergente anno, sive eodem fere tempore accident, quo Potidaea defecit; Me- garenses sibi vindicarunt agrum aliquem sacrum , qui Orgas dictus Atticam inter et Megaridem si- tus erat, quern que nullis limitibus a privatis pos- sessionibus distinctum , colere coeperunt. Mis. sus ab Atheniensibus Anthemocritus praeco, qui de hacce violatione quereretur. Hie vero , quum nihil proficeret , Lacedaemonem profectus est , ut Me- garenses accusaret, sed a.b his interfectus est. Tantae perfidiae indignatione commotus Pericles ope Charini usus est ad persuadendum Populo , ut An- themocritum juxta Thriasias portas, dein Dipylum vocatas (z) , sepelirent, eique statuam exstrue- rent, (0 Thuc. I. 5(5. (a) Sex stadia ab Academia distantes. Conf. Cic. dc Fin. V. I. Meurs. Attic. Lectt. III. cap. 12. OBSERVATIONES. 215 rent, Megarensibus vero ornncs portus, fanaque interdicerent , ut, sicubi in Attica deprehensi essent , morte plecterentur : denique ut bis quotannisexpe- ditio in Megaridem susciperetur(i). Quo psephis- mate magnam sibi invidiam contraxit Pericles ; nam credebatur in his non adeo patriae honorem ultus esse , quam privato odio indulsisse. Ac dicebant Megarenses, illud psephisma inde suum ortum ce* pisse, quod duas meretriculas Aspasiae surripuis- sent(ji); quam fabulam Comiciavide amplexi sunt, m in virum, tot nominibus clarum , sua dicte- ria evomerent (3). Verum, quamquain hoc pse- phisma quovis modo Populi risui exponere conaban- tur , ut v. c. illud scoliorum modo confectum esse dicerent (4) ; nihil tamen Pericli exprobrarunt eorum , quae posteriores ei objecerunt: eum nimirum consilii inopem , qua ratione sese purgaret in pecuniarum surrcptarum accusatione , ab Alcibiade admonitum , hoc (i) Plut. in Per. cap. 29. sq. p. 168. B. Praecc. Reip. Ger. cap. 15. p. 812. C. Thuc. I. 139. Harpocr. in voce 'Avflf^c. et *Opy^5 ibiq. Vales, in nonnullis a DukeroadThucyd. 1. 1. emendatus. Schol. ad Aristoph. Pacem vs. 604. De dupli- ci quotannis invasione conf. Thuc. IV. 66. Deinterdicto, ne quis in Atticam veniret, Gellius, Noctt. Att. Lib. VI. cap. 10. (a) Plut. in Per. 1. I. (3) Aristoph. Acharnu. vs. 523. sqq. quos chat. Plut. I. 1. Athen. XlII. p. 57 (4) Aristoph. Acharnn. vs. 531. ihique Schol. Conf. idem Schol. ad Rann. vs. 1337. ad Vesp. vs. 1217. Aristid. II. p. 137. ibique Schol. p. 183. Frommel. ai6 C O M M. L I T E R A R I A. hoc psephisma scribi curasse, ut Populum aliis rebus occuparet (i). Aristophanes (2) tantum dixit : Periclem , ne Phidiae condemnationis parti- ceps esset, scintillulam Megarici psephismatis sus- cirasse , atque inde perniciosissinuim exarsisse bellum. Quae verba mihi non adeo de scribendo psephismate intelligenda videntur, quam potiusre- spicere constantem Periclis in negando pertinaeiam , quum Peloponnesii posrularent , ut psephisma and- quaretur. His ita explicitis , neque adversabitur Plutarchus , nee Diodorus (3) , qui , postquam Phidiae accusationem memoravit, haec verba sub- jungit : ovrog 3e ^fyhfWM % T A. Obs. XXXII. Dicamus mine nonnulla de tempo* re , quo Corey raeor urn legati Athenas venerunt , auxi- liaque in hanc insulam fuerunt missa. Consulto enim in hacce quaestjone Diodorum Siculum prae- termisi , quia ejus narran'o , nisi ab erroribus ptir- gata, nihil lucis hue afferre poterit. Haeret in Potidaeae obsidione, pugnaque, qua Athenienses Corinthios vicerunt. Hanc bis memorat, et qui- dem posteriore loco suo jure, priori vero minus re- (0 Died. Sic. XII. 38. Val. Max. III. 1. 1. Extern. Schol. ad Thuc.1.67. Aliter, sed melius,Plut. in Alcib. cap. 7. p. 194. E. Apophthegmra. Regg. in Alcib. 4. 186. D. (2) Pac. vs. 604. (5J Plut. in Per. cap. 31. p. 160. Diod. Sic. XII. cap. 39. O B S E R V A T I N E S. 217 recte, quum ex uno proelio duo fecerit (i) : quo factuni est, ut omnia, quae pertinerent ad Cor- cyraeum bellum , quum id Potidaeae obsidionem praecesserit , ad priores , quam ciecebat , annos trans- tulerit. Potidaea igitur , ex amborum , Thucydidis et Diodori, sententia, defecit media aestatc anni A. C. 432. Olymp. LXXXVH. i. incipiente, ma- gistratum adeunte Pythodoro. Quum vero haecce defectio proxime secuta fuerit pugnam Corcyraeos inter atque Corinthios,, ea commissa sit necesse est ejusdem anni vere. Probanda igitur sententia Clinto- ni , legationem ad priorem annum referentis ; et de extreme hujus anni auctumno cogitandtim est. Corinthii sese per duos fere annos a priori clade reficere conati sunt (2) ; ut prima inter Corcy- raeos eorumque Metropolin pugna accident anno A. C. 434. i. e. Olymp. LXXXVI. 2. e senten- tia Thucydidis , quern sequi debebat Diodorus , qui tamen haec omnia prave ad annum 3. Olymp. LXXXV. retulit. (3). Supra jam dixi , Pericli exprobratum fuisse , quod Lacedaemonio, Cimonis filio , decem tantum naves dedisset; ita ut Corinthiis quidem obsiste- retur , classis tamen ipsa duci nullam alicujus momenti gloriam addere posset. Videntur autem per- (i) Died. Sic. XII. 34> 37- (O Thuc. I. 31. (3) Diod. Sic. XII. 31. C O M M, L I T E R A R I A. perpetuae quaedam inimicitiae inter utramque fa- miliam exstitisse, quae a patre ad filium transie- rint. Sic accusavit Xanthippus Miltiadem (i), Pericles Cimoni semper sese opposuit , nunc rursus filium opprimere conatus est, cujus nomen ipsum atque e peregrina muliere ortus , multarum crimi- nationum occasionem praebebat (2). Obs, XXXIII. Hac occasione Oratio a Pericle habita videtur , qua Athenienses adhortatus est , ut ipsum dederent Lacedaemoniis , usus orationis figura, qua cives tanquam lacessens, eo magis tamen sibi devinciret. Fuit certe haec sententia Hermogenis (3), ubi dicit: ofMMyot/jtbpt yap o KXl kyl" 7T(A\fjtZTS (AS 9 a-fflfA&Tl (AOVQV key en atque alio loco (4), o!ov o at-iovv aft&Qeiv tig Obs. XXXIV. Inter hos kgatos fuit, cui no- men erat Polyarces , de quo Plutarchus (5) haec memorat : excusaverat pertinaciam suam Pericles , dicens lege se prohiberi , quouiinus tabulam, in qua psephisma adversus Megarenses scriptum erat, avelleret; quibus auditis , Polyarces' respon* dit: (1) Conf. Obs. H. (2) Plut. 1. 1. Cim. cap. 16. p. 488. E. (3) De Invent. Lib. IV. cap. de figg. Quaest. p. 218. Stur- mii. (4) LiK laud- ? 220* (5) Plut. in Per. cap. 30. p i6S. D. OBSERVATIONS 3.. 219 dit: si igitur Icge prohiberis, quominus tabulam avellas, age, converte earn intro , nulla lege hoc impediente." Petitus (0 putavit, hoc praescriptum ad omnes ratas pertinuisse leges , neque tamen nisi unicuiii hocce exemplum attulit; quapropter VVes- selingius censuit , illam de psephismate non avellen- do legcm tantum ad Megaricum decretum pertinuisse. Obs. XXXV. In his Plutarchum secutus sum, cujus auctoritas longe majoris mihi aestimanda vi- detur , quam Scholiastac ad Aristophanem (a) , in quo plura turbata sunt, ut ex Muellero jam indi- cavi Obs. XXII L : Suidas (3) etiam rnirabiliora protulit. Verum est in his majoris moment! quid, quod Diod. SicuL (4) haec accidisse di- cat Archonte Euthydeino , atque adeo eodem tempore, quo Anaxagoras atque Aspasia accu- sati fuerint. Neque tamen fidem ei tribue- ris , idque potissimum hanc ob causam , quod Pericles orationem , qua de Atheniensium redi- tibus' exposuit, coram Populo dixit, Peloponne- siis etiamnum in Isthmo morantibus (5). Post redditas igitur de omnibus reditibus expensis- que rationes , non facile crediderim , Phidiam ejusmodi furti continuo fuisse accusatum ; magis- que (1) Ad Legg. Att. p. 199. (2) Ad Pacem vs. 604. (3) In voce (4) Lib. XII. cap. (5) Thuc. II. 13. 2 20 C O M M. L I T E R A R I A. que ilia mihi arridet sententia , qua Pericles statuitur 5 quum animadverteret , Populum se participem ha- bere furti , cujus Phidias acctisatus esset, priiuum amici sui accusatores mendacii arguisse ; dein in publicum prodiisse, totius administrationis ratio nes redditurum , omnibusque exposuisse , quae si- bi praesto essent ad bellum fortiter ac faustis auspiciis gerendum. Obs. XXXVI. Irrupcrunt Thebam in Plataeen- sium oppidum Uvfaddfidv en Suo [&IJVG 'AQyv&ioi*; , (&STOI ryv sv x} &IA& vpi apwftsvc,} (i). Kruegdfcus (2) mutandum censet /3' (duo) , in tf (quatuor) rnenses ; non ta- men addit , quibus haec conjeetura nitatur ratio- nibus , quas alia opportunitate se allaturum esse pollicetur. Earn tamen ainplecti non audeo ; licet , si Tsea-apas legatur, facilius hicce Thucydidis locus explicari possit. Archontes enim magistra- tum capesscbant mense Hecatombaeone (3); quum autem Pythodorus duos adhuc menses post illam irruptionem Civitatem gubernaverit, irruptioque ip- sa mense exeunte (4) sit facta, extremus mensis Munychion intelligendus erit; qui, quum nostro mensi Aprilium conveniat , in Graecia minus recte di- (i) Thuc. II, 2. (a) Ad Clint. F. H. ad. h. a. (3) Conf. Obs. (4) Thuc. IJ. 4. OBSERVATIONES, 221 dicatur: apa Jfp/ tpwpsvu. Addit etiam Thucydi- des , (tTx ryv sv nortialqi {AU%*)V ftyv] exTc,) , quae igitur pugna mense Maemacterione , exeunte Octo- bri, commissa fuerit ; quamvis verisimilius videa- tur , Corinthios Atheniensesque longinquam earn expeditionem , practcrlapsa jam aestate non susce- pisse. Sed haec non tanti stint, ut earn ob cau- sam vulgatam lectionem mutemus. Obs. XXXVII. Ab haccc in At tic am irruptio- ne, , plurimi Peloponnesiaci belli initiurh repetunt: quam rationem etiam Plutarchus et Diodorus secuti esse videntur (i). Thticydides autem tribus a se invicem diversis rationibus hujus belli initium defi- nivit ; prouti vel , consueta sibi computandi ratione , per aestates hiemesque historiam exponebat , vel res in ipso belli initio gestas spectabat. Ita saepius po- suit hoc B. P. initium primo Munychionis mensis die , a quo aestates computabat ; atque ea ratio.ie potissimum usus est , quoties de posterioribus tern- poribus indicare volebat , quantum temporis spatium jam inde a Peloponnesiaci belli initio praeterlapsum fuisset (2). Sin vero res ipsas spectes, irruptio- nem in Plataeas belli originem vocaveris , quippe Af bvftsvav haftTrpu? TUV TXOV^V(A)\ quam ob causam hac (O Conf. Wesseling. ad Diod. Sic. XII. 33. n. 40. (2) Thuc. V. 20. 26. Conf. Dodvv. in Appar. p. ic. Goeller. ad Thuc. 1. 1. (3) Thuc. II. 7. 232 C M M. L I T E R A 11 I A. hac occasione accuratissime definivit Thucydides , quinam magistratus hoc tempore in aliis regionibus munere fungerentur (i). Sed fuerat Thebanorum in Plataeas invasio, hujusque urbis ab Atheniensibus occupatio , tantum in causa, cur privatum quod- dam odium inter utrumque Populum intercederet ; atqueea de re non adeo inceptum erat bellum,cujus igitur initium cum plerisque antiquis scriptoribus repetiit scriptor ab expeditione Archidamia (2); unde etiam decem priores Peloponnesiaci belli an- ni nomen 'Apxtiupsiou yrohsftou traxerunt (3); quos annos secuta Niciae pax loco cessit Deceliaco bello (4). Si autem Thebani exeunte mense Mu- nychione in Plataeas irruperunt , invasio a Lace- daemoniis facta est mense Hecatombaeone Ar- chontis Euthydemi, Olymp. LXXXVIL 2. A. C. 431. Jam veto , quum Roma e Varroniano calcu- lo, condita sit A. C. 754. , bellum Peloponne- siurn inceptum est anno 323. U. C. Quae tem- porum computatio egregie confirmatur Auli Gellii testimonio (5) , dicentis : bellum deinde in ter~ ra Graecia maximum Peloponncsiacum . . . coep* turn CO Thnc. II. 2. (2) Thuc. II. 19- V. 20. (3) Harpocr. in voce. Suid. in voce Bpa o .S ^ (2 O Q G . O cu G a 4^ O ^mmm r-) t o .^2 Jji . cu S S cu & -E K cu * CO CO CO 9 OH 3 2 CU 10 " S OJ ' el x "co TOJF/i p 1 H. a! & " /"S >3 C3 ^ eu . a 1-| ' li S ' Si M S a * " 55 o 13 U < S S OJ !- \ rt CU pw. O ^ h^, v - >> co o eu to _a K r < Q^ % O3 73 g .5 *H e* 5 . G CO cu .22 .2^ u S 5 a 15 i < 4- 0> + ci "2 CO .2 1 1 CO I 1 o" | .^ g CU ^ *c i S - s I S g^ S2 - <3 S ^ G | .-2 S x u ID ,T3 co Athenaeo Lib. XII. p. 572. F. ubi vid. Schwcigh, (3) Attic. 22. . 4. sq. OBSERVATIONS S. 177 431. Concesserim praererea viro Doctiss. , verba apud Plutarchum obvia, de auctumno accipi posse; quamvis iisdem etiam hiems primaque anni pars indicari potuerint ; verum , si hos menses com- putamus , non fient decem menses , sed tredecini vel quatuordecim : qui tamen longius temporis spa- tium efficiunt , quam ut Thucydides (i) dice- re potuerit : ^6f TOJ ^ TXUTK ov TraAAw vcrrepov* Ita- que satius mihi videtur, et in his a Diodoro rece- dere ; qui praeterea erravit , irruptionem quandam in Atticam quinquennalis foederis tempore factam commemorans ; ac statuens Tolmidem clade affeo tum fuisse Callimacho Archonte , non vero Timar- chide. Pugnam , qua Tolmides occubuit , commis- sam esse dixi prope Coroneam , Plutarchi verba Trspl Kopuvst&v reddere cupiens ; accuratius tamen Xe- nophon earn retulit ad Lebadeam prope Coro- neam (2) atqu'e in via sitam, quae Orchomeno Chaeroneaque Haliartum ducit, uti docuit Ernes- tius V. C. (3). Obs. XXI. Megarenscs non ante haec tempera ab Atheniensibus tfefecisse , e locis patet , quos e Plu- tarcho et Thucydide citavi. Quamobrem Diodo- rus non audiendus , ubi dicit , Megarenses prius quam O) Lib. I. 114. inic. (a) Conf. Strab. IX. p. 414. (3) Ad Xenoph. Memra. 1. ad textun] I. CLAR. M 178 C O M M. L I T E R A R I A. quam Euboeenses defecisse. Quod si verum , Pericles Megara prius expugnavisset , (praesertim , quum a Mcgarensibus urbium custodes interfecti essent ,) deinde in Euboeam trajecisset : nunc vero , re audi- ta , atque insuper animadvertens Spartanorum exer- cittim Atticae imminere, celeriter reversus est, illudque bellum eo modo est finitum , quo indi- catur a scriptoribus , quorum auctoritatem secutus sum. Megarenses hujtis victoriae , sive potius per- fidiae , monumentum reliquerunt , Apollini signum hastatum consecrantes (i). De dccem talentis , quibus Pericles Cleandridem corrupit , praeter locum Plutarchi , quo nititur nostra argumentatio , testes afferri possum Sui- das, Hesychius et Schol. ad Aristoph. (2), a quibus Pericles fertur , quum Praetoris mu- nere defunctus rationes redderet , dixisse , sese pecunias tig TO Izov impendisse, Plutarchus (3) tamen e Theophrasto notat, Periclem ilia ver- ba alia occasione effatum fuisse ; illumque quot- annis decem talentorum summam Lacedaemo- nem misisse. In Scholiaste jam meraorato ac Sui- da alia etiam inveniuntur , v. c. Periclem e pecunia , quae (1) Plut. de Pythiae Oraculis, cap. 16. p. 402. A. (2) Suid. vocibus Ssov , stpopoi et si$ TO Ssov, Hesych. in voce 2s'ov. Schol. ad Aristoph. Nubb. vs. 857. ^-Ducta sunt ex Ephoro. Conf. Marxius ad Ephori fragmm. p. 226. (3) Plut. in Per. cap. 23. p. 164. OBSERVATIONS S. 179 qqae in Acropoli servabatur, ad bellum geren- dum , vel ad Minervae imaginem conficiendam , quin- quaginta talenta sumsisse: seseque defendisse ver- bis : lg TO ^sov avfauw. Quo pertinet Aristophanis joctis (i), vocem avfawot, mutantis in jrwA eel. Paris. (3) Lib. XIII. 106. (4) Thuc. V. 1 6. in fine. <5) Conf. Strab. VI. p. 264. M 2 i8o COMM. L I T E R A R I A. nes (0, ludens in verbis TrapaTsrarui 9 (quod de Euboeae situ , juxta Locridem , Boeotiam atque At- ticam extensae , accipitur) , et Kxpsrufy , quo re-< spondens Strepsiades notavit tributorum exactionem, qua vexati simt hujus regionis incolae. Est quaestio de Hestiaeensium nominis scribendi ratio* ne , quam traetaverunt Valckenaerius , Goellerus , Wichersius (2), alii, quaeque hue minus pertinet. Hestiaeensibus in Macedonian! missis , Athenienses oppidum occuparunt, agrosque inter mille (uti Diodorus , bis mille , ut Theopompus memorat) eolonos diviserunt; Hestiaea urbs postea Oreus vocata est (3). Tempus denique, quo tricennalia foedera inita sunt , facile computatur ex iis , quae Thucydides de Peloponnesii belli initio narravit (4). Quum enim Archontes Hecatombaeone mense munus auspica- rentur, et Pythodorus dicatur duos adhuc menses Archon fuisse; apparet, demtis his duobus men- sibus ac qnatuordecim annis , ipsum tempus indi- cari , quo foedera sint composita (5). Quod enim (i) Nubb. vs. ai3. ibiq. Schol. Ca) Valek. ad Herod. VIII. 23. Goell. ad Thuc. I. 114. Wichers. ad Theop. fragm. 164. p. 215. sqq. Cs) Strab. X. p. 440. - Steph. Byz. in voce *I./y&) Ktelov , vel ejusmo- di quid , turn quod statim 1. 1. sequatur accuratis- sima temporis definitio , e diversis in Graeciacom- putandi rationibus constiuita. Itaque Euboea intra perbreve temporis spatium subacta est ; nam , quod ccteri magis subindicant , quam dedita opera com- monstrant , id diserte testatus est Pausanias (2) , insuper mentionem facies columnae cujusdam , in qua foederis conditiones fuerint scriptae ; quique in anno definiendo egregie nobiscum convenit. Obs. XXII. Annumeratus est iste Thucydides ab Aristotele tribus illis viris , qui optimi cives ex- stiterint, habuerintque Trarptwv svvoi&v Trpbs TOV $%[4ov (3). Et profecto , quod cum Pericle de principatucertaverit ,ob earn potissimum causam fe- cisse videtur, quod animadverteret , liberrimam illara Democratiam , a Pericle confirmatam , mox in ty- (i) Comm. de Antigona, inserta Commentt, Historico-philo. logg. Acad. Reg. Berol. ann. 1824. p. 4^. sq. (a) Lib. V. cap. 23. S- 3 (3) Plut. in Nicia cap. a. p. 524- A x8a C O M M. L I T E R A R I A. tyrannidem mutatum iri; se autem semper moderatum praestitit : quapropter a Plutarcho (2). Lysias ibi mansit usque ad annum A. C. 412,9 Archonte Callia (3). Praeterea socits annumerantur Thucydides atque Empedocles (4). Urbs ipsa vocata fuit 9 vel Thurii , vel Thuria , sive Thurium ; qua de re , praeter laudatos locos , imprimis consulatur Steph. Byz, Sita ea erat inter amnes Crathin et Sybarin (5). De novae coloniae fatis conf. Diod. Sic. (6), huj usque Cl, interp res, P. Wesselingius. Obs. XXVI. Putat Palmerius (7) , hanc priorem Perlclis uxorem appellatam fuisse Dinomachen 9 eamque primum Cliniae Alcibiadem , deinde Hip- po* CO Vita Lysiae p. 53. (2) Plut. de Exsil.cap. 13. p. 604. F. Aristot. Rhett. III. 9. p. 592. A. Conf. Strab. XIV. p. 656. Suid. in voce *Hp6Soro$. Epigramm. apud Steph. Byz. voce oi/p de sorore altum silentium observat. Sufficiant igitur haec ad probandum, Palmerium erravisse; et vi- deamus quidnam de hacce Periclis uxore stattien- dum sit. Tres 0) Plut. in Alcib. cap. 8. p. 195. A. Isocrat. cle Bigis cap. 13. (2) Plut. in Per. cap. 24. p. 165. D. OBSERVATIONS S. 191 Trcs autem Dinoinachas fuisse puto, quas veteres scriptores inter se confuderint ; idque facillime fieri potuit, qucniam ejusdem crant gen- tis , erantque Periclis vel soror, vel uxor, vel neptis. Neque enim fides habenda est iis, quae Nepos dubitanter retulit (i), Alcibiadem privignum fuisse Periclis; nam esset profecto , quod mirare- mur , si Plutarchus et, Plato , quum memorassent, Calliam uterinum fratrem fuisse Xanthippi ac Par- ali, nullam Alcibiadis inentionem fecissent, cujus nomen in Atheniensium historia longe celebrius fuit, quam Calliae. Fabulae origo inde repetenda est, quod Alcibiades post mortem Cliniae in Pe- riclis domo educatus fuit. Fluxu temporura alii eum Periciis ctishQtiovv appellare coeperunt, soro- ris nomen sibi in animum revocantes (2); alii privignum , Cliniae uxorem cum Hipponici con- juge confundentes. Fateor nonnihil contra meam opinionem afFerri posse; v. c. duas a me fingi Dinomachas, Megaclis (nee tamen unius ejusdem- quc Megaclis) filias, alteratn Alcibiadis , alteram Hipparetae matrem ; verum quamvis nulla diserta mentio fiat liberorum , quos babtierit Clisthenes , filium tamen babuerit , necesse est , quern , uti frater Hippocrates fecerat , de patris nomine Megaclem appellare potuit ; eaque conjectura con- fir- (i) Alcib. cap. 2. (a) Conf, Ol,s. IV. C O M M. L I T E R A R I A. firmari raihi videtur loco Isocratis (i), ubi ju- nior Alcibiades ortum- maternum a Clisthene du- cit. Emendatione tamen aliqua ille locus eget; quia Alcibiades I. non proavus sed avus fuit ce- leberrimi Alcibiadis; quamobrem post verba o plv yrpog TruTpfa, vox K air nog inserenda erit. Con- firmatur ea mutatio loco Andocidis (2), ubi le- gimus : K%} yap o T%S twrpog (Clisthenis filius), x) d K, T. A. Sic et optime explicari potent Lysiae lo- cus laudatus , ubi de Alcibiade III. haec dicun- tur : . . . (;p>0 evQujAyQyv&i 9 ort 9 Afaupi$yv plv TW 7T p 6 7T Ot, 7T 7T V KUTOV mi 7GV TTfOq (JWTffog Mf yiX," 01 upsTspoi wpoyovoi "$}<; af4,(poTpov<; et-owTptx,- , TOU $ TTXTpog auTOv ol Trpsa-purspoi vpuv Qa- V&TOV KXTeyvutr&v* Primum enim , illud aurov non ad Alcibiadem Cliniae filitim , verum ad Alcibia- dem III, referendum esse, abunde patet e se- quentibus TOU $s irr$g aurov , K, T. A. ; itaque minime legendum est: TOV irpo? (wrpog TT a Kirov MfyaxAf* verum TT POTT anno v. Omnium autem optimum erit , nihil interpolare , quia posterius illud ex antecedentibus on 'AhKiSidtiyv TOV auTOu facile intelligt potest, ita ut ap- pareat priorem proavum fuisse patcrnum; pos- teriorem maternum. Itaque Harpocration , nisi ip- si CO De Bigis cap. 10. p. SSI* (a) c. 12. p. 130. OBSERVATIONES. 161 ita tit ejus initium anno a nobis indicate, vel primo Olymp. LXXX. , ponendum sit. Obs. XIV. Etiam hoc loco opus est, ut os- tendam qua via in hiscc huic anno tribucndis ^ progressus fuerim. Quominus enim audiamus Dod- wellum Corsinumque , has pugnas ad divcrsos an- fios referentes , disertum obstat Inscriptionis vete- ris cujusdam testimonium. Invegitur ilia inscrip- tio in Corsini Diss. IV. (i) "ct in Boeckhii In- scriptionum Corpore (2). Continet Catalogum eorum, qui e tribu Erechtheide in proeliis ad Cyprum, Aegyptum , Phoenicen, Halias, Aeginam et Megara occubuerant : additurque , has pugnas eodem accidisse anno (rov KVTOV SVIUUTOU). Id quod insuper optime cum Thucydidis(3) narratione con- venit , qui haec omnia uno tenore persecutus est. Hie scriptor porro narrat , idque sine ulla tempo- ris notatione , in qua ceteroquin accurate versatur, Athenienses contra Lacedaemonios expeditionem suscepisse , atque in proelio apud Tanagram victos esse ; ita ut inde intelligi oportcat . per- parvum tantum temporis spatium inter Corin- thioruni in Megaridem invasionem , ac Tanagrai- cam pugnam intercessisse. Commissa autem est ineunte hieme; quod inde apparet, quod Athenienses quatuor mensium inducias cum Lace- dae- (0 F. A. I. p. 159. (2) L. I. torn. I. p. a?a. sq. (3) Thuc. I. cap. 107, sqq. CLAR. L 162 C O M M. L I T E R A R I A. daemoniis fecerunt (i): irpoo-'SoxuvTsg @apw its erovs upav noXe^ov (2). Quum autem jam hoc tern- pore, annus Atheniensium civilis inciperet a mense Hecatombaeone (3), priores pugnae ad Archontem Bionem , Tanagraica ad Mnesithidem pertinent. Si igitur probaverimus , pugnam Tanagraicam hujus anni hieme consertam fuisse, tola quaestio soluta haberi poterit. Atqui id sponte apparet e Nepo- tis loco in Vita Cimonis (4) ? u'bi dicit , ilium post annum quintum, quam expulsus esset, in patriam fuisse revocatum. A cujus testimonio non valde differt Theopompus , habens cySfVw ^l TTSVTS STUV yap shyhvQ drew . . . , ^fAog (4T7r(t^aTO TOV Klftava , x. T. A. (5)- Revocatus autem est post cladem ad Ta- ' nagram acceptam , et ante victoriam ad Oenophyta partam, initio igitur anni A. C. 456; expulsus fuerat intra annum A. C. 462 et 461. (6), De ptigna Tanagraica diversa habent Tliucydides et Diod. Sic. (7) ; quorum narrationes inter se conciliare hlc non attinet ; nam qui hac de re fu- (1) Diod. XI. cap. 80. in fine. (2) Pint, in Per. cap. 10. p. 157* D - cim ' p. i7- P.49O- A - C3) Conf. A. Boeckhii Index lectt. Univers. Berol. aesc. 1816. citatus Idelero in Enchir. Chron. torn. I. p. 286. ubi vide. Add. Boeckh. in Comm. De Antigona , p. 48. (4) Cap. III. . 2. (5) Theopomp. X. Philipp. apud Wichers. Fragm, 92. Conf. F. Creuzeri Praef. ad Ephori fragmm. Marxii studio collecta p. 28. Marxiumque ipsum p. 224. (6) Conf. Sect. I. ad h. a. (7) Thuc. I. 108. Diod. XI. 80. OBSERVATIONES. 163 fusius quid explicatum videre velint , adire utiliter poterunt Clintonum in Append, (i) et Ludov. Dis- senii Explications Pindaricas ad Odam. VI. Isthmi- carum (2); ubi Platonis loci (3) hue pertinentes collecti atque explicati sunt. Quamquam mihi de eo non constat, pugnam, quae in Menexeno ad Oenophyta commissa memoratur , eandem a Platone intelligi , quam a Thucydide. Statuendum fortas- se , Platonem , quippe in re oratoria versantem , eodem modo , quo Oratores , hanc Historiam or- nasse; qua de re conf. Stallbaumius in Praef. ad Menexen. p. n. De Argivis, qui Atheniensi- bus auxiliati sunt, consuli poterit Boeckhius (4). Adjicienda sunt pauca de Cimonis reditu. Jam an- te pugnam Tanagraicam armatus in Atheniensium exercitum venit, seque ad tribum suam Oeneidem aggregavit ; verum Periclis necessarii effecerunt , ut Quingentorum Senatus Praetores juberet, Cimonem nequaquam admittere. Qui quum ita abigeretur, ami- cos suos , quos etiam Laconismi suspicio premebat , oravit , utstrenue cum hostibusdimicantes,crimina- tionem apud cives factis diluerent. Hi centum nu- mero, Cimonis armis in manipulum receptis, et globo inter se facto , omnes mortem oppetiverunt , magnumque sui desiderium Atheniensibus relique- runt. Non diu Cimon apud eos in offensa fuit, quip- (1) Cap. VIII. p. 269. sq. (2) Ed. Boeckh. torn. II. part. 2. p. 532. sqq. (3) Alcib. I. cap. 8. p. 112. Menexen. cap. 13. p. 242. B. C4) Ad Corpus Inscriptt. J. p. 295. sq. La 1*4 C M M. L I T R A R I A. quippe qui , in Atticae finibus profligati , Lacedae- monios jamjam affuturos putarent. Pericles Popult voluntati non adversatus est ; yeram ipse psephis* ma scripsit, quo Cimon revocatus est. Narrant nonnulli , Periclem non prius hoc fecisse , quam intercedente Elpinice a Cimone stipulatus esset, ut hie foris praeesset exercltui, Pericles vero ci- viles res administraret (i). Quidquid sit, simul ac domum reversus esset Cimon, bellum sustu- lit (2) ; primum quatuor mensium inducias efficiens , postea quinquennalis foederis auctor. Hoc enim modo optime mihi conciliari videntur Pltitarchei loci, in quibus plures viri docti ita haeserunt , ut Clintonus adeo Plutarchi textum mutilaverit (3). Piioris igitur pacis , vel potius induciarum tempore , Myronides Boeotos superavit; his induciis praeter* lapsis Tolraides et Pericles Peloponnesum vastanmt ; denique Cimonis ope quinquennale foedus ictum est, et susceperunt Graeci bellum in Cyprum. Obs* XV. Etsi temeritati, atque audaciae tri- bui possit, si in juvenili opella judicetur, de aliqua quaestione, quae jam diu a doctissimis vi- (i) Praeter locos mox afFerendos conf. Plut. Reip. Ger. Praecc. cap. 15. p. 812. ;i E. (0 Plut. in Per. cap. lo, p. 157. C. In Cim. cap. 17. sq. p. 489. ubi probe discing* enda sunt verba shvffe rov TT&- ASjMOv et StyXha^ev ; deinde ysvoftsvqs $* tp$W$. Theo- porap. I. 1. Nep. Cim. cap* 3, $, 3. (3) Ad annum 450. OBSERVATiONES. 165 viris tractata, hodieqtie adhucetcxpertissimos pere- grinatores, et antiquitatis peritissimos occupct ; spe- rare tamen mihi liceat ,Clarissimos bujusscripiionis judices, non aegre laturos esse, si modeste indica- vero , quid mihi ea de re videatur. Prim urn igi- tur in censum veniat VV. M. Leakius (i), cujus testimonium , quum loca ipsc viderit , gravissimi est momenti (2). Is cum Valesio Harpocrationi obloquitur , diccnti (3) : T/?/3i/ fora* ret%ov Jv T% . . . TOU re Kopslcv not TOV NcT/0v xa] TOV TOUTUV eheyero T^ NoV/ov ou ev Topyicf,. Agnoscit autem Leakius duos tantum muros, quorum Piraicum fiopeiov], Phalerkum VOTIOV appellat. Quum vero in Harpocrationis loco hi muri non vocentur longi ; murus , qui a Grammatico Phalericus vocatur, e Leakii sententia , spacium , quod duobuslongis ran* ris includebatur , a Phalero separare potuit. Conjicit praeterea , Harpocrationem , Comtci locum a se cita- tum , fortasse minus bene intcllexisse , quum poeta de Ci* (1) In libro quern de Atlienarum Topographia edidit, Lond. l8ai. p. 344' s< iq- (2) Quominus tamen in omnibus ejus narration! fulcra tribuamus, cum alii prohibent, turn niaxime Forcliharniue- rus, V. D. , hodie Athenis versans, qui, in Epistola ad Mucl- lerum V. C. scripts, contendic Leakium, aliosqne recemiores iiineratores, falsis mancisque rehtiunibus , Athenarum Topo- graphiam penitus pervcrtisse. Conft". hiternc Athenis ad lerum, Athenasquc ad Forchhamrac-runi ruissae , vernacule edi- tae Cottingae 1833. (3) In voce rd ^/ peffou Ts7%os (sic)- i66 C O M M. L I T E R A R I A. Cimonis moenibus, in meridional! Acropolis par- te, loqui potuerit. Wyttenbachius (i) vero , quamquam et ipse duos tantum muros statnens, ilia tamen moenia probe distinguit a paxpy sive i/OT/V muro. Contendit autem , veteres scriptores in hac appellatione admodum variasse ; deinde sic pergit: quum nullus tertius murus a mari ad urbem fuerit , transversus fuerit necesse est , 3, qui illos duos jungeret. Talem unum novimus, earn partem moeniorum urbis , quam Thucydi- des Lib. II. 13. dicit: TO (AST&%V TOV TS (txxpov x&} TOV Quhypixov. " Quum vero Plato et Plu- tarchus (2) , eundem murum vocent TO $ia (teonne-. siaci initiura usque, per 45301103 voluisse, ur Athe- nienses sibipraeessent; qui anni , si addantur numero 432 annorum , efficiunt 477 , in quern numerum cadit annus a Diodoro memoratus (3)- Ulteriushanccc de Atheniensium principatu quaestione\n persequi, su- pervacaneum habcri possit, post.uberiorem hac de ' CO Conf. Kruegeri scriptio de pace Ciraonia , in Seebodii Museo I. 2. p. a 1 9. sqq. C^ Olymh. III. .9. p. 35. ibiquc Ulpianus. (3) Diod. XC. 44. 10. P. 174. 15* C O M M. L I T E R A R I A. re Clintoni commentationem (i), scriptionemque Doctissimi Groen v. Prinsterer, de Athenicnsium Hegemonia (2). Graecis ab eo inde tempore prae- fuit Cimon , qui Persas , usque ad memorabilem ad Eurymedontem pugnam , non sivit respirare (3). Obs. Vil. Accusatus est Cimon a Thasi expug- natione redux , et antequam Lacedaemoniis auxilio profectus est. Nam, etsi Clintono (4) adstipulor, Diodorum Sic. (5) , ut solet , bellum contra Tha- sios gestum , in untim Archidemidae Archontis an- num , Olymp. LXXIX. i. A. C. 464. contraxis- se , doctissimo tamen viro non consentio , ubi se- quenti demum anno huic bello finem impositum fuisse putat. Contra ea hue afferre liceat Pausa- niae aliorumque, quorum fata in postremum aeta- tis annum contraxit , exemplum : ex quo apparet , Diodorum suo more usum fuisse, quoties signifi- care voluit, se de homine, aut quacunque re quam tractasser, dicendi finem facere, atque ad alia transire; ut illo anno homo mortuus , bellum ejusvemodi quid prorsus absolutum fuerit. Praeter- ea (i) Clint, in Append, ad Fastt. Hell. cap. 6. CO Inserta Annall. Acad. Lugd. Batt. 18191820. Cs) Plut. in Cim. cap. 7. p. 432.0. cap. 12. p. 485. E. sq. Aristid. Panath. p. 151. Jebb. (4) Ad annum A. C. 463. (5) Lib. XI. cap, 70. O B S E R V A T I N E S. ' 153 ca e Plutarcho et Thucydide (i) discimus , Tha- sum expugnatam fuisse ante Helotarum seditio- nem , quae accidit , teste Pausania (2) , eodem illo Archonte Arcbidemide, vel, uti eo loco vocatur, Archimede. Quamvis e Thucydide (3) concludas , post Cimonem ab alio Thasum itcrum expugnatam fuisse. Pericli ab ipsis Atbeniensibus mandatum est , ut Cimonem inimicum publice accusaret. Itaque om- nes metuebant, ne foret inter acerrimos hujus a,d- versarios : verum ab Elpinice , Cimonis sorore eademque uxore exoratus (4) 9 rem non ulterius persectitus est, et semel tantum surrexit, ut offi- cio defungeretur , ira ut ex omnibus accusatoribus Cimoni minimum molestus fuerit (5). Hie igitur, quamvis tribus tantum suffragiis absolutus , et poe. na mulctatus quinquaginta talentorum , capitis pe- riculum efFugit: deinde Lacedaemoniis auxilio pro- fectus est, qua illius absentia usus est Pericles, ut cum Epbialte Areopagum] plurimiis judiciis pri- varet. Obs* VIII. Silentium quod aptid antiques scrip- tores de primis Periclis not. ITS lag annis obser- va- CO In Cim. cap. 14. p. 487. D. cap. 16. p. 488 sq. Thuc. I. 101. (a) Lib. IV. cap. 04. . o. (3) 1. 1. conf. Torrenius ad Val.Max. III. 8. Extern. 4. (4) DC Periclis hac occasione acute dicto conf. Obs. LIV. (5) Pint, in Per. cap. 10, p. 157. E. 154 COM M. LITER ARIA. vatur, explicandum videtur, turn ex sollicito stu- dio , quo ille Populi suspiciones evitare conabatur 5 antequam sua potestas firmo niti videretur fundamen- to ; turn ex eo , quod fortasse illo tempore expe- ditionibuS' quibusdam , sed minoris momenti quam quarum mentio fieret , Athenis prohiberetur. In hac enim ejus vitae aetate ponenda mihi videtur expeditio, qua cum quinquaginta navibus Chelidonias insulas supervectus, nullam Barbarorum navem in mari deprehendit ; quam expeditionem 9 uti et illam Ephialtis, Pericli hoc tempore deditissimi , non ita diu post victoriam ad Eurymedontem ab Athe- niensibus susceptam fuisse , e Plutarchi narratione constat (i). Ad haec etiam tempora pertinent bellum Argivos inter Mycenaeosque; Thasi defec- tio, eaque iterum ab Atheniensibus subacta; co- Ionia Ampbipolin missa ; denique Helotarum seditio : quae tamen omnia , quamquam in historia Athe- niensium Cimonisve maxime memoranda , a Periclis vita longius remota esse videnttir. Obs. IX. De Ephialte , Periclis in minuenda Areo- pagi auctoritate socio , quaedam annotare , ab hacce disputatione fortasse non alienum sit. Patrem ha- buit Sophonidem , quo nomine eum appellat Aelia- nus CO ; a Diodoro (3) vocatur Simonidet 9 Wes- se- (i) Plut. in Cim. cap. 13. p. 487- A. O) V- H. r. 43. in. 17. xi. 9. (3) Diod. ia Sic. XI. 77. ibique Wessel. Conf. Meurs. Lectt, Art. I. 22. O B S E R V A T 1 O N E S. 155 selingio , ut videtur,Meursii mutationem improban- ( te. Erat autem inter pauperrimos , sed et integer- ,.rimos viros , qui unquam apud Graecos reipublicae / praefucrunt ; CLIJUS rei apud Plutarclmm uon uno loco fit nientio. Supra vidimus ilium cum trigintana- vibus Chelidonias supervectum fiiisse ; deindc So- lonis leges , ligneis tabulis inscriptas , Axones vo- catas , Cyrbesque ex Acropoli in Prytaneum prope forum traduxit, ubi etiam Plutarchi raemoria', te- nuia earum vestigia supererant (i). Maxime vero me- moratu dignum estauxilium,quodPericli, Areopagum subvertere conanti, praestitit; cujus rei nobis auo tores sunt Plutarchus, ])iod. Sic. et Paus. (2). Cimoni, quum LaceJaemoniis , terrac nvitu atque Ilelotariim seditione fractis , auxilio venire vellet , sese opposuit Ephialtcs , (}iianiquain id frustra. Qua occasione Cimonis memorabilc fertur lioccc efFatum : fty-s T^V 'EAA^as^wAjifj/ ^rs ryv TTO^IV srspo m &ra irepifisTv ysysv^^v (3). Per totam vitam Ephi- Ci) Plut. in Vol. cap. 25. p. 92. A. .pausanias Attic, cap. if!. . c. De Axonibus istis conflf. prneter Salmasium de inodo Usur. cap. III. p. 93a. sqq. cetcri scriptores qui a Valckenaerio in Ammonium ad vocera *At-ov$ citantur. (2) Plur. in Per. cap. 7. p. 155. 13. cap.<;. p. 157. A. Cim. cap. 10. p. 48S^ B. cap. 15. p. 488. A. Reip. ger. praecc. cap. 15. p. 812. C. Diod. Sic. XI. 77. Pausan. Att; cap. cp. 15. (3) Plut. Cim. cap. 16. p. 489: B. Simile huic quoddam dictum invcnitur apud Artstot. Khct. Lib. III. cap. 10. p. 59 j. C. 156 C M M. L I T E R, A R I A. Ephialtes Populum contra Oligarchorum oppression nem defendit ; quos , praesertim rationibus exigendis, maxime inimicos sibi reddebat; adeo ut Aristodi- cum quemdam Tanagraeum excitarent ad Ephialtem interficiendum. Sic rera memoriae prodidit Aristo- teles , cui majorem fidem tribuit Plutarchus quam Idomeneo , Periclem hoc crimine accusanti (i}. Diem obiit supremum Olymp. LXXX. i. teste Diodoro (2) , qui etiam h. 1. Areopagi deminutio- nem eodem anno narravit , quo hujus rei auctor mortuus est. Ejus sepulcrum situm erat in Ce- ramico , ubi Pausaniae (3) adhuc aerate invenieba- tur. Ab Aeliano inter eos enumerator, qui philo- sophiae studium politicae arti adhiberent (4); unde didicit paupertatem aequo animo perferre , ita ut ne ab amicis quidem munera accipere vel- let, ne, aut videretur ingratus esse, aut cogeretur iis in aliqua re praeter fas gratificari (5). Quanta fuerit integritate, inde colligitur, quod Cimon e ceteris popularibus , quos videbat omnes e publica pecunia quaestum sibi facere , hunc cum Aristide exceperit (6). Merito igitur Prae- to- (i) Plut. in Per. cap. 10. p. 185. A.; Antiph. de caedc Herod. . i a. (a) Diod. Sic. 1. 1. Cs) Paus. 1. 1. (4) Aelian. V. H. III. 17. (5) Aelian. V. H. XI. 9 (6) Plut. in Cim. cap. i o. p. 485. B. OBSERVATIONS S. 157 tori cuidam , qui ipsi egestatem exprobrabat , respondere potuit : TO & ercpov , inquit , $/* ri ou tiysisi OTI lixouog dpi (i). Nee ita amoris ille- cebris indulgebat, ut iis ab officio duel se patere- tur; cujus rei cxemplum videmus apud Val. Max* modo ad nostrum Ephialtem haec referenda sint (a). Nam plures viri docti hunc Ephialtem, cum aliis ejusdem nominis confuderunt; ut docet Perizonius ad Aelian. III. 17. Quin etilla, quae apud Heraclidem Pont. Icguntur (3), ad alium quemdam Ephialtem pertinent ; vel , quod potius crediderim , eo loco de Ephialte narrantur , quae de Cimone narrari oportebat. Obs. X. Vocatur quidem Pericles Archon apud Aristophanis Scholiast. (4); verum eo loco vel Timoclis nomen reponendum est, vel interpolanda verba GTP&TWOU x^) Tipoxhsovs p%ovroq etc. uti docet Corsin. ad a. | Olymp. LXXXIV. Ceterum de Areopagitarum toKipttslfi praeter Plutarchi lo- cum in Periclis vita , exstat etiam in Solone tes- timonium , quamquam minus disertum (5) ; deque ea praeter scriptores ad textum laudatos conf. Doct. J. T. Bergmannus in Annotat, ad Isocratis Areo* pag. p, 128. sq. Obs. (0 Aelian. V. H. XIII. 3 9- Ca) Val. Max. III. 8. Extern. 4. (3) Heracl. Pont. p. 16. ed. Crag. 00 Ad Vespp. vs. 283. Conf. Palm. Exercitt. ad h. 1. (5) PJut. in Sol. cap. 19. p. 88. 158 COM M. L I T E R A R I A. Obs. XL Cimonis adolescentia jam fatnosa fuerat propter bane censuetudinem , quam cum sorore habe- bat (i). Fuerunt et postea nonnulii , qui earn bane ob rem culparent , quique inde causam Ostracism! re- peterent. Andocides v,g, Athenienses adhortatus est , ut severam majorum probitatem imitarentur: o/r/- 3i& tftoptefofd&v on T% (2) ; idem narrant Atbe- naeus, Suidas, Tzetzes (3). Tetigit praeterea haecce Cyrillus Alexandn (4). Quum autem apud Atbenienses liceret , sororem ex eodem patre natam -uxorem ducere, quam legem invenire licet in Jurisprudentia Attica (5), cujusque meminerunt Plutarchtis, Seneca, Philo Judaeus, Minucius Fe- lix et Sclioliastes ad Aristoph. Nubes (6) ^ quaes- tio oritur, an Elpinice Cimonis soror fuerit ex iis- (1) Plut. in Cira. cap. 4. p. 480. F. (2) Or. contra Alcib. . n. p. lay. (3) Deipn. XIII. cap. 6. p. 589. F. Suicl. in vocibus Kiftuv et 'OffTpcwifffJios. Tzetzes. Chil. I. Hist. 23. (4) Lib. VI. adv. Julian, p. 187. D. Spanh. ubi vocatur / *. * , Elpinice Q(jt,&tiJt,Q$ y.a,i opoffTropot;* (5) GIF. S. Petit. Legg. Att. p. 551. cd. Wessel. Gajum Lib. I. 4 6 1. differentiam hac in re Romanas inter Graecasqne leges indicare voluisse, monet Assenus V. C. in Ann. ad h. I. P 43- (6) Plut. in Them. cap. 32. p. 128. B. Seneca in Ludo de raorte Claudii , p. 302. B. Phil. Jud. p. 779. ed. Hoeschel. Min. Fel. in Octav. cap* 31. p. 324. Schol. ad Aristoph. Nubb. vs. 1374. . . OBSERVATIONES. 159 iisdem parentibus nata? Quo sensu a Mureto accipitur locus in Cimonis vita , ubi Nepos (i) dicit, lumc in matrimonio habuisse gcrmanam suam sororem quamobrem Nepotera erroris accu- sat , quod excusationem , quae proprie ad con- sanguineas sorores pertineret , ad germanas trans- tulerit. Refutavit summum virum Wowerius C 2 )> qui docuit , verba a Nepote adjecta , licet codem patre natas uxores ducere* explication! vocis ger- manam inservire; cujus rei exemplum petivit e loco quodam in Servii Commentariis obvio (3). Obs. XII. Justinus hisce addit, Athenienses hoc tempore pecunias , quae in Persici belli stipendium ab imi versa Graecia collatae erant, e Dclo Athe- nas transtulisse ; ne , deficicntibus a fide societatis Lacedaemoniis , praedae ac rapinae essent (4). Quae narratio , etiamsi majore Theophrasti , e quo Plu- tarchus sua petivit , auctoritate refutetur , veri ta- men simillima videtur. Nee enim facile in Athe- niensium Ilistoria aliqua occasio inveniatur, qua illud aptius fieri potuerit. Plutarchus autem tra- dit , vivente adhuc Aristide 5 pecunias Sociorum sua- CO Ne P in cim ca P * "" Conf * Ne P praefatio S 4. ct Mureti Var. Lectt. Lib. XV. cap. 5. (2) Ad Min. Felic. 1. 1. (3) Ad Virg. Aen. Lib. V. vs. 412. (4) Hist. Phil. Lib. III. cap. 6. i (So COM M. LITER- ARIA. suadentibus Samiis Athenas trans vectas fuisse (i). Possint tamen diversae hae sententiae ita inter se conciliari , ut statuamus , jam vivente adhuc Aristi* de, consilia de trans ferendo aerario agitata fuisse; rem ipsam effectu caruisse , donee Pericle instigante, Atheniensibus fuerit persuasum , ut Sociorum pe- cunias in suam urbem traducerent (2). Obs. XIII. Discedimus rursus, v&expeditionisAe- gyptiacae anno constituendo , a Diodori auctorita- te; idque ob has causas Gesserunt Athenienses hoc bellum per sex annos , ut adeo ejus finis in- cidat in annum secundum Olymp. LXXXL ; quo anno , teste Diodoro ipso (3) , versabatur Tolmides in Boeotia ; isque Messenios , qui per decem annos Lacedaemoniis fortiter restiterant, in ur- bem Naupactum , a se expugnatam , collocavit. Jam vero eo tempore, quo Tolmides in hacce expeditione occnpatus erat, in Aegypto eyrsf&evov Athenienses (4); ita ut ad hunc annum usque istud bellum continuatum sit. Quum igitur de hoc anno Thucydidi cum Diodoro conveniat, ab eo Aegyptiaci belli sex annos computare debemus ; ita CO P Jut - i n Arist. cap, 25. p. 334. A. C'l) Conf. Doctissimi Groeri v. Prinsterer Comra. de He- gem. Atheniensium p. 23. in not. (3) Lib. X(. cap. 84. sq. Conf. cap. 64. extr. (.4) Thuc. I. cap. 108. extr. 109. collate 103. Consulen- dus Clintonus in Append, cap. 8.